زبان حال

زبان حال به وضع و حالت شخص که از اندیشه و احوال درونی او حکایت می‌کند، گفته شده است. برخی نیز معتقدند که زبان حال شامل همه موجودات (انسان، جماد، نبات و حیوان) می‌شود و گوینده می‌تواند به نمایندگی از او حالات و احساسات آن را توصیف کند و با حال و وضعیت فرد سازگار است؛ گویی حال او چنان است که چنین سخنی را می‌طلبد. این شکل از زبان حال، در پهنه ادبیات فارسی كاربرد فراوان دارد. به عنوان نمونه ناصر خسرو، از زبان خود، حالت عقاب را این چنین توصیف میكند:

در بال عقاب آمد آن تیر جگرسوز

وز ابر مر او را به سوی خاك فروخواست

زی تیر نگه كرد و پر خویش بر او دید

گفتا ز كه نالیم؟ كه از ماست كه بر ماست.

گفتگو و بیان احساسات كه در تعزیه‌خوانی اجرا می‌شود هم از این نوع است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، به هنگام ورود قافله اسیران به مدینه، گروهی از افراد در حضور امام زین العابدین(ع) به زبان حال، نوحه سرایی کردند.

به عنوان نمونه برخی از شاعران زبان حال اهل بیت(ع) به هنگام رفتن امام حسین(ع) به میدان را چنین ترسیم کرده است:

تمام خاک زمین را به سر فشانیدند

تمام ارض و سماء را به غم نشانیدند

منسوخ شد مگر به جهان ملت نبی

یا در جهان نماند کسی از امت نبی

ما را کشند و یاد کنند از نبی

مگر از امت نبی نبود عترت نبی

در آثار برخی عالمان و محققان، میان زبان حالِ معقول و زبان حالِ نادرست تفاوت گذاشته شده است. نقل شده است که گروهی از علما، استفاده از زبان حال را به عنوان یک ابزار ادبی جایز دانسته‌اند،مشروط بر آنکه به صورت نقل تاریخی قطعی عرضه نشود و با مقام معصومان(ع) و مبانی اعتقادی ناسازگار نباشد؛ و با اهداف قیام، مانند عزت، آگاهی و مبارزه با ظلم، تعارض نداشته باشد. در مقابل، برخی محققان نسبت به گسترش بی‌ضابطه این شیوه هشدار داده‌اند و گفته‌اند که اگر زبان حال جای روایت مستند را بگیرد یا مطالبی خلاف شأن معصومان بیان شود، زمینهٔ تحریف فراهم می‌شود.

در برخی از روایات، زبان حال را گویاتر و رساتر از زبان قال معرفی شده است. برخی از مفسران قرآن نیز برآنند که در آیات گوناگون قرآن که سخن از تسبیح و حمد همه موجودات عالم هستی به میان آمده، مقصود حمد و تسبیح به زبان حال است.