مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده

اراده الهی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتی • توحید صفاتی • توحید افعالی • توحید عبادی • صفات ذات و صفات فعل
فروع توسل • شفاعت • تبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبح • بداء • امر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلام  • اعجاز • عدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمت • ولایت تكوینی • علم غیب • خلیفة الله • غیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخ • معاد جسمانی • حشر • صراط • تطایر کتب • میزان
مسائل برجسته
اهل بیت • چهارده معصوم • تقیه • مرجعیت

اراده الهی از صفات ثبوتی خداوند است که بر پایه آن خدا را مُرید (اراده کننده) می‌نامند. آیات بسیاری از قرآن بر وجود اراده برای خداوند دلالت می‌کنند. متکلمان مسلمان درباره حدوث یا قِدَم (ازلی‌بودن) و صفت ذات یا صفت فعل بودن اراده خدا دیدگاه‌های کاملا متفاوتی دارند. برخی اراده خدا را همان علم او، عده‌ای از افعال او و جمعی چیزی غیر از این‌دو دانسته‌اند. طبق برخی از روایات شیعه، اراده خداوند همان فعل او و امری حادث است. اراده را به دو قسم اراده تکوینی و تشریعی تقسیم می‌کنند. به عقیده برخی قرآن هم از اراده تکوینی و هم از اراده تشریعی سخن گفته است.

اراده، صفت خداوند

اراده و مشیت از صفات خداوند است و بر این اساس خداوند را مُرید (اراده‌کننده) می‌نامند.[۱] قرآن در آیات بسیاری مشیت و اراده را به خداوند نسبت داده است؛[۲] از جمله «یعَذِّبُ مَنْ یشاءُ وَ یرْحَمُ مَنْ یشاءُ» (هرکه را بخواهد عذاب و هر که را بخواهد رحمت می‌کند)[۳] و «إِنَّ رَبَّک فَعَّالٌ لِما یریدُ» (پروردگار تو همان کند که خواهد)[۴]

تفاوت مشیت و اراده

برخی از متکلمان معتقدند که مشیت و اراده هردو، یک صفت‌اند؛ اما گروهی نیز با توجه به اینکه در قرآن مشیت تنها در امور تکوینی به‌کار رفته است، مشیت و صفت را دو صفت متفاوت خداوند دانسته‌اند.[۵]

دلایل عقلی اراده الهی

یکی از استدلال‌های عقلی بر اثبات وجود اراده خداوند این است که برخی از افعال خداوند در زمان‌های خاصی اتفاق می‌افتند؛ یعنی مثلا موجودی در زمانی نیست و در زمانی دیگری وجود پیدا می‌کند. با توجه به اینکه علم و قدرت خداوند در همه زمان‌ها موجودند، به‌جز این‌دو، صفت دیگری هم برای تحقق افعال لازم است؛ وگرنه همه افعال الهی ازلی می‌بودند؛ حال آنکه چنین نیست. از این مطلب نتیجه می‌شود که خداوند صفتی به نام اراده دارد و هرگاه اراده کند، فعلی تحقق پیدا می‌کند.[۶]

اختلاف نظر درباره اراده خدا

متکلمان مسلمان در زمینه وجود اراده برای خداوند، اتفاق نظر دارند؛ اما درخصوص تبیین این صفت و احکام آن دیدگاه‌های بسیار متفاوتی مطرح می‌کنند.[۷] برخی از مسائل اختلافی در این زمینه عبارت است از:

  • چیستی اراده خدا
  • اراده از صفات ذاتی خداوند است یا صفات فعل
  • اراده الهی قدیم (ازلی) است یا حادث
  • تفاوت اراده با مشیت[۸]

چیستی اراده خداوند

در زمینه چیستی اراده خدا و اینکه از صفات فعلی خدا است یا صفاتی ذاتی او، دیدگاه‌های مختلفی میان علماء مسلمان وجود دارد[۹] که برخی از آنها به شرح زیر است:

  • اشاعره بر این باورند که اراده غیر از علم و قدرت و دیگر صفات ذات خداوند است؛[۱۰] اما آن را صفتی ذاتی یا زائد بر ذات، اما قدیم (ازلی)[۱۱] می‌دانند.[۱۲]
  • دیدگاه مشهور میان [[فیلسوفان]] مسلمان می‌گوید:‌ اراده تکوینی همان علم خداوند به افعال مناسب با نظام احسن (بهترین وضعیت ممکن جهان)[۱۳] است.[۱۴]
  • معتزله و بسیاری از متکلمان شیعه معتقدند که اراده تکوینی خدا علم او به افعالی است که که مصلحت انسان و دیگر موجودات را در پی دارند.[۱۵] بنابراین این گروه اراده را از صفات ذات او می‌شمرند.[۱۶]
  • به باور شیخ مفید و علامه طباطبایی اراده تکوینی خدا نسبت به اعمال خودش همان افعال او است و نسبت به افعال دیگر موجودات، امر او به آن افعال است.[۱۷] برپایه این نظر، «خدا اراده کرد که انسان را خلق کند»، به این معنا است که «خدا انسان را خلق کرد».[۱۸] بنابراین به نظر اینان اراده از صفات فعلی خداوند است.[۱۹]

دیدگاه ائمه

برخی معتقدند که دیدگاه اول درباره اراده تکوینی خدا، یعنی نظر شیخ مفید و علامه طباطبایی با روایات ائمه هماهنگ است.[۲۰] آنها در تبیین این مسئله به روایاتی استناد کرده‌اند[۲۱] که برخی از آنها به شرح زیر است:

اراده تکوینی و اراده تشریعی

اراده تکوینی خداوند اراده او نسبت به وجود موجودات است. اراده تشریعی خدا به معنای اراده او به برخی از افعال است که موجب می‌شود افعال واجب، مستحب، حرام یا مکروه باشند؛ یعنی وقتی خداوند تکلیفی وجوبی را برای انسان وضع می‌کند، اراده تشریعی کرده است که عملی انجام شود و زمانی که تکلیفی حرام را وضع می‌کند، اراده تشریعی کرده است که آن عمل انجام نشود. از اراده تشیعی خداوند، وجوب و استحباب و حرمت و کراهت شکل می‌گیرد.[۲۵]
تفاوت میان اراده تکوینی و تشریعی این است که اولا اراده تکوینی از رابطه خداوند با مخلوقات انتزاع می‌شود و ثانیا در آن هرچه خدا اراده کند، لزوما محقق می‌شود؛ اما اراده تشریعی اولا از رابطه میان خدا و برخی از افعال اختیاری انسان انتزاع می‌شود و ثانیا امکان دارد که آنچه خدا اراده کرده است، اتفاق نیفتد.[۲۶]

آیات قرآن درباره اراده تکوینی و تشریعی

برخی از آیات قرآن از اراده تکوینی خداوند و برخی دیگر از اراده تشریعی او حکایت می‌کنند.[۲۷] آیات درباره اراده تکوینی، بیان می‌کنند که هرگاه اراده خدا به فعلی تعلق گیرد، آن فعل بلافاصله و بی‌قیدوشرطی محقق می‌شود.[۲۸] از جمله آنها آیه ۴ سوره نحل است[۲۹] که می‌گوید: «إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَیءٍ إِذَا أَرَ‌دْنَاهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کن فَیکونُ» (ما وقتی چیزی را اراده کنیم، همین قدر به آن می‌گوییم: «باش»، بی‌درنگ موجود می‌شود.)[۳۰]
آیه ۱۸۵ سوره بقره را از جمله آیاتی می‌دانند که بر اراده تشریعی خداوند دلالت می‌کند:[۳۱] «یرِیدُ اللَّهُ بِکمُ الْیسْرَ وَلَا یرِیدُ بِکمُ الْعُسْرَ» (خدا برای شما آسانی میخواهد و برای شما دشواری نمیخواهد.)[۳۲] برپایه این آیه که احکام روزه را بیان می‌کند، اراده تشریعی خداوند بر آن است که احکامی وضع شود که انسان به سختی نیفتد.[۳۳]

پانویس

  1. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،۱۳۹۲ش، ص۱۳۱.
  2. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۱.
  3. سوره عنکبوت، آیه ۲۱، ترجمه فولادوند.
  4. سوره هود، آیه ۱۰۷، ترجمه فولادوند.
  5. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۱.
  6. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۲.
  7. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۴۷.
  8. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۴۷.
  9. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۱.
  10. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  11. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۱.
  12. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  13. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۰.
  14. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  15. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  16. حسن‌بیگی، «اراده الهی»، ص۱۰۷.
  17. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  18. سبحانی، عقاید اسلامی در پرتو قرآن، حدیث و عقل، ۱۳۷۹ش، ص۲۱۷.
  19. حسن‌بیگی، «اراده الهی»، ص۱۰۷.
  20. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۲.
  21. ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،،۱۳۹۲ش، ص۱۳۵، ۱۳۶.
  22. شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۴۷.
  23. شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۴۷.
  24. شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۳۳۸.
  25. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳.
  26. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳.
  27. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳، ۲۵۴.
  28. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳.
  29. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳.
  30. ترجمه فولادوند.
  31. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۴.
  32. ترجمه فولادوند.
  33. سعیدی‌مهر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۴.

منابع

  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
  • حسن‌بیگی، علی، «اراده الهی»، کلام اسلامی، شماره ۵۰، ۱۳۸۳ش.
  • ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، مرکز نشر هاجر، چاپ چهارم، ۱۳۹۲ش.
  • سبحانی، جعفر، عقاید اسلامی در پرتو قرآن، حدیث و عقل، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
  • سعیدی‌مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی (راهنماشناسی-معادشناسی)، قم، کتاب طه، چاپ ششم، ۱۳۸۸ش.
  • صدوق، التوحید، محمد بن علی، تحقیق هاشم حسینی، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.