استسقای بنی‌اسرائیل
استسقای بنی‌اسرائیل به درخواست حضرت موسی(ع) از خداوند برای تأمین آب بنی‌اسرائیل و جاری شدن دوازده چشمه از سنگ اشاره دارد. قرآن این واقعه را در شمار نعمت‌هایی یاد کرده که خداوند به بنی‌اسرائیل عطا کرد. در برخی روایات تفسیری، جاری شدن آب با سوگند حضرت موسی(ع) به پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع) مرتبط دانسته شده است. همچنین در روایتی، از سنگی یاد شده که در زمان ظهور امام مهدی(عج) همراه او خواهد بود و از آن آب جاری می‌شود.
معرفی
بنا بر گزارش منابع تفسیری، بنی‌اسرائیل در دوره‌ای از تشنگی خود و چهارپایانشان به موسی(ع) شکایت کردند.[۱] در برخی نقل‌ها نیز آمده است که آنان موسی را به سبب خارج کردنشان از مصر سرزنش کردند؛ زیرا این کار را موجب به خطر افتادن جان خود، فرزندان و چارپایانشان می‌دانستند.[۲]
بنا بر گزارش قرآن، موسی(ع) از خدا برای بنی‌اسرائیل طلب آب کرد.[۳] خدا به او وحی کرد[۴] که عصای خود را بر سنگی بزند. با این کار، دوازده چشمه از سنگ جاری شد[۵] تا هر یک از دوازده گروه بنی‌اسرائیل محل آب‌خوردن خود را بشناسند[۶] و میان آنان اختلافی پیش نیاید.[۷] در قرآن، این واقعه از نعمت‌های خدا به بنی‌اسرائیل شمرده شده است.[۸] این ماجرا در آیه ۶۰ سوره بقره و آیه ۱۶۰ سوره اعراف، با تفاوت‌هایی در تعبیر آمده است.[۹]
طلب آب موسی را نوعی دعا و نیایش خوانده‌اند که با نماز استسقاء در شریعت اسلام شباهت دارد.[۱۰] همچنین، استسقای بنی‌اسرائیل را از معجزات موسی(ع) شمرده‌اند[۱۱] و برخی مفسران جاری‌شدن دوازده چشمه را دومین معجزه در این واقعه دانسته‌اند.[۱۲]
برخی نویسندگان عرب، چشمه‌های یادشده در قرآن را با چشمه‌های عیون موسی در شرق کانال سوئز، در حدود ده کیلومتری جنوب شهر سوئز، تطبیق داده‌اند.[۱۳]
سوگند به اهل‌بیت
در روایتی تفسیری آمده است که موسی(ع) هنگام طلب آب، خدا را به حق پیامبر اسلام(ص)، امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و فرزندان آنان سوگند داد و خداوند درخواست او را اجابت کرد.[۱۴]
سنگ و عصا
درباره ماهیت سنگی که موسی(ع) عصای خود را بر آن زد، دیدگاه‌های مختلفی ارائه شده است؛[۱۵] برخی آن را سنگی بهشتی دانسته‌اند که حضرت آدم از بهشت آورده بود؛ در مقابل، برخی آن را سنگی معمولی شمرده‌اند.[۱۶] در روایتی در منابع شیعه آمده است که این سنگ در زمان ظهور امام مهدی(عج) همراه او خواهد بود. بنا بر این روایت، هنگامی که امام مهدی(عج) در مکه ظهور می‌کند و به‌سوی کوفه حرکت می‌کند، به یارانش گفته می‌شود آب با خود نبرند؛ زیرا سنگی که موسی(ع) با آن بنی‌اسرائیل را سیراب کرد، همراه امام خواهد بود و آنان از آن آب خواهند نوشید.[۱۷] برخی از این روایت برداشت کرده‌اند که بنی‌اسرائیل نیز سنگ را همراه خود حمل می‌کردند.[۱۸]
درباره چگونگی جاری شدن دوازده چشمه از یک سنگ و سیراب شدن جمعیت فراوان بنی‌اسرائیل، در برخی منابع به معجزه‌آمیز بودن واقعه و تحقق آن به خواست خداوند اشاره شده است.[۱۹] همچنین گفته شده است عصایی که موسی(ع) در این واقعه به کار برد، همان عصای موسی بود که معجزات دیگر خود را نیز با آن انجام می‌داد.[۲۰]
تکرار معجزه
درباره تعداد دفعات جاری شدن آب از سنگ، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی مفسران این واقعه را یک‌بار دانسته‌اند.[۲۱] در مقابل، برخی معتقدند که این رخداد چند بار تکرار شده است؛؛[۲۲] به این صورت که بنی‌اسرائیل سنگ را با خود می‌بردند و هرگاه به آب نیاز داشتند، موسی(ع) با عصای خود بر آن می‌زد و آب جاری می‌شد.[۲۳] روایاتی نیز در تأیید این دیدگاه نقل شده است.[۲۴]
برخی مفسران شیعه[۲۵] و اهل‌سنت[۲۶] محل وقوع این ماجرا را بیابانی دانسته‌اند که بنی‌اسرائیل در دوران سرگردانی در آن به سر می‌بردند.[۲۷]
تورات
در سفر خروج تورات نیز گزارشی از تشنگی بنی‌اسرائیل و درخواست آب از حضرت موسی(ع) آمده است.[۲۸] در این گزارش، بنی‌اسرائیل موسی(ع) را سرزنش کردند که چرا آنان را از مصر بیرون آورده است.[۲۹]موسی نزد خداوند شکایت کرد و گفت او را سنگسار خواهند کرد.[۳۰] سپس خداوند به او فرمان داد در حضور بزرگان بنی‌اسرائیل عصای خود را بر صخره‌ای بزند؛ پس از آن، آب از صخره جاری شد.[۳۱]
گزارش تورات از این جهت با گزارش قرآن تفاوت دارد که در آن از جاری شدن دوازده چشمه و اختصاص هر چشمه به یکی از گروه‌های بنی‌اسرائیل سخنی نیامده است.[۳۲]
پانویس
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ حسینی همدانی، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۸۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ یوسف، إسرائیل البدایة و النهایة، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۶۷.
- ↑ فضل‌الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۹.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۲۷.
- ↑ قرشی، تفسیر أحسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۴۴.
- ↑ محققیان، ارتباط انوار ثقلین در تفسیر قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۲۴۳.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۸۵.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۹۵.
- ↑ عوض‌الله، حیاة و أخلاق الأنبیاء(ص)، ۱۹۹۳م، ج۱، ص۲۰۱؛ یوسف، إسرائیل البدایة و النهایة، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۶۷.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۲۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۸۸؛ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۲۳۸.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۴۳.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۷.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۸.
- ↑ صادقی تهرانی، البلاغ، ۱۴۱۹ق، ص۹.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۲۸.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۳، ص۸۷.
- ↑ سفر خروج، باب۱۷: آیه۳.
- ↑ سفر خروج، باب۱۷: آیه۳.
- ↑ سفر خروج، باب۱۷: آیه۴.
- ↑ سفر خروج، باب۱۷: آیه۶.
- ↑ قرشی، تفسیر أحسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۴۴.
منابع
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، تهران، میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- حسینی همدانی، سید محمدحسین، انوار درخشان، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی لطفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- صادقی تهرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، مؤلف، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محقق و مصحح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۶۲ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- عوض‌الله، احمد صباحی، حیاة و أخلاق الأنبیاء(ص)، مقدمه‌نویس: سید سابق، محمد فحام، بیروت، دار إقرأ، ۱۹۹۳م.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ش.
- قرشی، سید علی‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق: طیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، بور سعید، بی‌تا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه تهران، ۱۳۷۴ش.
- نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، تهران، انتشارات اسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، چاپ اول، ۱۳۹۷ق.
- یوسف، محمود یوسف، إسرائیل البدایة و النهایة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۹۹۴م.