مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات
بدون عکس
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت

آیه اهل الذکر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آیه اَهْلُ الذّکْر؛ آیه ۴۳ سوره نحل و ۷ سوره انبیاء است. در تفسیر دو آیه برخی آن را اهل علم و کتاب دانسته‌اند و شیعیان و عده‌ای دیگر از اهل سنت اهل ذکر را منحصر در اهل بیت پیامبر می‌دانند. در ادعیه و زیارات هم اهل ذکر بر ائمه اطلاق شده است.

متن آیه

وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک إِلَّا رِجَالًا نُّوحِی إِلَیهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکرِ إِن کنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿۴۳﴾
و پیش از تو [هم‌] جز مردانی که بدیشان وحی می‌کردیم گسیل نداشتیم. پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر (آگاهان) جویا شوید.[۱]

مصادیق اهل ذکر

در میان مفسران شیعه و سنی دو دیدگاه مطرح است:

عالمان

غالبا با توجه به سیاق آیه، اهل ذکر را اهل کتاب یا اهل علم معنا کرده‌اند.[۲] معنای اهل ذکر، وسیع است و شامل تمام کسانی که علم و آگاهی بیشتری دارند می‌شود. این آیه ارشاد به یکی از اصول عقلایی و احکام عام عقلی است. و آن عبارت از وجوب رجوع جاهل به عالم در هر فن و رشته است، و به همین جهت روشن است که این دستور یک دستور تعبدی نبوده و امر آن هم، امر مولوی نیست.[۳]

اهل بیت(ع)

روایات متعددی از اهل سنت و شیعه نقل شده است که اهل ذکر را منحصرا در اهل بیت پیامبر اکرم تفسیر می‌کنند. اهل ذکر را منحصر در معصومان می‌داند؛ زیرا مسئله پرسیدن از جاهل یا از کسی که به عمد یا سهو خطا از وی سر می‌زند، قبیح است. مراد از اهل ذکر، اهل علم‌اند. برخی گفته‌اند: مراد اهل کتاب اند؛ لیکن از اخبار مستفیض معلوم می‌شود آنان محققاً ائمه(ع) هستند.[نیازمند منبع]

در کتاب بصائر الدرجات بابی با عنوان «فی ائمة آل محمد انهم اهل الذکر الذین امر الله بسؤالهم» آمده است.[۴] کلینی در کافی هم باب «ان اهل الذکر الذین امر الله الخلق بسؤالهم هم الائمه» را آورده است.[۵] مجلسی هم در بحارالانوار دیدگاه خود را در باب «انهم (الائمه) علیهم السلام الذکر و اهل الذکر» با ذکر روایاتی که مراد اهل ذکر، امامان هستند ذکر می‌کند.

روایات اهل سنت

در بیان مفسران سنی، ۱۵ معنا را برای اهل ذکر گفته‌اند،[۶] که مراد از آن سه گروه‌اند: «اهل کتاب به طور اعم (هر کتابی به غیر از تورات و انجیل) یا اخص (مثلا اهل تورات)»، «اهل قرآن»[۷]و «علمای اهل بیت».[۸]

طبری در تفسیر جامع البیان ذیل آیه ۷ سوره انبیاء روایتی را نقل می‌کنند که در آن علی(ع) در زمان نزول این آیه می‌فرماید "نحن اهل الذکر".[۹]

حاکم حسکانی در شواهد التنزیل ذیل آیه ۴۳ سوره نحل روایاتی را نقل کرده است که در آنها اهل بیت را مصداق اهل الذکر معرفی می‌کند؛ از جمله این روایت که حارث می‌گوید از علی(ع) در مورد این آیه پرسیدم و او اینگونه پاسخ داد که "به خدا قسم ما اهل ذکر هستیم، ما اهل علم هستیم، و ما مخزن و معدن تاویل و تنزیل قرآن هستیم."[۱۰]

روایات شیعه

از جمله روایتی از امام رضا(ع) در تفسیر «فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْر» وارد شده است که آن حضرت فرمود:

"مائیم اهل ذکر و مائیم پرسش شوندگان. راوی می‌گوید عرض کردم: شما پرسش شونده و ما پرسش کننده ایم؟ فرمود: آری.[۱۱]

در روایت دیگری امام صادق(ع) در تفسیر آیه فرمود:

"ذکر، قرآن است، و اهل بیت پیامبر(ص) اهل ذکرند، و از آنها باید سؤال کرد."[۱۲]

در روایاتی نیز میخوانیم که "ذکر" شخص پیامبر(ص) است و اهل بیت او اهل الذکر هستند.[۱۳]

پانویس

  1. سوره نحل، آیه ۴۳.
  2. نجار زادگان و هادی لو، «بررسی و ارزیابی وجوه جمع بین روایات اهل الذکر»، ص۳۵.
  3. طباطبایی، المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ج۱۲، ص۲۵۹.
  4. صفار قمی، بصائر الدرجات، باب ۱۹.
  5. کلینی، کافی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۳۰۳.
  6. بشوی، «نقد و بررسی دیدگاه فریقین درباره اهل ذکر»، ص۵۷.
  7. قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۰، ص۱۰۸.
  8. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۴۹۲.
  9. قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج ۱۱، ص۲۷۲؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۷، ص۵.
  10. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۳۲.
  11. کلینی، کافی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۳۰۳.
  12. کلینی، کافی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۳۰۴.
  13. حر عاملی، وسائل الشیعه، موسسه آل البیت ع، ج۲۷، ص۷۳.

منابع

  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • بشوی، محمدیعقوب، «نقد و بررسی دیدگاه فریقین درباره اهل ذکر»، در مجله پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، قم، جامعة المصطفی العالمیة، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
  • حسکانی، عبید الله بن عبد الله، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • صفار قمی، محمد بن الحسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد ص، تصحیح و تعلیق میرزا محسن کوچه باغی تبریزی، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت،‌ دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی،‌ تهران دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۹ش.
  • نجار زادگان، فتح الله و هادی لو، سمیه، «بررسی و ارزیابی وجوه جمع بین روایات اهل الذکر»، مجله علوم حدیث، ش۶۵، پاییز۱۳۹۱.

پیوند به بیرون