مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نامهای دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
مسجد جامع اموی دمشق (الجامع الأموی)، از بناهای تاریخی و مذهبی دمشق است که به دستور ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه اموی، ساخته شد. این بنا در محل عبادتگاهی پیش از اسلام قرار داشت و پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، بخشی از آن به مسجد اختصاص یافت و بخش دیگر در اختیار مسیحیان باقی ماند. ولید بن عبدالملک در سالهای ۸۶ تا ۸۸ق ساخت جامع را آغاز کرد و بخش باقیمانده عبادتگاه مسیحیان را نیز به مسجد افزود؛ بنای جامع پس از مرگ او، در دوره سلیمان بن عبدالملک، برادر و جانشین ولید بن عبدالملک، تکمیل شد. براساس گزارشهای تاریخی، مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت آن مشارکت داشتند.
مقام رأس الحسین(ع) و نمازگاه امام سجاد(ع) نیز به این مسجد نسبت داده شده و چهار محراب مربوط به مذاهب چهارگانه اهل سنت در آن شناخته شده است. محل غسل تعمید مسیحیان نیز در بخش شرقی جامع قرار گرفته است. مکانهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) در جامع اموی گزارش شده و به گفته برخی مورخان، «مناره سفید در شرق مسجد جامع دمشق» محل نزول عیسی(ع) معرفی شده است.
باب الزیاده، باب جیرون و باب الناطفین از درهای تاریخی جامع و منارههای شرقی، شمالی و غربی از عناصر شاخص آن به شمار میروند. قبههای جامع اموی شامل قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنسر است. قبةالمال در ۱۷۲ق برای نگهداری اموال مسجد، قبةالوضوء در ۳۶۹ق و قبةالساعات در قرن پنجم قمری ساخته شدند. قبةالنسر نیز بر فراز بخش مرکزی شبستان قرار دارد. قبةالوضوء پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد.
پیشینه و ساخت
مسجد اموی دمشق از مهمترین بناهای تاریخی این شهر است و در منابع تاریخی عربی ساخت آن به ولید بن عبدالملک نسبت داده شده است؛ ابنکثیر او را «بانی جامع دمشق» معرفی میکند.[۱] به گفته وی، ساخت مسجد در ذیالقعده آغاز شد و در طول خلافت دهساله ولید ادامه یافت.[۲] ابنکثیر محل جامع را کلیسای یوحنا دانسته و گزارش میکند که پس از فتح دمشق، بخش شرقی آن به مسجد تبدیل شد و بخش غربی تا زمان ولید همچنان کلیسا باقی ماند.[۳] ولید این بخش را تخریب و به مسجد صحابه ملحق کرد و بدین ترتیب مجموعه به یک مسجد تبدیل شد.[۴]
بلاذری گزارش میکند که معاویه و پس از او عبدالملک بن مروان برای افزودن کلیسای یوحنا به مسجد تلاش کردند، اما مسیحیان نپذیرفتند.[۵] ولید نیز با پیشنهاد مال فراوان با مخالفت آنان روبهرو شد؛ سپس بخشی از دیوار کلیسا را شخصاً تخریب کرد و کارگران باقیمانده آن را ویران و به مسجد ملحق کردند.[۶] مسیحیان در دوره عمر بن عبدالعزیز از این اقدام شکایت کردند و عمر دستور بازگرداندن بخش افزودهشده را صادر کرد.[۷] بلاذری همچنین از کتیبهای در مسجد یاد میکند که ساخت بنا به فرمان ولید در سال ۸۶ق را ثبت کرده بود.[۸]
تاریخ آغاز ساخت در منابع یکسان نیست؛ یعقوبی آن را سال ۸۸ق دانسته و از تخریب کلیسای موجود در محل و حضور صنعتگرانی از سرزمینهای روم و اسلامی و هزینه چهارصد صندوق طلا سخن گفته است.[۹] ابنعساکر نیز کلیسای یوحنا را با جامع دمشق مرتبط دانسته و میگوید نیمی از آن تا زمان ولید به صورت کلیسا باقی مانده بود.[۱۰]
مسجد جامع اموی یا الجامع الأموی در محوطهای قرار دارد که به گفته مسعودی، پیش از ظهور مسیحیت معبدی بزرگ منسوب به ژوپیتر بود و پس از آن به کلیسا و سپس به مسجد تبدیل شد.[۱۱] براساس گزارش منابع، پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، بخش شرقی این محوطه به مسجد اختصاص یافت و بخش غربی آن همچنان در اختیار مسیحیان باقی ماند؛ این وضعیت تا دوره ولید بن عبدالملک ادامه داشت[۱۲] و او هنگام تصمیم به ساخت جامع، کلیسای باقیمانده را ویران کرد.[۱۳]
آغاز ساخت جامع به دستور ولید بن عبدالملک در اواخر سال ۸۶ق گزارش شده است. ساخت بنا حدود ده سال ادامه یافت و در سال ۹۶ق به پایان رسید.[۱۴] مقدسی از مشارکت مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت جامع خبر داده و نوشته است که ولید درآمد چند سال سوریه، ۱۸ کشتی طلا و نقره از قبرس و موزائیکهای اهدایی پادشاه روم را برای ساخت آن اختصاص داد.[۱۵] ابنجبیر نیز طول بنا را ۲۰۰ قدم و عرض آن را ۱۳۵ قدم گزارش کرده است.[۱۶]
مقامات و مکانهای منسوب
مقام هود(ع) در سمت چپ مقام رأس یحیی و روبهروی چهارمین ستون از شرق معرفی شده و کتیبهای با عبارت «هذا مقام هود النّبی علیهالسلام» و کتیبهای منسوب به دوره ولید در آن شناخته شده است.[۱۷] قبر هود(ع) در وادیالسلام نجف نیز گزارش شده است. محل نماز خضر(ع) در جنوبشرقی مسجد و نزدیک مناره شرقی دانسته شده و کتیبه «هذا مقام خضر النبی» در نزدیکی محراب اصلی گزارش شده است.[۱۸] در روایتی نیز از نزول عیسی(ع) در کنار مناره شرقی و وجود سنگ منسوب به موسی(ع) و دوازده چشمه یاد شده است.[۱۹]
به گزارش مورخان، پس از ورود اسیران به شهر، آنها را در ورودی مسجد جامع اموی، بر سکویی جای دادند.[۲۰] امروزه در این مسجد، در مقابل محراب و منبر اصلی مسجد، محلی از سنگ و با نردههای چوبی وجود دارد که معروف به محل استقرار اسیران کربلا است.[۲۱] براساس برخی گزارشها، سر امام حسین(ع) پس از ورود اسیران به دمشق و سه روز آویختهشدن بر باب القصر، در گوشه شمالشرقی مسجد قرار داده شد.[۲۲] مقام رأس الحسین در شمالشرقی مسجد، بنابر یک گزارش، همان مقامی است که پیشتر «مقام علی» نامیده میشده است.[۲۳]
نمازگاه امام سجاد(ع) نیز در شمالشرقی مسجد به آن حضرت منسوب شده و درباره عبادت و خطبه مشهور او در مسجد گزارشهایی نقل شده است.
چهار محراب جامع به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی اختصاص داشته و در دوره ممالیک در آنها نماز اقامه میشده است.[۲۴] بخش شرقی مسجد نیز به محل غسل تعمید مسیحیان نسبت داده شده و وجود چاه و استوانههای مرمری در آن گزارش شده است.
دیوار و درها
جامع اموی چهار در داشت که در منابع با نامهای باب جیرون، باب الفرادیس، باب البرید و باب الساعات شناخته شدهاند.[۲۵] درهای جامع با صفحات برنجی زراندود پوشیده شده بود و در کنار هر یک، وضوخانهای مرمرین با فواره و حوضهای مرمرین قرار داشت. مقدسی همچنین از اتاقکهای مرمرین دارای ظروف آب و سازوکاری برای جاری شدن آب در جامع و شستوشوی سالانه دیوارها و کف آن یاد کرده است.[۲۶] ابنجبیر نیز در توصیف جامع، از آبنماها و تأسیسات آبی آن یاد کرده و آنها را از جلوههای قابل توجه بنا دانسته است.[۲۷]
صحن و رواقها
صحن مسجد جامع اموی مستطیلی و حدود ۱۳۲ × ۵۰ متر است و در سه سوی آن رواقهایی قرار دارد. خالد سلطانی نیز ابعاد صحن را تقریباً ۱۳۲ × ۵۰ متر گزارش کرده و از سه رواق پیرامون آن یاد میکند. [۲۸] رواقهای صحن با ستونها و قوسهای متوالی شکل گرفتهاند و در ساختار آنها، همانند شبستان، از قوسهای دوطبقه استفاده شده است. در توصیف معماری مسجد، قوسهای طبقه نخست بزرگ و نیمدایره و قوسهای طبقه دوم به صورت دوگانه بر فراز آنها قرار گرفتهاند. این الگو در رواقهای صحن نیز تکرار شده است.[۲۹]
صحن دارای سه بنای گنبددار است: بنای مرکزی آبنمای وضو را در خود جای داده و دو بنای دیگر در دو سوی صحن قرار گرفتهاند؛ یکی با کارکرد خزانه مسجد و دیگری مرتبط با ساعتهای اعلام اوقات نماز.[۳۰] تزئینات موزاییکی از عناصر شاخص رواقهای صحن بوده است. به گزارش خالد سلطانی، بزرگترین بخش باقیمانده از این تزئینات در بالای دیوار رواق غربی قرار دارد و صحنهای از رود بردی و مناظر شهری دمشق را نشان میدهد. [۳۱]
در صحن جامع، قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنصر قرار دارند. قبةالمال در ۱۷۲ق به دست فضل بن صالح بن علی عباسی برای نگهداری اموال و ذخایر مسجد ساخته شد.[۳۲] قبةالوضوء در ۳۶۹ق ساخته شد و پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد و «صخره قربان» نیز نامیده شده است؛ در روایتی، این مکان به قربانی هابیل و قابیل نسبت داده شده است.[۳۳]
حرم
حرم مسجد جامع اموی حدود ۱۳۶ متر طول و ۳۷ متر عرض دارد و از سه شبستان طولی تشکیل شده است که موازی دیوار قبله و در جهت شرق به غرب امتداد دارند. این شبستانها بهوسیله دو ردیف طاق بر ستونها از یکدیگر جدا میشوند و طاقهای بزرگ پایینی، طاقهای کوچکتر طبقه بالا را حمل میکنند..[۳۴]
یافته و گنبد اصلی مسجد، معروف به قبةالنسر یا قبةالرصاص، بر فراز بخش مرکزی آن قرار دارد. ابنجبیر این بخش را به پیکر نسری تشبیه کرده و گنبد را سر و مجاز را سینه آن دانسته است. [۳۵]
در نمای شمالی مجاز، رو به صحن، دهانهای بزرگ و باشکوه قرار دارد که ساختار آن از ویژگیهای شاخص معماری حرم بهشمار میرود.[۳۶]
در بخش شرقی حرم، مقام منسوب به یحیی بن زکریا (یحیی پیامبر/یوحنا تعمیددهنده) قرار دارد. در روایتهای مربوط به مسجد، گفته شده است که سر یحیی هنگام حفر پیهای بنا یافت شد و به فرمان ولید در همان محل باقی ماند. این بنا در آتشسوزی ۱۳۱۱ق/۱۸۹۳م آسیب جدی دید و پس از آن بازسازی شد؛ بنای کنونی مقام یحیی نیز از دوره عثمانی و جایگزین بنای چوبی پیشین دانسته شده است.[۳۷] نور حرم از پنجرههای دیوارهای جانبی و پنجرههای مجاز و گنبد تأمین میشود. ابنجبیر در توصیف مسجد، شمار پنجرههای شیشهای رنگین و زراندود را ثبت کرده و در مجموع ۷۴ پنجره را برشمرده است؛ در دو بخش طولی طرفین محراب نیز شمار پنجرهها بهصورت جداگانه ذکر شده است.[۳۸] پنجرهها دارای مشبکهای گچی و شیشههای رنگین بودند و با نقشهای گیاهی و هندسی تزئین میشدند. ابنجبیر این پنجرهها را «شمسیات» نامیده و از انعکاس نور و رنگ آنها در فضای حرم تمجید کرده است.[۳۹]
مشاهد جامع اموی دمشق
براساس منابع، مشاهد جامع اموی دمشق فضاهایی مستطیلشکل توصیف شدهاند که در بخشهای شرقی و غربی جامع قرار داشته و برای نماز، تدریس، گردهمایی و نگهداری کتاب و وسایل مورد استفاده قرار میگرفتند.[۴۰] در منابع، درباره نامگذاری و محل این مشاهد میان مورخان اختلاف گزارش شده است و جایگاه برخی از آنها در دورههای مختلف تغییر یافته است.[۴۱]
- مشهد الرأس الحسین(ع): براساس برخی از منابع، مشهد الرأس، در بخش شمالشرقی جامع اموی قرار داشت و با نامهایی چون «مسجد الحسین»، «مشهد زینالعابدین» و «السیده رقیه» شناخته میشد و پیشتر «مشهد زینالعابدین» نام داشت.[۴۲] به گفته مورخان، در آن کانالی وجود داشت که گفته میشد سر امام حسین(ع) هنگام ورود به دمشق در آن قرار داده شده است.[۴۳] براساس گزارش مورخان، این مشهد بنایی بزرگ، مرتفع، نورگیر و باشکوه بود و موقوفاتی نیز برای آن اختصاص یافته بود.[۴۴] همچنین گزارش شده است که مناره غربی در آن قرار داشت و غزالی، فقیه شافعی و متکلم اشعری، در آن به عبادت میپرداخت.[۴۵] درباره محل سر امام حسین(ع)، در برخی منابع آمده است که یزید آن را در خزانهای در شرق جامع اموی قرار داد و سلیمان بن عبدالملک پس از یافتن آن، بر آن نماز گزارد و در همان مکان دفن کرد.[۴۶] شهابالدین منینی، مورخ و ادیب دمشقی، گزارش کرده است که محل سر امام حسین(ع) در بخش شرقی باب الفرادیس، مشرف به راه، و پشت طاقچهای در نمای بیرونی دیوار قرار داشته است که بعدها در داخل مسجد و پشت این طاقچه، ضریحی برای احترام به این مکان و جلوگیری از پایمالشدن محدوده پیرامون آن ساخته شد.[۴۷] براساس گزارش ابنطولون، این مشهد بر اثر گذشت زمان و عوامل جوی آسیب دید و بردبک طاهری، مشهور به اقرع، در پنجم ربیعالثانی ۷۷۱ق آن را تجدید کرد.[۴۸]
- مشهد زینالعابدین و یا علی(ع): این مشهد در بخش شرقی و گوشهٔ شمالشرقی جامع اموی قرار داشت و به علی بن حسین بن علی بن ابیطالب، ملقب به زینالعابدین، منسوب بود.[۴۹] «مشهد علی» نام قدیمیتر آن دانسته شده و در منابع با نامهای «مشهد السجن»،[۵۰] «المشهد الشرقي البرّاني»، «مشهد علی والحسین» و «مشهد المحیّا» نیز از آن یاد شده است.[۵۱] گفته شده است که این مشهد پیشتر در محل «مشهد عروه» قرار داشته است.[۵۲] عنوان «المحیّا» نیز به سبب برگزاری مراسم احیای شب نیمه شعبان در این مکان به کار میرفته است.[۵۳]
- مشهد ابوبکر: این مشهد در جامع اموی، بلافاصله در سمت راستِ کسی که از درِ غربی وارد میشود، قرار داشت و با نامهای «مَشهَدُ الجَبَرت» و «مَشهَدُ الجَبَرتیّة» نیز شناخته میشد.[۵۴] در برخی منابع، از همین مکان با عنوان «مَشهَدُ الزَّیلَع» نیز یاد شده است؛ «زَیلَع» یا «جَبَرت» نام ناحیهای در ساحل سرزمین حبشه بوده و مسلمانان آن منطقه به «جَبَرتیّه» شناخته میشدند.[۵۵]
- مشهد عمر: این مشهد در جامع اموی، بلافاصله در سمت چپِ واردشونده از در شرقی مسجد، یعنی «باب النوفرة»، قرار داشت.
- مشهد عثمان: این مشهد در بخش غربی جامع اموی، در محل «بهو الاستقبال» امروزی، قرار داشت و «شبّاک کمالی» در آن واقع بود؛ محل مزبور جایگاه نشستن حاکمان، نایبان سلطنت و قضات دانسته شده است. این مشهد با نامهای «مشهد المؤذنین» و «مشهد النائب» نیز شناخته میشد.[۵۶] بااینحال، گفته شده است که عنوان «مشهد النائب» نیز ابتدا برای «مشهد علی» یا «مشهد زینالعابدین» به کار میرفته و سپس به «مشهد عثمان» اطلاق شده است؛ همچنین، جز در یک گزارش، منابع دیگر «مشهد النائب» را برای مشهد زینالعابدین نیاورده و این عنوان را برای مشهد عثمان به کار بردهاند.[۵۷]
قبهها
قُبّه نَسر، قبه حرم جامع اموی دمشق و مشهور به «نَسر الجامع» است که همزمان با ساخت جامع به فرمان ولید بن عبدالملک در سال ۸۶ق برپا شد.[۵۸] این قبه، مانند جامع، در دورههای مختلف بر اثر حوادث ویرانگر مرمت و تجدید بنا شده است.[۵۹] نام «نَسر» از تشبیه اجزای حرم به پیکر این پرنده گرفته شده است؛ چنانکه قبه به سر، رواق میانی به بدن و رواقهای دو سوی آن به بالهای نسر تشبیه شدهاند.[۶۰]
قُبّه زینالعابدین: در بخش شرقی صحن جامع اموی قرار دارد و در دوره عباسی، در سال ۱۶۰ق، در زمان خلافت مهدی عباسی ساخته شد. این قبه به علی بن حسین بن علی بن ابیطالب(ع)، منسوب است. پیش از آن، این بنا «قُبّه یزید» نامیده میشد. درباره محل دقیق قبه یزید میان نعیمی و ابنکثیر اختلاف وجود دارد؛ در دوره عثمانی، پیرامون آن دیواری ساخته شد؛ اما پس از برداشته شدن دیوار، جلوه و زیبایی آن آشکار شد. این بنا همچنین قُبّه الساعات نامیده میشد، زیرا ساعتهای جامع اموی در آن قرار داشتند.[۶۱]
قُبّه یزید در صحن جامع اموی قرار داشت و درباره محل دقیق آن دو دیدگاه گزارش شده است. نعیمی در الدارس آن را در بخش غربی و در کنار بابالبرید دانسته و از حضور تاجالدین کندی و دیگر مشایخ در زیر این قبه یاد کرده است.[۶۲] در مقابل، ابنکثیر در البدایة والنهایة، قبه یزید را در بخش شرقی و در کنار بابالمشهد قرار داده است؛ مقصود از «المشهد» در این گزارش، مشهد زینالعابدین، علی بن حسین است.[۶۳] طنطاوی نیز دیدگاه دوم را پذیرفته و قول نخست را نپذیرفته است.[۶۴]
قُبّه خزانه در بخش غربی صحن جامع اموی قرار دارد و به فضل بن صالح بن علی، امیر دمشق در دوره عباسی و پسرعموی خلیفه منصور، منسوب است که در سال ۱۷۲ق/۷۸۸م درگذشت.[۶۵] گفته شده است که خزانه دولت در این قبه نگهداری میشد.[۶۶] این بنا با نامهای شادروان، شاذروان، قبه غربی، قبه عایشه، قبه عثمانی و قبه مال نیز شناخته شده است؛ نام «قبه غربی» به سبب قرارگیری آن در غرب صحن و «قبه عثمانی» به سبب تجدید بنای آن در دوره عثمانی بوده است.[۶۷] هنگامی که امیر سیبای، نایبالسلطنه مملوکی دمشق، در سال ۹۲۲ق آن را گشود، تنها اوراق و مصحفهایی به خط کوفی در آن یافت شد و در گشایش دوباره در سال ۱۳۰۶ق نیز مصحفها و نسخههای خطی یافت و به استانبول منتقل شد.[۶۸]
مقصورههای جامع اموی
مقصوره، فضای محصور و متمایزی در مسجد بود که برای کارکرد یا گروهی خاص اختصاص مییافت. در جامع اموی دمشق، چند مقصوره با نامها و کارکردهای متفاوت وجود داشت که برخی از آنها به مذاهب فقهی اختصاص داشتند. [۶۹]
مقصوره حنفیه از فضاهای شناختهشده جامع اموی بود و محراب حنفیان در آن قرار داشت.[۷۰] مقصوره خضر محل محراب حنبلیان بود و در منابع با همین عنوان شناخته شده است.[۷۱] مقصوره خطابه محل محراب شافعیان بود و از جمله فضاهای مذهبی جامع اموی به شمار میرفت. مقصوره صحابه نیز در جامع اموی قرار داشت و محراب صحابه که به محراب مالکیان نیز شهرت داشت، در آن واقع بود.[۷۲]
مقامات و مکانهای منسوب
در منابع، مقامهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) و محل نزول عیسی(ع) در جامع اموی گزارش شده است. قرآن از ولادت یحیی(ع) و برخورداری او از پاکی و تقوا یاد کرده است.[۷۳] دیگر ویژگیها و سرگذشت او نیز در منابع گزارش شده است.
مقام نبی یحیی در حرم جامع اموی دمشق قرار دارد و نام آن به یحیی بن زکریا، پیامبر خدا، منسوب است. این مکان با نامهای ضریح زکریا، ضریح سیدی یحیی، قبر سر یحیی بن زکریا، قبر زکریا، قبر سیدی یحیی، قبر نبی یحیی، قبر یحیی بن زکریا و مقام سیدی یحیی نیز شناخته شده است.[۷۴]
پانویس
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰..
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ص۱۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ص ۱۴۹
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ص ۱۴۹
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ص ۱۴۹
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ دمشق، ج۲، ص۳۵۷.
- ↑ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ برای نمونه مگاه کنید به: بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۰.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ ابن عمری، همان کتاب، ص۴۷.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰.
- ↑ «محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ج۲، ص۷۵؛ ابن کثیر، همان کتاب، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ مقاله جامع اموی دمشق.
- ↑ اکرم العلبی، دمشق بین عصر ممالیک و عثمانی، ص۱۶۶.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸-۱۵۹.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ Grafman and Ayalon, “The Two Great Syrian Umayyad Mosques,” 1999، ص۸.
- ↑ وزارت فرهنگ فرانسه، «The Building’s Forms and Functions»، پروژه مسجد جامع اموی دمشق، Ministère de la Culture, France.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ۱۴۱۰ق، ۱۹۹۰م، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، حاشیه، ج۲، ص۱۱۲؛ نصرالدین البحره، دمشق الاسرار، ص۱۲ به نقل از عبدالوهاب المقدسی.
- ↑ Discover Islamic Art, “Umayyad Mosque,” Museum With No Frontiers.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، ص۲۱۳.
- ↑ Richter-Bernburg, L., “Between Marvel and Trial: Ibn Jubayr and the Umayyad Mosque,” در بررسی معماری مسجد.
- ↑ Burns, Ross, Damascus: A History, 2005، ص۸۴.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ ابنبدران، منادمة الأطلال ومسامرة الخیال، ۱۴۰۵ق، ص۳۰۵.
- ↑ غالب، موسوعة العمارة الإسلامیة، ۱۹۸۸م، ص۳۸۴.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی فی دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۳.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۲؛ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ نابلسی، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز، ۱۹۸۶م، ص۱۶۳.
- ↑ قایاتی، نفحة البشام فی رحلة الشام، ۱۴۰۱ق، ص۱۳۰.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ ابنطولون، أعلام الورى بمن ولی نائباً من الأتراک بدمشق الکبرى، ۱۴۰۴ق، ص۶۴.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵ و ج۲، ص۵۱۸.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۴۷۸و ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، ج۲، ص۳۰۵ـ۳۰۶.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۸۲؛ ج۲، ص۳۹۹؛ ابنبطوطه، رحلة ابن بطوطة، ۱۴۱۷ق، ص۶۴؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۵۹.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵ و ج۲، ص۵۱۸.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص ۳۹۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۱۶۴؛ ابنطولون، مفاكهة الخلان، ج۱، ص۵ و۲۸.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۱۸۷؛ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۵۲۱؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۵۹.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۹۷.
- ↑ الأعلاق الخطیرة، ابنشدّاد، فهارس، ص ۳۹۴.
- ↑ معجم دمشق التاریخی، ج ۲، مدخل «م».
- ↑ الأعلاق الخطیرة، ابنشدّاد، فهارس، ص ۳۹۴.
- ↑ رحلة ابن بطوطة، ص ۶۴؛ الجامع الأموي في دمشق، طنطاوی، ص ۲۴؛ دمشق تاریخ و صور، شهابی، چاپ دوم، ص ۲۳۸.
- ↑ الدارس، نعیمی، ج ۱، ص ۴۷۸.
- ↑ البدایة والنهایة، ابنکثیر، ج ۱۳، ص ۲۲۶، حوادث ۶۵۴ق.
- ↑ الجامع الأموی في دمشق، طنطاوی، ص ۲۴.
- ↑ الدارس، نعیمی، ج ۲، ص ۳۸۶؛ إعلام الوری، ابنطولون، ص۲۰۲.
- ↑ الدارس، نعیمی، ج ۲، ص ۳۸۶.
- ↑ الجامع الأموی في دمشق، طنطاوی، ص ۲۳؛ دمشق تاریخ و صور، شهابی، چاپ دوم، ص ۲۳۸
- ↑ إعلام الوری، ابنطولون، ص ۲۰۲
- ↑ موسوعة العمارة الإسلامیّة، ص ۳۵۱؛ الدارس، نعیمی، ج ۲، صص ۳۹۴ـ۳۹۵.
- ↑ الدارس، نعیمی، ج ۲، صص ۵۶، ۳۹۵؛ مفاكهة الخلّان، ابنطولون، فهارس.
- ↑ الدارس، نعیمی، فهارس؛ القلائد الجوهرية، ابنطولون، ج ۱، ص ۲۴۴؛ ج ۲، صص ۴۲۸، ۴۶۷، ۴۷۷.
- ↑ الدارس، نعیمی، ج ۲، صص ۳۹۴، ۳۹۵؛ مفاكهة الخلّان، ابنطولون، فهارس
- ↑ آل عمران:۳۹.
- ↑ الجامع الأموی، طنطاوی، ص ۳۲؛ دمشق تاریخ و صور، شهابی، چاپ دوم، ص ۲۳۸.
منابع
- «The Building’s Forms and Functions»، وزارت فرهنگ فرانسه، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابنبدران، عبدالقادر بن احمد بن مصطفی، منادمة الأطلال ومسامرة الخیال، تحقیق: زهیر الشاویش، بیروت، المکتب الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- ابنبطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطة: تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، محقق و مقدمهنویس: عبدالهادی تازی، رباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
- ابنجبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- ابنطولون، محمد بن علی، إعلام الوری بمن ولی نائباً من الأتراک بدمشق الشام الکبری، تحقیق: محمد احمد دهمان، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- الحصنی، محمد أدیب آل تقی الدین، منتخبات التواریخ لدمشق، دمشق، المطبعة الحدیثة، ۱۳۴۶ق.
- السلطانی، خالد، «في رحاب صحن الجامع الاموي»، وبگاه الحوار المتمدن، تاریخ درج مطلب: ۱۰ نوامبر ۲۰۰۹م، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- الشهابی، قتیبة، معجم دمشق التاریخی للأماکن والأحیاء والمشیدات ومواقعها وتاریخها کما وردت فی نصوص المؤرخین، دمشق، منشورات وزارة الثقافة فی الجمهوریة العربیة السوریة، ۱۹۹۹م.
- الغزّی، نجمالدین محمد بن محمد، لطف السمر وقطف الثمر من تراجم أعیان الطبقة الأولى من القرن الحادی عشر، تحقیق: محمود الشیخ، دمشق، منشورات وزارة الثقافة والإرشاد القومی، چاپ اول، ۱۹۸۱–۱۹۸۲م.
- القایاتی، محمد عبدالجواد، نفحة الشام فی رحلة الشام، پادشاهی متحده انگلستان، بانکوک، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
- النابلسی، عبدالغنی بن إسماعیل، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز: رحلة النابلسی إلی لبنان ۱۱۰۵هـ ـ ۱۶۹۳م، الحلقة الأولی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار النشر العربیة للدراسات والتوثیق، ۱۹۸۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- حافظ، محمد مطیع، الجامع الأموی بدمشق؛ نصوص لابن جبیر، والعمری، والنعیمی، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۹۸۵م.
- طنطاوی، علی. الجامع الأموی فی دمشق. دمشق، مطبعة الحكومة، بیتا.
- غالب، عبدالرحیم، موسوعة العمارة الإسلامیة: عربی ـ فرنسی ـ إنکلیزی، بیروت، جروس برس، ۱۹۸۸م.
- گرافمن، رافی و روزن-آیالون، میریام، «An Annual on the Visual Culture of the Islamic World»، مجله Muqarnas، شماره ۱۶، سال ۱۹۹۹م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: سعید محمد لحّام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۵ق.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، دار صادر، بیروت، ۱۹۰۶م،
- نعیمی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، تحقیق: جعفر الحسنی، دمشق، مطبوعات المجمع العلمی العربی بدمشق، ۱۳۶۷ق.
پیوند به بیرون