آیه ایثار

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آیه ایثار
مشخصات آیه
نام آیه: ایثار
واقع در سوره: سوره حشر
شماره آیه: ۹
جزء: ۲۸
شأن نزول: ایثار انصار در بخشیدن اموال خود و غنائم بنی‌نضیر به مهاجران
مکان نزول: مدینه
درباره: انصار

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه مشیتآیه برآیه اصلاح ذات بینآیه ایثار


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصحلمزهدشجاعتعفتانصافاصلاح ذات البین


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیسید عبدالحسین دستغیبمحمدتقی بهجت


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادهالمراقبات

آیه ایثار نهمین آیه سوره حشر است که در مورد ایثار انصار نازل شد. انصار به پیامبر(ص) اعلان داشتند که غنائم بنی‌نضیر را میان مهاجران تقسیم کند و نه تنها از آن غنائم سهمی نمی‌خواهند؛ بلکه حاضرند اموال خود را نیز میان مهاجران تقسیم کنند. داستان‌های دیگری نیز وجود دارد که مفسران آن‌ها را پس از نزول آیه دانسته و معتقدند این آیه بر آنان نیز تطبیق می‌کند.

در این آیه با سه توصیف محبت به مهاجران، بلندنظری و ایثار، به فضل انصار اشاره شده است.

متن آیه

وَ الَّذِینَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الْایمَانَ مِن قَبْلِهِمْ یحُِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیهِْمْ وَ لَا یجَِدُونَ فىِ صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُواْ وَ یؤْثِرُونَ عَلىَ أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ كاَنَ بهِِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُون
و برای كسانی است كه در این سرا [سرزمين مدينه‏] و در سراى ايمان پيش از مهاجران مسكن گزيدند و كسانى را كه به سویشان هجرت كنند دوست می‌‏دارند، و در دل خود نيازى به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی‌كنند و آنها را بر خود مقدّم می‌دارند هر چند خودشان بسيار نيازمند باشند، كسانى كه از بخل و حرص نفس خويش باز داشته شده‌‏اند؛ رستگارانند.

شأن نزول

منابع تفسیری شأن نزول‌هایی برای آیه ایثار ذکر کرده‌اند:

  1. پیامبر اسلام در تقسیم غنیمت‌های قبیله بنی‌نضیر، به انصار اختیار دادند که اگر می‌خواهید اموال و خانه‌هایتان را با مهاجران تقسیم کنید و سپس با آن‌ها در این غنیمت‌ها شریک گردید و یا اموال و خانه‌هایتان برای شما باشد ولی سهمی از غنائم نداشته باشید. انصار در جواب گفتند که اموال خود را با مهاجران تقسیم می‌کنیم و از غنائم نیز سهمی نمی‌خواهیم.[۱] بیشتر مفسران این شأن نزول را پذیرفته و آن‌را مناسب با ظاهر آیه دانسته‌اند.[۲]
  2. شخصی گرسنه نزد پیامبر اسلام(ص) آمد و طلب غذا کرد. پیامبر پس از اینکه از نبود عذا در منزلش مطلع شد، از اصحابش پرسید چه کسی می‌تواند این شخص را مهمان کند؟ در منابع تفسیری از فردی انصاری نام برده شده که پذیرفت مهمان را به خانه خود ببرد، درحالی‌که تنها به اندازه کودکان خود غذا داشت. وی و همسرش با خاموش کردن چراغ خانه و خواباندن کودکان، غذا را جلوی مهمان قرار داده همراه او بر سر سفره نشستند و بدون آن‌كه چیزى از غذا در دهان بگذارند، با مهمان همراهی کردند تا او گمان كند آنها نیز همراه او غذا می‌خورند در حالی که گرسنه خوابیدند.[۳]
  3. در منابع روایی داستان مرد انصاری را برای امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) نیز نقل کرده‌اند؛[۴] ولی برخی مفسران معتقدند این آیه در مورد انصار نازل شده و آنچه برای امام علی(ع)‌ و حضرت فاطمه(س) نقل شده بیشتر از باب تطبیق آیه است؛ یعنی این واقعه پس از نزول آیه بوده و می‌توان مفاد آیه را بر آن‌ها نیز تطبیق داد.[۵]
  4. شأن نزول‌های دیگری نیز برای آیه ایثار نقل شده است.[۶] علامه طباطبایی این داستان‌ها را از باب تطبیق دانسته که آیه بر داستان آن‌ها نیز صدق می‌کند ولی شأن نزول آیه نیستند.[۷]

محتوای آیه

آیه ایثار را در شأن انصار دانسته‌اند.[۸] برخی مفسران معتقدند اختلافی در اینکه این آیه در شأن انصار است، وجود ندارد.[۹]

خداوند در ابتدای آیه، انصار را چنین توصیف می‌کند که پیش از آنکه مهاجران به مدینه هجرت کنند، در مدینه ساکن شدند و برای پیامبر و مهاجران به بهترین وجه میزبانی کردند.[۱۰] آن‌ها پیش از آنکه مهاجران به مدینه بیایند، ایمان آوردند.[۱۱]

در ادامه آیه سه توصیف از انصار می‌آورد «مهاجران را دوست می‌دارند»، «و در دل خود نیازى به آنچه به مهاجران داده شده، احساس نمی‌كنند» و «آنان را بر خود مقدّم می‌‏دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند».[۱۲] به این ترتیب «محبت»، «بلندنظرى» و «ایثار» را سه ویژگى انصار برمی‌شمارد.[۱۳]

پانویس

  1. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۳۹۰.
  2. محمدی ری‌شهری، دانشنامه قرآن و حدیث، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۱۹۴.
  3. واحدی نیشابوری، أسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۴۳۹.
  4. ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۴
  5. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۵۱۹.
  6. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۹۵: قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۹، ص۲۵.
  7. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۲۰۹.
  8. زمخشری، الكشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۰۴.
  9. قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۹، ص۲۰.
  10. مغنیه، تفسیر الكاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۲۹۰.
  11. شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۶۵.
  12. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۵۱۷-۵۱۸.
  13. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۵۱۸.

منابع

  • ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب علیهم السلام، قم، انتشارات علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • زمخشری، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۰۷ق.
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
  • طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: ‏محمد جواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه قرآن و حدیث، مترجم: حمیدرضا آژیر، حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
  • مغنیه، محمد جواد، تفسیر الکاشف، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • واحدی نیشابوری، علی بن احمد، اسباب النزول، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.