عزاداریهای نامشروع
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
عزاداریهای نامشروع اشاره دارد به انواعی از عزاداری که برخی از فقیهان آنها را حرام میدانند. این دسته از عزاداریها به دلیل نقض معیارهایی نظیر وهن مذهب، آسیب به بدن، شامل بودن بر محرمات مورد مخالفت فقیهان قرار میگیرند. بر این اساس، این معیارها، چارچوبی را برای تشخیص و ارزیابی مشروعیت یا نامشروع بودن اشکال مختلف عزاداری در تشیع هستند. مصادیق متعددی از عزاداریها با مخالفت فقیهان مواجه شدهاند که مشهورترینشان شامل اعمالی مانند قمهزنی، تعزیه، زنجیرزنی، لطم، استفاده از آلات موسیقی در دسته عزاداری و روضهخوانی توهینآمیز و کفرآمیز میباشند. با این حال برخی از مراجع این آیینها را با استناد به تعظیم شعائر، جایز میدانند.
تاریخچه مبارزه با آیینهای عزاداری نامشروع در تشیع، از دوران قاجاریه تا قرن ۱۵ش ادامه یافته است. این مبارزه که از زمان محدث نوری و سید محسن امین آغاز شده، در دورههای مختلف تاریخی و سیاسی، از جمله دوران پهلوی و جمهوری اسلامی، با جدیت دنبال شده است.
بر اساس منابع فقه شیعه، عزاداری برای غیرمعصومان به خودی خود جایز است، اما برخی رفتارها در آن حرام است. اساس عزاداری زمانی نامشروع میشود که: همراه با هتک حرمت باشد؛ موجب وهن مذهب گردد؛ شامل تعزیه کفار و مخالفان باشد ویا همراه با ترویج رفتار غیرمتدینان صورت گیرد.
معرفی
عزاداریهای نامشروع نوعی از سوگواریهای آئینی در تشیع است که از نظر بعضی از فقیهان شیعه حرام شمره شده است. شیعیان بر خلاف برخی از اهلسنت که عزاداری را بدعت و حرام میدانند؛[۱] به شکلهای مختلفی برای امامان انجام میشود[۲] و عالمان شیعه، کتابها و رسالههای متعددی در دفاع از عزاداری و توضیح مشروعیت آن نوشتهاند.[۳] با این حال، بعضی از گونههای عزاداری از نظر فقیهان شیعه نامشروع خوانده شده است. این عزاداریها شامل اعمالی است که موجب وهن مذهب میشوند[۴] یا مشتمل بر محرمات شرعی هستند، [۵]به بدن آسیب میرسانند.[۶] قمهزنی به عنوان مصداق بارز این نوع عزاداریها در بسیاری از منابع فقهی شیعه حرام اعلام شده است.[۷] مخالفت برخی فقیهان با این نوع عزاداری در حدی است که فتوا دادهاند حتی اگر کسی نذر کند چنین عزاداریهایی انجام دهد، این نذر صحیح نیست.[۸]
معیارهای حرمت
منابع فقهی معیارهای زیر را برای تشخیص عزاداریهای نامشروع ارائه میدهند. در این منابع تٔکید شده است که تشخیص این مصادیق عرفی هستند.[۹]
وهن مذهب
بر اساس فتاوای مراجع تقلید شیعه، هر گونه عزاداری که موجب وهن و بدنام شدن مذهب شود، جایز نیست.[۱۰] برخی فقها از آن مسئله با نام حفظ شأن مذهب یاد میکنند.[۱۱]
ضرر جدی به بدن
نظر مشهور فقهیان[۱۲] شیعه برخی اعمال آسیبزا در عزاداری جایز است، مرگ اینکه موجب ضرر مهمّی بر نفس باشد،[۱۳] یا به حد جنایت بدن برسد،[۱۴] یا عرفاً قابل تحمل نباشد،[۱۵] یا ترس مرگ وجود داشته باشد.[۱۶] حتی در برخی آثار تصریح شده که بر اساس برخی روایات و نیز عدم وجود دلیل قطعی بر حرمت ضرر جزئی به بدن، این عمل در عزاداری حرام نیست؛[۱۷] بلکه به عنوان تعظیم شعائر، مستحب است.[۱۸] در مقابل نظر مشهور سید محمدحسین فضلالله هرگونه اضرار به جسد را حرام میدانم حتی اگر اضرار خطر جدی ایجاد نکند یا بعد از یک یا دو روز بهبود یابد، زیرا اضرار به نفس کاملاً حرام است همانگونه که ظلم به دیگران حرام است[۱۹] و ضربه زدن به بدن حتی در اثر اندوه نیز دارای غرض عقلانی نیست.[۲۰]
مشتمل بودن بر محرمات
موارد پیشین تنها اعمالی نیستند که معیار نامشروع بودن عزاداریها خوانده شده، بلکه اعمال دیگری نیز در این آثار وجود دارد که به این شرحند: مجالسی که موجب دعوت از بیدینیان به مسجد،[۲۱] یا موجب نجس کردن مسجد میشود،[۲۲] نقل روضه های بیپایه در سخنرانیها، غناء در لحن مداحی، تشبیه مردان به زنان (به ویژه در تعزیه)ُ، سوار کردن زنان بر مَرکَب در حالی که رویشان باز است و آنان را به دختران رسول خدا تشبیه میکنند، رسیدنِ فریادِ زنان که به گوش مردان و داد و فریاد زدن با نعرههای گوشخراش.[۲۳] بیرون آوردن لباس نزد غیر محارم،[۲۴] برگزاری یا شرکت در مجلس برای ریا،[۲۵] برگزاری مراسم عزاداری بانوان بدون رعایت حجاب و استفاده از اموال شوهر برای برپایی اینگونه مجالس بدون اجازه او.[۲۶]
مصادیق
برای سوگواریهای نامشروع از نظر فقیهان شیعه میتوان موارد متعددی برشمر که برخی از پردامنهترین موارد در آثار فقهی به این شرح است:
قمهزنی
پیشینۀ قمهزنی در ایران به دوران صفویه و قاجاریه برمیگردد.[۲۷] مخالفتهای شرعی با این رسم از زمان قاجار و حرام دانستن آن را افرادی همچون سید محسن امین آغاز کردند.[۲۸] در دورانهای بعدی امام خمینی بر این باور بود که بهتر است از قمهزنی اجتناب نمایند.[۲۹] در لبنان نیز آیتالله فضلالله آن را حرام اعلام کرد.[۳۰] سیدعلی خامنهای نیز قمه زنی عرفاْ از مظاهر حزن و اندوه ندانست و چون تاییدی از ائمه(ع) نداشت و آن را وهن و مذهب میدانست در هیچ حالتی جایز ندانست.[۳۱] سپس مراجعی چون مکارم شیرازی، نوری همدانی و مظاهری فتواهای مشابهی صادر کردند.[۳۲]
در مقابل، مهمترین مستند موافقانِ قمهزنی، تعظیم شعائر،[۳۳] حفظ سنتهایشیعیان[۳۴] و فتوای میرزای نائینی است که در ۱۳۴۵ق حکم به جواز آن داد.[۳۵] از مراجعی که به جواز و گاه استحباب قمهزنی حکم دادهاند، میتوان به محمدتقی بهجت،[۳۶] میرزا جواد تبریزی،[۳۷] سید محمدصادق روحانی،[۳۸] سیدصادق حسینی شیرازی[۳۹] و سیفی مازندرانی[۴۰] اشاره کرد.
تعزیه
تعزیه که از زمان دیلمیان آغاز شد[۴۱] و در زمان صفویان گسترش یافت،[۴۲] در دوران قاجاریه با مخالفت علمایی همچون جعفر شوشتری، ملا محمدتقی برغانی، محمدباقر بیرجندی و جعفر کاشفالغطاء مواجه شد.[۴۳] در دوران پهلوی نیز شیخ عبدالکریم حائری، موسس حوزه علمیه قم، برای اصلاح مجالس سوگواری شبیهخوانی را در قم ممنوع و مجالس بزرگ تعزیه را به مجلس روضهخوانی تبدیل کرد.[۴۴] در دوران جمهوری اسلامی امام خمینی اعلام نمود که شبیهخوانی مانعی ندارد؛ اما بهتر است به جای آن روضه بخوانند[۴۵] و در پاسخ به یک استفتاء گفت که شبیهخوانیهایی که شامل حرکات و گفتارهای ناشایست، تمسخرآمیز یا خلاف شأن ائمه باشد، موجب وهن مذهب و حرام است.[۴۶]
زنجیرزنی
منشأ زنجیرزنی را هند و پاکستان دانستهاند؛[۴۷] که امروزه در کشورهای ایران، عراق، افغانستان، لبنان نیز انجام میشود.[۴۸] اگرچه غالب فقها زنجیرزنی را جایز شمردهاند؛[۴۹] اما گروهی از فقها همچون سید ابوالحسن اصفهانی[۵۰] سید محسن امین[۵۱] زنجیززنی را همردیف قمهزنی قرار میدهند و قائل به تحریم است. همچنین سید هبة الدین شهرستانی قائل به حرمت زنجیرزنی بوده است.[۵۲] در میان فقیهان قرن ۱۴ش نیز سید محمدحسین فضلالله، زنجیرزنی را به دلیل آسیب به بدن، حتی در صورت بهبودی، حرام میداند؛[۵۳] در حالی که محمد فاضل لنکرانی حتی زنجیرزنی منجر به کبودی یا خونریزی را جایز و حتی شایسته میداند.[۵۴] برخی از دیگر فقیهان نیز قائلند که مشروط بر اینکه خطر مرگ نداشته باشد حلال است.[۵۵]
لَطْم
بر اساس فقه شیعه، رفتارهای نامتعارف در سوگها همچون لطم (خراشیدن صورت) یقه دریدن[۵۶] معمولاً حرام تلقی میشود.[۵۷] به میرزای شیرازی حرمت لطم را در صورتی که موجب سرخشدن شود، نسبت داده شده است.[۵۸] با این حال، در عزاداری اهلبیت(ع)، برخی فقها لطمزدن را در صورتی که متعارف باشد، موجب وهن مذهب نشود و باعث آسیب جدی نشود، جایز دانستهاند.[۵۹] میرزا جواد تبریزی حتی لطم منجر به خونریزی را جایز میداند.[۶۰] برخی آن را مستحب میدانند.[۶۱]
دسته عزاداری با آلات موسیقی
نقل شده سید ابوالحسن اصفهانی به کار بردن طبلها و بوقها و کارهایی مانند این امور که در دستههای عزاداری به کار میرود را حرام دانسته است.[۶۲] البته از نظر برخی فقیهان صرفاْ استفاده از آلاتی که مخصوص مجالس لهو و لعب یا موسیقی مطرب یا غنا جایز نیست؛[۶۳] اما اگر از آلات مشترک باشد، استفاده از آن در جهت مشروع اشکال ندارد و طبل و دهل و امثال آن آلات مخصوص لهو نیست.[۶۴]
عزاداریهای مزاحم جامعه
با توجه به استفاده از ابزارهای پرسروصدا در برخی مراسم عزاداری، فقها تأکید کردهاند که عزاداری عملی مستحب است، اما پرهیز از آزار دیگران، واجب شرعی محسوب میشود.[۶۵] بنابراین عزاداری نباید موجب مزاحمت دیگران شود.[۶۶] البته برخی ناراحتیها و اذیتهای جزئی قابل پذیرش دانسته شدهاند.[۶۷]
روضه خوانی توهین آمیز یا کفرآمیز
از نظر سیدعلی خامنهای، توهین به مقدسات اهل تسنن در عزاداریها مانند هر کاری که باعث بدنام شدن مذهب شیعه میشود حرام است؛[۶۸] در بین اهل سنت اجماعاٌ توهین به صحابه را حرام میدانند[۶۹] و توهین کننده را فاسق یا کافر برمیشمرند.[۷۰] همچنین اغلب فقیهان معتقدند که گفتن عباراتی همچون «خداى من حسین من»، «من علىاللهىام» و امثال آن جایز نیست،[۷۱] موجب کفر است[۷۲] و پیامبر(ص) و ائمه(ع) از این گونه افراد بیزارند.[۷۳] هچنین گفته شده تعبیرات نامناسبی همچون «زهرا پرستم»، «على پرستم» نباید مطرح شود.[۷۴] علاوه بر این به گفته ناصر مکارم شیرازی، خود را سگ، الاغ یا کبوتر اهلبیت خواندن شایسته عزاداران حسینی نیست.[۷۵]
تاریخچه مبارزه با عزاداریهای نامشروع
طبق یک تحقیق در میان عالمان شیعی، نخستین حرکت جدی در مبارزه با عزاداریهای نامشروع را بایستی محدث نوری، از محدثان شیعه دورن قاجاریه، نسبت داده شده است که در آثار خود ازجمله لؤلؤ و مرجان با روضهها و مرثیههای حاوی مطالب سست، دروغ و بی پایه مخالفت کرد.[۷۶] همچنین سید محسن امین حسینی عامِلی (۱۲۸۴- ۱۳۷۱ق) در آثار خود به رد بسیاری از اعمال عزاداری پرداخت.[۷۷] همچنین سید عبدالحسین لاری فقیه شیعه در دوره قاجار، در کتاب «اکسیر السعادة فی اسرار الشهادة»،تلاش کرد با مسیله وجود محرمات، بدعتها و منکرات در عزاداری امام حسین(ع) مخالفت کند.[۷۸]
گفته شده در دوران پهلوی نیز علمایی همچون شیخ عبدالکریم حائری و آیت الله بروجردی با مسائل خلاف شرع در آیینهای عزاداری مخالفت کردند.[۷۹] در پایان این دوره مرتضی مطهری و امام خمینی با تاکید بر مقابله با انحرافات بستری برای مبارزه با عزاداریهای نامشروع فراهم آوردند.[۸۰]
در دوران حکومت جمهوری اسلامی، سیدعلی خامنهای در سال ۱۳۷۳ش، بر لزوم اجتناب از اعمال غیرشایسته و حفظ ارزشهای اصلی عزاداری تاکید کرد.[۸۱] همچنین در سه دهه پایانی قرن ۱۴ش سبک متفاوتی از عزاداری بین جوانان ایران مرسوم شد که گاه شامل عباراتی کفرآمیز و کارهایی چون قلاده و زنجیر به گردن انداختن بود و موجب مخالفت مراجع شد[۸۲] و به استفاده از مفاهیم غلوآمیز درباره اهلبیت(ع) انتقاد کردند.[۸۳]
عزاداریهای نامشروع غیرمعصومان
به گفتۀ فیاض، فقیه معاصر شیعه، تودیع متعارف نزد برخی شیعیان (که عبارت است از قرار دادن میت در محلی و بنا کردن بر آن و سپس انتقال او به مشاهد شریف) جایز نیست.[۸۴] به گفتۀ علامه حلی، فقیه و متکلم شیعه، تسلیت گفتن به کافران و مخالفان حق جایز نیست.[۸۵] به گفتۀ میرزاجواد تبریزی، فقیه شیعه قرن ۱۴ق، ترویج غیرمتدینان با دعوت از آنان برای ایراد سخنرانی در مساجد و مجالس عزاداری و مانند آن جایز نیست.[۸۶] به گفتۀ سید محسن حکیم، نقل میت (پس از اذن ولی) باید به گونهای باشد که منجر به هتک حرمت او نشود.[۸۷] همچنین رفتارهای نامتعارفی مانند خراشیدن صورت و یقه دریدن معمولاً حرام تلقی میشود.[۸۸]
پانویس
- ↑ مظاهری، «عزاداری»، ص۳۴۶.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۸.
- ↑ مظاهری، «عزاداری»، ص۳۴۶.
- ↑ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۴؛ علوی گرگانی، أجوبة المسائل، ۱۴۳۳ق، ج۱، ص۵۶۸-۵۶۹.
- ↑ امین، رسالة التنزیه لأعمال الشبیه، العرفان، ص۳-۴.
- ↑ فضلالله، فقه الحیاة...، ۱۴۱۹ق، ج ۱، ص۲۷۶-۲۷۸.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۲۵۶-۲۵۹.
- ↑ مکارم شیرازی، مکارم شیرازی، احکام عزاداری، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۵۰-۵۳.
- ↑ سیفی، دليل الهدی في فقه العزاء، ج۱، ص۱۴۲-۱۴۴.
- ↑ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۴؛ علوی گرگانی، أجوبة المسائل، ۱۴۳۳ق، ج۱، ص۵۶۸-۵۶۹.
- ↑ بیآزار شیرازی، المسائل الصحیة بین الفقه و الطب، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ فضلالله، فضلالله، النکاح، ۱۴۱۷ق، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۵۷۹-۵۸۰.
- ↑ تبریزی، الشعائر الحسینیة، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۹۲-۹۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، جامع الأحكام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۲.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل الهدی فی فقه العزاء، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ فضلالله، النکاح، ۱۴۱۷ق، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة فی أجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۴۴۲-۴۴۳؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۷۹-۵۸۱.
- ↑ فضلالله، فقه الحیاة...، ۱۴۱۹ق، ج ۱، ص۲۷۶-۲۷۸.
- ↑ فضلالله، النکاح، ۱۴۱۷ق، جلد ۲، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة فی أجوبة الاستفتائات، ج ۹، ص۴۹.
- ↑ مکارم شیرازی، مکارم شیرازی، احکام عزاداری، ۱۳۹۰ش، ص۵۴.
- ↑ امین، رسالة التنزیه لأعمال الشبیه، العرفان، ص۳-۴.
- ↑ علوی گرگانی، أجوبة المسائل، ۱۳۹۱ق، ج۱، ص۵۶۸.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة فی أجوبة الاستفتائات، ج۲، ص۵۵۹.
- ↑ «عزاداری بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ص۵۴-۵۸.
- ↑ اکبری، احکام مناسبتها، ۱۳۸۸ش، ص۲۹-۳۲.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۶۴۵-۶۵۵.
- ↑ فضلالله، نکاح، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۰.
- ↑ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۴-۳۲۶.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۲۵۶-۲۵۹.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة فی أجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۴۴۲-۴۴۳؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۷۹-۵۸۱.
- ↑ حمود العاملی، ردالهجوم عن شعائر الامام الحسین المظلوم، ۱۴۲۵ق، ص ۱۶۴، ۱۹۷.
- ↑ ربانی خلخالی، عزاداری از دیدگاه مرجعیت شیعه، ۱۴۱۵ق، ص۵۵.
- ↑ پایگاه آیت الله بهجت، استفتاء شماره ۶٣٨٣.
- ↑ تبریزی، استفتائات جدید، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۴۵۴-۴۵۹ .
- ↑ پاسخ حضرت آیت الله العظمی روحانی به سؤالاتی درباره کیفیت عزاداری برای ائمه معصومین(ص)، پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی روحانی.
- ↑ پایگاه آیت الله سیدصادق شیرازی.
- ↑ سیفی، دلیل الهدی در فقه العزاء، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ نصری اشرفی، «خدمت متقابل تعزیه و هنر بومی مازندران»، ص۳.
- ↑ باستان، شبیهخوانی و تعزیهخوانی، ۱۳۴۶ش، ص۱۳-۱۴؛ بلوکباشی، «تعزیهخوانی در دورۀ فتحعلی شاه»، ۲۲-۲۳.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ص۹۴-۱۰۰.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۹.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۶۴۵-۶۴۷.
- ↑ امام خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۶۴۵-۶۴۷.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، مدخل زنجیرزنی.
- ↑ برای نمونه: وقفة مع رسالة التنزیه وآثارها فی المجتمع، ضمن رسائل الشعائر الحسینیة، ج۱، ص۴۲-۴۵
- ↑ امین، أعیان الشیعة ج۲، ص۳۳۱؛ خلیلی، هکذا عرفتهم، ج۱، ص۲۰۷.
- ↑ امین، التنزیه لأعمال الشبیه، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة ج۱۰، ص۲۶۱؛ خلیلی، هکذا عرفتهم، ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ فضلالله، فقه الحیاة، ۱۴۱۹ق، ص۲۷۶-۲۷۸.
- ↑ فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۵۷۹-۵۸۰.
- ↑ سیفی، دلیل الهدی در فقه العزاء، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ فاضل لنکرانی، شرح عروة الوثقی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۰۹.
- ↑ حسینییار، «مرزبانی عزاداری با طراحی فقه»، وبگاه شبکه اجتهاد.
- ↑ امین، التنزیه لأعمال الشبیه، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ص۱۸۹؛ ابنادریس حلّی، السرائر، ج۱، ص۱۷۳؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۱، ص۹۸.
- ↑ تبریزی، الشعائر الحسینیة، ۱۴۳۳ق، ج۱، ص۹۲-۹۵.
- ↑ سیفی، دلیل الهدی در فقه العزاء، ۱۴۲۹ق، ج۱، ج۱، ص۱۱۴-۱۱۶.
- ↑ امین، أعیان الشیعة ج۲، ص۳۳۱؛ خلیلی، هکذا عرفتهم، ج۱، ص۲۰۷.
- ↑ اکبری، احکام مناسبتها، ۱۳۸۸ش، ص۴۲.
- ↑ اکبری، احکام مناسبتها، ۱۳۸۸ش، ص۴۲.
- ↑ قائنی، «هر اذیتی حرام نیست»، وبگاه شبکه اجتهاد.
- ↑ ادبی، «فقه و عزاداری»، وبگاه شبکه اجتهاد.
- ↑ باقری شاهرودی، «برخی اذیت شدنها، لازمه عزاداری است»، وبگاه شبکه اجتهاد.
- ↑ خامنهای، اجوبة الاستفتائات،۱۴۲۹ق، ج۱، ص۳۲۶
- ↑ وزارت اوقاف کویت، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۱۴ق، ج۲۴، ص۱۴۰.
- ↑ وزارت اوقاف کویت، الموسوعة الفقهیة، ۱۴۱۴ق، ج۲۴، ص۱۴۰.
- ↑ اکبری، احکام مناسبتها، ۱۳۸۸ش، ص۵۵؛ مکارم شیرازی، احکام عزاداری، ۱۳۹۰ش،ص۷۱.
- ↑ روحانی، استفتائات، ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۲۱۶.
- ↑ روحانی، استفتائات، ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۲۱۶.
- ↑ اکبری، احکام مناسبتها، ۱۳۸۸ش، ص۵۵.
- ↑ مکارم شیرازی، مکارم شیرازی، احکام عزاداری، ۱۳۹۰ش، ص۶۹.
- ↑ پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سیری در کتاب إكسیرالسعادة فی أسرار الشهادة تالیف آیةالله لاری، سایت تبیان.
- ↑ پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۲۳۹-۲۴۶.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۱-۲۶۴.
- ↑ فیاض، منهاج الصالحین، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۴۱۶.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۴۹.
- ↑ حکیم، منهاج الصالحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ فاضل لنکرانی، شرح عروة الوثقی، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۰۹؛ حسینییار، «مرزبانی عزاداری با طراحی فقه»، وبگاه شبکه اجتهاد.
منابع
- ابنادریس حلّی، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محقق و مصحح: موسوی، حسن بن احمد، ابن مسیح، ابو الحسن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- «استفتاء شماره ۶٣٨٣»، پایگاه آیت الله بهجت، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- ادبی، حسین، «فقه و عزاداری»، وبگاه شبکه اجتهاد، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- اکبری، محمود، احکام مناسبتها، قم، فتیان، ۱۳۸۸ق.
- امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، جاپ سوم، ۱۴۳۴ق.
- امین، سیدمحسن، رسائل الشعائر الحسینیه؛ رسالة التنزیه للسید محسن الامین والرسائل المؤیدة والمعارضة لها، گردآوری و تحقیق: محمد حسون، الرافد، ۲۰۱۱م.
- باستان، نصرت الله، «شبیهخوانی و تعزیهخوانی»، خوشه، تهران، ش ۸-۱۰، ۱۳۴۶ش.
- «پاسخ حضرت آیت الله العظمی روحانی به سؤالاتی درباره کیفیت عزاداری برای ائمه معصومین(ص)»،سایت آیتالله روحانی، تاریخ درج مطلب: چهارشنبه ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «پیشینه و جریانشناسی مبارزه با آسیبهای فرهنگ عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- باقری شاهرودی، محمد، «برخی اذیت شدنها، لازمه عزاداری است»، وبگاه شبکه اجتهاد، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- بلوکباشی، علی، «تعزیهخوانی در دورۀ فتحعلی شاه»، دربارۀ تعزیه و تئاتر در ایران، به کوشش لاله تقیان، تهران، ۱۳۷۴ش.
- بیآزار شیرازی، عبدالکریم، المسائل الصحية بين الفقه و الطب، تهران، المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م.
- تبریزی، استفتائات جدید، قم، بی نا، ۱۳۸۵ش.
- تبریزی، جواد، الشعائر الحسینیة، قم، دار الصديقة الشهيدة (سلام الله عليها)، ۱۳۹۰ش/۱۴۳۳ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاة في أجوبة الاستفتاءات، قم، دار الصديقة الشهيدة (سلام الله عليها)، ۱۴۲۲ق.
- حسینییار، حسن، «مرزبانی عزاداری با طراحی فقه»، وبگاه شبکه اجتهاد، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور، ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- حکیم، محسن، منهاج الصالحین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۶م.
- حیدر، اسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۴۲۲ق/۲۰۰۱م.
- خامنهای، علی، أجوبة الاستفتاءات، قم، دفتر معظم له، ۱۴۲۴ق.
- خلیلی، جعفر، هکذا عرفتهم، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، قم، ۱۴۲۶ق. برابر ۱۳۸۴ش.
- خمینی، روحالله، استفتاءات، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی ، ۱۳۹۲ش.
- خوئی، ابوالقاسم، فقه الأعذار الشرعیة و المسائل الطبیة، قم، دار الصديقة الشهيدة (سلام الله عليها)، ۱۴۲۷ق/۲۰۰۶م.
- ربانی خلخالی، علی، عزاداری از دیدگاه مرجعیت شیعه، قم، مکتب الحسین، ۱۴۱۵ق.
- روحانی، محمد صادق، استفتائات (پرسش و پاسخ های مسائل شرعی)، قم، حديث دل، ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۹ش.
- «سیری در کتاب إكسیرالسعادة فی أسرار الشهادة تالیف آیةالله لاری»، وبگاه تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- سیفی، علیاکبر، دلیل الهدی فی فقه العزاء، قم: جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۲۹ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تحقیق: کشفی، سید محمدتقی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- صافی گلپایگانی، لطف الله، جامع الأحكام (صافی)، قم، دفتر تنظيم و نشر آثار حضرت آيت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.
- طبسی، نجمالدین، صوم عاشوراء: دراسة فقهیة حول حکم صوم یوم عاشوراء علی ضوء المذاهب الإسلامیة، و تحقیق فیما ندب إلیه الشرع و فیما نسب إلیه، بیروت: دار الولاء، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۲م.
- «عزاداری بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ نشر: ۲۲ دی ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۴۱۲ق.
- علوی گرگانی، محمدعلی، أجوبة المسائل، تهران، مؤسسه انتشاراتی کمیل، ۱۳۹۱ق/ ۱۴۳۳ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، شرح العروة الوثقی فیما تعم به البلوی، قم، مرکز فقه الأئمة الأطهار (علیهم السلام)، ۱۴۲۹ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، بی نا، بی جا، ۱۳۸۳ش.
- فضلالله، محمدحسین، النکاح، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
- فضلالله، محمدحسین، فقه الحیاة: في حورا مع سماحه آیه الله العظمی السید محمد حسین فضل الله، بیروت، العارف، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
- فیاض، محمد اسحاق، منهاج الصالحین، قم: دار الهدی، ۱۴۲۹ق.
- قائنی، محمد، «هر اذیتی حرام نیست»، وبگاه شبکه اجتهاد، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- مظاهری، حسین، عوائد القواعد الفقهیّة، اصفهان، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء(علیها السلام)، ۱۳۹۷ش.
- مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه: جامعهشناسی آئینهای سوگواری و هیئتهای مذهبی در ایران، تهران، شرکت چاپ و نشر بینالملل، چاپ سوم، ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام عزاداری، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)، ۱۳۹۰ش.
- منتظرالقائم، اصغر، کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، مجله شیعهشناسی، تابستان ۱۳۹۶ش، شماره ۵۸.
- نصری اشرفی، جهانگیر، «خدمت متقابل تعزیه و هنر بومی مازندران»، در قلمرو مازندران، به کوشش حسین صمدی، قائم شهر، ۱۳۷۴ش.
- وزارت اوقاف کویت، الموسوعة الفقهیة، کویت، دولة الکویت. وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة، ۱۴۱۴ق.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت (عليهم السلام)، ۱۳۸۲ش.
