ثقل اصغر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

ثِقْل اصغر،عترت واهل بیت پیامبر هستند. در حدیث ثقلین، پیامبر، اهل بیت را ثقل اصغر نامید. این حدیث با نقل‌ها و عبارات مختلف بیان شده است. در یازده نقل، اهل بیت با عنوان ثقل اصغر یاد شده است.

ثقل اصغر

ثِقْل به معنای سنگین و بار گران است. ثَقَل به معنای هر چیز با ارزش و گران‌بهاست.[۱] اصطلاح ثقل اصغر در گفتار پیامبر اسلام و ائمه دیگر به معنای اهل بیت استفاده شده است:

حدیث ثقلین

پیامبر در حدیث ثقلین فرمود:

«من در میان شما دو ذخیره نفیس برجای می‌گذارم: ذخیره بزرگ‌تر و ذخیره کوچک‌تر. اما بزرگ‌تر کتاب پروردگار من است، و اما کوچک‌تر عترت من است، یعنی اهل بیتم. حرمت مرا درباره آن‌ها نگاه‌ دارید، که اگر به آن‌ها تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد.»[۲]

خطبه غدیر

در خطبه غدیرخمُ پیامبر(ص) فرمود:

»ای مردم من دو چیز گرانبها را در میان شما می‌گذارم که اگر به آن دو چنگ بزنید و تمسک کنید هرگز گمراه نخواهید شد. حاضران گفتند: آن دو چیز گرانبها چیست؟ حضرت فرمود: ثقل اکبر کتاب خداوند (قرآن) است. و ثقل اصغر عترت و اهل بیت من هستند و این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا این که در حوض کوثر بر من وارد شوند.»[۳]

کلام امام علی(ع)

امام علی(ع) دو مرتبه به این موضوع اشاره فرمودند:

  • در وصف خود فرمود: «به ثقل اکبر، یعنی قرآن عمل کردم و ثقل اصغر را در میان شما گذاردم.»[۴]
  • در توصیه به کمیل نیز فرمود: «ای کمیل ما ثقل اصغریم و قرآن، ثقل اکبر است. ثقل اکبر گواه ثقل اصغر و ثقل اصغر شاهد ثقل اکبر است. هر یک از این دو ملازم دیگری است و از هم جدا نمی‌شود تا آنکه بر خداوند متعال وارد شوند و او بین این دو ثقل و بین بندگان خود حکم کند.»[۵]

حکمت توصیف به ثقل اصغر

در باور شیعه قرآن کلام خدا و معیار حق است و پیامبر واهل بیت برای ابلاغ، بیان، تفسیر و تبیین قرآن آمده‌اند. بنابراین قرآن اصل و ثقل اکبر است و اهل بیت مفسر و میبن آن و ثقل اصغراند.عبدالله جوادی آملی درباره علت نامیدن عترت به "ثقل اصغر" می‌نویسد:‌

«عترت طاهرین گرچه به لحاظ مقام‌های معنوی و در نشئه باطن از نظر بزرگان دین مانند صاحب جواهر و کاشف الغطا از قرآن کم‌تر نیستند و سخن بلند امیرالمؤمنین: "خدا را آیتی از من بزرگ‌تر نیست"[۶] نیز گواه این مدعاست اما از نظر نشئه ظاهر و در مدار تعلیم و تفهیم معارف دین، قرآن کریم، ثقل اکبر و آن بزرگواران، ثقل اصغرند. در این نشئه جسم خود را نیز برای حفظ قرآن فدا می‌کنند.»[۷]

برخی از معاصران در این رابطه نوشته‌اند:

«این سخن پیامبر ناظر به فهم مخاطبان است. قرآن برای مخاطبانِ پیامبر از حیث فهم، ثقیل‌تر از اهل بیت است، چرا که قرآن کتابِ صامت، و اهل بیت علیهم السلام کتاب ناطق خداوندند. اکبریت و اصغریت قرآن و اهل بیت نسبت به یکدیگر، ناظرِ به ذاتِ این دو ثقل نیست. همان‌گونه که ثقل بودن قرآن و اهل بیت ناظر به مخاطب ذکر شده است، اکبریت و اصغریت آن دو نیز ناظر به مخاطب می‌باشد، نه مربوط به آن دو ذات شریف.»[۸]

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۱۲، فیروزآبادی، القاموس المحیط، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۴۶۸، حسینی دشتی، معارف و معاریف، ۱۳۷۹ش، ج۴، ص۱۵
  2. عیاشی، تفسیرالعیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۵
  3. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۱۲
  4. نهج البلاغه، خطبه ۸۷
  5. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۹۰ق، ج۷۴، ص۳۷۵
  6. صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۹۷
  7. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۷۶
  8. مقاله چرا به قرآن ثقل اکبر و به‌ اهل بیت علیهم السلام ثقل اصغر می‌گویند؟

منابع

  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۱ق.
  • بحرانی، ابن میثم، شرح نهج البلاغه، قم، مطبعه حیدری، ۱۴۰۴ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۵ش.
  • حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف ومعاریف دایره‌المعارف جامع اسلامی، تهران، موسسه فرهنگی آرایه، ۱۳۷۹ش.
  • خویی، میرزا حبیب الله، مِنْهاجُ البَراعه فی شَرْح نَهجُ البَلاغَة، تصحیح سید ابراهیم میانجی، تهران مکتبة الاسلامیة، ۱۴۰۰ق.
  • عیاشی، محمّد بن ‏مسعود، تفسیرالعیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولى محلاتى‏، چاپخانه علمیه‏، تهران‏، ۱۳۸۰ق.
  • فیروز آبادی، القاموس المحیط، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۰ق.
  • یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.