زبان حال
زبانِ حال روشی در روضهخوانی، نوحهسرایی و تعزیه است که در آن، سخنان یا احساساتی به شخصیتهای دینی نسبت داده میشود که بهصورت مستقیم در منابع از آنان نقل نشده است، بلکه بر اساس قرائن، شرایط و موقعیت آنان بازآفرینی میگردد.[۱]
از نظر فقهی، بهکارگیری زبان حال در صورتی که بهعنوان نقل تاریخی قطعی ارائه نشود[۲] و با اصول اعتقادی، شأن معصومان(ع) و اهداف آنان تعارض نداشته باشد،[۳] جایز دانسته شده است. در مقابل، برخی عالمان دینی نسبت به خلط زبان حال با نقل تاریخی و امکان شکلگیری تحریف در معارف تاریخی هشدار دادهاند.[۴]
بر اساس برخی گزارشهای تاریخی، در مواجهه با واقعه کربلا و پس از آن، در حضور امام سجاد(ع) نیز بیانهای حزنآلودی در قالب زبان حال نقل شده است.[۵] همچنین در ادبیات مرثیه، زبان حال درباره شخصیتها یا اشیاء مرتبط با واقعه کربلا بهکار رفته است. برای نمونه، در برخی اشعار منسوب به زبان حال علیاصغر(ع) آمده است:
همچنین در برخی متون ادبی، زبان حال زنجیری که بر گردن امام سجاد(ع) بسته شده، بهصورت شعر بیان شده است:
در برخی متون تفسیری، آیاتی از قرآن که از تسبیح موجودات سخن میگویند،[۸] بهعنوان نمونهای از بیان به زبان حال تفسیر شدهاند.[۹] همچنین در برخی روایات اسلامی، زبان حال گویاتر و رساتر از زبان قال(سخن گفتن) معرفی شده است.[۱۰] در ادبیات فارسی نیز این شیوه خارج از حوزه آیینی نیز کاربرد داشته است؛ از جمله ناصرخسرو در بیان حالات حیوانات از آن استفاده کرده است.[۱۱]
پانویس
- ↑ سلیمانی، زبان حال و کارکرد آن در ادبیات عاشورایی، ۱۳۹۵ش، ص۵۵-۵۷.
- ↑ نراقی، رسائل و مسائل، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۴۶؛ گلپايگانى، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری، ۱۴۲۰ق، ج۱۷،ص۶۱۳.
- ↑ قمی، منتهی الامال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۵۷۱.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، بیتا، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ سلیمانی، زبان حال و کارکرد آن در ادبیات عاشورایی، ۱۳۹۵ش، ص۲۵۸.
- ↑ سلیمانی، زبان حال و کارکرد آن در ادبیات عاشورایی، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۰.
- ↑ سوره اسراء، آیه۴۴؛ سوره نور، آیه۴۱؛ سوره حشر، آیه۲۴؛ سوره جمعه، آیه۱؛ سوره تغابن، آیه۱.
- ↑ مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۲، ص۱۳۵.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۴۲۰
- ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، ۱۳۵۳ش، ص۵۲۴.
منابع
- قرآن
- ابنطاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، أنوار الهدى، بیتا.
- سلیمانی، مرتضی، زبان حال و کاربرد آن در ادبیات عاشورایی، تهران، آرام دل، ۱۳۹۵ش.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الامال، تهران، جاویدان، ۱۳۶۲ش.
- گلپايگانى، سید محمدرضا، مجمع المسائل، قم، دار القرآن الكريم، ۱۴۰۹ق.
- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق حسین حسنی بیرجندی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر، ۱۳۷۶ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، ۱۴۲۰ق.
- مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.
- ناصرخسرو، دیوان اشعار، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۳ش.
- نراقی، احمد، رسائل و مسائل، به کوشش رضا استادی، قم، کنگره بزرگداشت ملا مهدی و ملا احمد نراقی، ۱۳۸۰ش/۱۴۲۲ق.
