فضه نوبیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مقبره فضه نوبیه در قبرستان باب الصغیر.jpg
مرقد منسوب به فضه نوبیه در باب الصغیر
مشخصات فردی
نام کامل فضه نوبیه
محل زندگی مدینه
مدفن باب الصغیر (منسوب)
مشخصات دینی
دلیل شهرت خادمی حضرت زهرا

فضه نوبیه، کنیز حضرت زهرا(س) است که پیامبر(ص) او را به این نام خواند. نام او در روایات مرتبط با ولادت حسنین، ماجرای نزول آیه اطعام و شهادت حضرت زهرا (س) آمده است. از ویژگی‌های وی، سخن گفتن با آیات قرآن و دانستن علم کیمیاست. گفته‎اند در واقعه کربلا نیز حضور داشته است.

اصل و نسب

فضه، اصالتاُ از اهالی نوبیه بود.[۱] نوبیه شهری است در جنوب سودان[۲] یا جنوب مصر و شرق نیل.[۳] برخی او را هندی [۴] و برخی دیگر دختر پادشاه هند معرفی‌اش کرده‌اند.[۵]

در منزل حضرت زهرا(س)

فضه، کنیز حضرت زهرا(س) بود.[۶] پس از نزول آیه «فقل لهم قولا میسورا»، پیامبر(ص) وی را به خانه حضرت زهرا(س) فرستاد و او را فضه نامید.[۷]

حضرت فاطمه (س) کارهای خانه را بین خود و فضه تقسیم کرد؛ یک روز خود و یک روز فضه کارها را انجام می‌داد.[۸]

او در ماجرای بیماری حسنین، که علی(ع) و فاطمه(س) نذر کردند در صورت بهبودی آنان سه روز روزه بگیرند، با آنان همراه شد و چنین نذری کرد. آیات ۷ و ۸ سوره انسان درباره این ماجرا نازل شده است.[۹]

شهادت فاطمه(س)

حضرت علی (ع) هنگام دعوت به وداع فرزندان خود با پیکر مادر، فضه را هم خطاب قرار داده و گفته است: «یا أُمَّ كُلْثُومٍ یا زَینَبُ یا سُكَینَةُ یا فِضَّةُ یا حَسَنُ یا حُسَینُ هَلُمُّوا تَزَوَّدُوا مِنْ أُمِّكُم؛ ؛ ای ام کلثوم، ای زینب، ای سکینه، ای فضه، ای حسن، ای حسین، بشتابید و با مادرتان وداع کنید.»[۱۰]

فضه بعد از شهادت حضرت زهرا(س)، به علی(ع) رسید.[۱۱] پس از آن بیست سال زندگی کرد. فضه را زنی صالح و باتقوا دانسته‌اند.[۱۲]

همسر و فرزندان

علی(ع) او را به همسری ابوثعلبه حبشی درآورد. فضه، از او یک پسر به دنیا آورد. بعداز مرگ ابوثعلبه، فضه با ابوملیک غطفانی ازدواج کرد و پس از این ازدواج پسرش از ابوثعلبه از دنیا رفت.[۱۳] فضه از ابوملیک دارای فرزندانی شد،[۱۴] دختری به نام شهرة بنت مسكة بنت فضّة که کرامتی هم برای او نقل می‌کنند، از نوادگان اوست.[۱۵] در بعضی از منابع، از شکایت شوهر دوم از وی نزد عمر بن خطاب سخن به میان رفته و او به نفع فضه قضاوت کرد‌ه است.[۱۶]

مالک بن دینار می‌گوید: زمانی كه برای زیارت خانه خدا راهی حج بودیم، زنی لاغر اندام را دیدم كه بر حیوانی لاغر و ناتوان سوار است ولی حیوان در راه بازماند. من او را سرزنش كردم كه چرا با چنین مركبی توشه سفر بسته است و می‌خواهد راهی بدین درازی را بپیماید، اما زن سر به آسمان بلند كرد و گفت: «نه در خانه‌‏ام گذاردی و نه به خانه‌‏ات رساندی. سوگند به عزت و جلالت اگر كسی غیر از تو چنین كاری با من كرده بود، شكایتش را پیش تو می‌آوردم.» ناگهان شخصی در بیابان پیدا شد كه در دستش افسار ناقه‏‌ای بود و آماده تا آن زن را به مقصد برساند. من كه از این ماجرا، كمالات زن را دیدم، دانستم پرهیزكاری است كه نزد خدایش مقام بلندی دارد، پرسیدم تو كیستی؟ گفت: من شهره، دخترِ مسكه دختر فضه كنیز فاطمه زهرا (ع) هستم.[۱۷]

ویژگی‌ها

فضه حدود بیست سال با آیات قرآن حرف می‌زد و به دیگران پاسخ می‌داد.[۱۸] او در روایتی طولانی، حالات حضرت زهرا(س) را از زمان رحلت پیامبر(ص) تا شهادت فاطمه(س) بیان می‌کند.[۱۹] حضرت علی(ع) در مورد وی می‌گوید: «اللهم بارک لنا فی فضّتنا»[۲۰]

برخی گفته‌اند که او علم کیمیا می‌دانست [۲۱] و این علم را حضرت زهرا(س) به وی تعلیم کرده بود.[۲۲] پیامبر(ع) هم دعا برای مشکلات و همچنین اذکاری را به وی تعلیم کرده بود.[۲۳] خلیفه دوم به مقابل علمی وی اعتراف کرده است.[۲۴]

شیر و فضه

مقام شیر فضه، واقع در محله باب النجف کربلا داخل کوچه‌ای متفرع از شارع العباس.

در بعضی منابع از حضور فضه نوبیه در کربلا سخن گفته شده است.[۲۵]داستان شیر و فضه بنا بر حضور وی در کربلا نگاشته شده است.[۲۶]

ادریس بن عبدالله اودی می‌گوید: چون امام حسین(ع) شهید شد و لشکر عمر بن سعد خواستند اسب بر بدن امام بتازند، فضه به حضرت زینب(س) گفت: ای بانوی من! روزی كشتی «سفینه» در دریا شكست و او به جزیره‌‏ای افتاد و در آنجا شیری دید. او خطاب به شیر گفت: ای ابا الحارث، من غلام رسول خدایم! پس آن شیر غرغركنان پیشاپیش او رفت تا او را به راه رساند. هم اكنون آن شیر در جایی زانو زده است، بگذار من بروم‏ و به او آگاهی دهم كه این مردم فردا چه خواهند كرد. فضه نزد آن شیر رفت و گفت: ای ابا الحارث، آن شیر سر بلند كرد و فضه به او گفت: می‏‌دانی فردا می‌‏خواهند با امام حسین(ع) چه كنند، می‏‌خواهند اسب بر پشتش بتازند. شیر آمد و دو دست خود را روی پیکر امام حسین(ع)نهاد، لشكر جلو آمده و شیر را دیدند، عمر بن سعد به آنها گفت: این فتنه ‏است، مبادا آن را برانگیزید، برگردید، آنها هم برگشتند.[۲۷]

با توجه به گزارش‌های قطعی در مورد تاختن اسب بر بدن امام حسین(ع)،[۲۸] این داستان محل تردید است.

وفات

مقبره فضه در قبرستان باب الصغیر سوریه

مقبره‌ای منسوب به فضه در دمشق در قبرستان باب الصغیر موجود است. قبر وی کمی بالاتر از مرقد منسوب عبدالله بن جعفر بن ابی طالب و در انتهای غربی قبرستان قرار دارد. حجره و مرقد او گنبدی کوچک به رنگ سبز داشته و دیواره‌های آن از سنگ سیاه است.[۲۹]

در اشعار آئینی

در اشعار مذهبی و آئینی، از فضه با عنوان کنیز حضرت زهرا یاد می‌شود که دارای کراماتی بوده و همنشینی با حضرت زهرا(س) او را از دیگران متمایز کرده است از جمله:

مفتقرا متاب روی از در او به هیچ سوی زانکه مس وجود را فضه‌ او طلا کند.[۳۰]
شهبانوى حجاز ولى كار خانه را با فضّه كنيز شريک و برابر است[۳۱]
زهره ازهر تويى و طهره اطهر عفت داور تويى و عصمت كبرى
فضّه دربار تو مربّى مريم قنبر درگاه تو مدرّس عيسى.[۳۲]

منابع مطالعاتی

  • دفتر خاطرات فضه کنیز حضرت زهرا(س)، محمدرضا انصاری،انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۹ش.
  • دفتر خاطرات فضه كنیز حضرت زهرا (سلام الله علیها) ـ محمد رضا انصاری.
  • داستان فضه كنیز حضرت زهرا (سلام الله علیها) ـ محسن ماجراجو.
  • فضه خادم حضرت زهرا (سلام الله علیها) ـ ابو الفضل هادی مَنش.
  • فضة خادمة الزهراء ـ كریم جهاد الحسانی.
  • نفحات من حیاة فضّة خادمة فاطمة الزهراء ـ فوزیة المرزوق.

پانویس

  1. اعلام النساء المؤمنات، ص ۶۹۶؛ ابن حجر، الإصابة، ج۸، ص۲۸۱.
  2. فیروزآبادی، القاموس المحیط: ج۱، ص۱۳۵؛ مجمع البحرین، ج۲، ص۱۷۸.
  3. ابن الوردی، ریاض السالكین، ج۴، ص۲۲۴.
  4. مغنیه، الحسین و بطلة كربلاء، ص۲۸۷.
  5. مجلسی، بحارالانوار، دار احیاء التراث، ج۹، ص۵۷۵؛ برسی، مشارق أنوار الیقین، ص۱۲۱.
  6. اعلام النساء المؤمنات، ص۶۹۶؛ ابن حجر، الإصابة، ج۸، ص۲۸۱.
  7. تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۱۵۷.
  8. انصاری، الموسوعة الكبری عن فاطمة الزهراء، ج‏۱۷، ص۴۲۹.
  9. درباره شرح ماجرا نک: اعلام النساء المؤمنات، ص۶۹۹-۷۰۰.
  10. مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹.
  11. اعلام النساء المؤمنات، ص۶۹۶.
  12. الحسین و بطلة كربلاء، مغنیة، ص ۲۸۷.
  13. اعلام النساء المؤمنات، ص ۶۹۷.
  14. الحسین و بطلة كربلاء، مغنیة، ص ۲۸۷.
  15. تسلیة المجالس، الكركی الحائری ،ج ‏۱،ص ۵۲۹.
  16. النعمان المغربی، شرح الأخبار، ج ۲، ص ۳۲۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی طالب، ج ۳، ص ۱۸۳.
  17. بحار الأنوار، ۱۳۶۳، ج ‏۴۳، ص ۴۷.
  18. ریاحین الشریعه، ج ۲، ص ۳۱۳ تا ۳۲۶.
  19. بحارالانوار، ج ۴۳، ص۱۷۴-۱۸۰.
  20. الثاقب فی المناقب، ص ۲۸۱.
  21. الموسوعة الكبری عن فاطمة الزهراء، الأنصاری، ج‏ ۱۷، ص ۴۲۸.
  22. الموسوعة الكبری عن فاطمة الزهراء، الأنصاری، ج ‏۱۷، ص ۴۳۰.
  23. الموسوعة الكبری عن فاطمة الزهراء، الأنصاری ،ج‏ ۱۷، ص ۴۲۹.
  24. النعمان المغربی، شرح الأخبار: ج ۲، ص ۳۲۸، ابن شهر آشوب، مناقب آل أبی طالب، ج ۳، ص ۱۸۳.
  25. موسوعة عاشوراء ،ص۲۳۱.
  26. إثبات الهداة، الحر العاملی، ج ‏۴، ص ۳۷.
  27. كلینی، ج ‏۱، ص ۴۶۵.
  28. ارشاد، المفید، ج۲، ص۱۱۳.
  29. اصغر قائدان، اماکن سیاحتی و زیارتی دمشق، ص ۴۷.
  30. دیوان شیخ محمدحسین اصفهانی معروف به کمپانی.
  31. مناقب فاطمى در شعر فارسى، بيرجندى ،ص۱۱۶.
  32. مناقب فاطمى در شعر فارسى، بيرجندى ،ص۱۰۴.

منابع

  • ابن حجر، الإصابة فی تمییز الصحابة،دار الكتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۵ ق.
  • ابن حمزه طوسی، الثاقب فی المناقب، مؤسسة أنصاریان، الأولی، قم، ۱۴۱۲ ق.
  • ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب،المكتبة الحیدریة، النجف الأشرف.
  • احمدی بیرجندی، احمد، مناقب فاطمى در شعر فارسى‏، بنياد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏، مشهد، ۱۳۷۵ش، چاپ سوم‏.
  • برسی، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین، مؤسسة الأعلمی، الأولی، بیروت، ۱۴۱۹ ه‍ ـ ۱۹۹۹م.
  • حسون، محمد، مشکور، ام‌علی، اعلام النساء المؤمنات، اسوه، تهران، ۱۳۷۹ش.
  • مفید، الارشاد، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد(۱۰۸۵ق)مجمع البحرین‏، مصحح حسینی اشکوری، مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ش.
  • قاضی نعمان، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرّسین، الثانیة، قم، ۱۴۱۴ ه‍.
  • كلینی، الكافی، اسلامیه‏، چاپ دوم، تهران‏،۱۳۶۲ ش‏.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام، تصحیح جمعی از محققان،‌ دار احیاء التراث العربی، بیروت.
  • مجلسی‏، بحارالانوار، اسلامیه، تهران، ۱۳۶۳ش، دوم.
  • محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، دارالكتب الاسلامیه، تهران.
  • فیروز آبادی، القاموس المحیط.

پیوند به بیرون