رزق و روزی
رزق و روزی به نعمت‌هایی گفته می‌شود که خداوند برای بهره‌مندی موجودات و تأمین نیازهای آنان عطا می‌کند. در آموزه‌های اسلامی، رزق شامل نعمت‌های مادی و معنوی است و خداوند روزی‌دهنده حقیقی همه موجودات دانسته شده است. رزق در منابع اسلامی به انواعی مانند مادی و معنوی، حلال و حرام و دنیوی و اخروی تقسیم شده و کسب روزی حلال و تلاش برای تأمین معاش مورد تأکید قرار گرفته است. در آموزه‌های اسلامی، عواملی مانند تقوا، دعا، صله‌رحم، صدقه و تلاش از عوامل افزایش رزق و عواملی مانند گناه، دروغ و ترک حقوق مالی از عوامل کاهش آن دانسته شده‌اند.
مفهوم‌شناسی و جایگاه
رزق و روزی از مفاهیم مورد توجه در آموزه‌های اسلامی است. در قرآن و روایات اسلامی، رزق تنها به نیازهای مادی محدود نشده و ابعاد معنوی، اجتماعی و اخلاقی زندگی انسان را نیز دربرمی‌گیرد.[۱] رزق به چیزی گفته می‌شود که انسان از آن بهره می‌برد؛ مانند خوراک، پوشاک و مسکن.[۲] روزی در فارسی، معادل رزق است و این دو واژه معمولاً در کنار یکدیگر به کار می‌روند.[۳]
رزق با مفاهیمی مانند کسب، معاش، نعمت، فضل، عطا و برکت ارتباط معنایی دارد؛ با این تفاوت که رزق بر عطای الهی، کسب بر تلاش انسان برای دستیابی به آن، معاش بر شیوه تأمین زندگی و برکت بر فزونی و پایداری نعمت دلالت دارد.[۴]
واژه «رزق» و مشتقات آن ۱۲۳ بار در ۱۰۹ سوره قرآن به‌کار رفته است[۵] در آیات متعددی نیز روزی موجودات از جانب خداوند دانسته است.[۶] در روایات، بر تلاش برای کسب روزی، تأمین معاش و به‌دست‌آوردن روزی حلال تأکید شده است.[۷]
رزق در دانش‌های اسلامی نیز بررسی شده است. در علم کلام، از آن در بحث افعال الهی سخن گفته می‌شود.[۸] در اخلاق اسلامی، کسب روزی حلال با مفاهیمی مانند قناعت، عزت‌مندی و دوری از طمع ارتباط دارد.[۹] در فقه نیز احکام کسب روزی و تأمین معاش در ابواب مختلف، از جمله تجارت و نکاح، بحث شده است.[۱۰]
عبادت ده جز است که نُه جزء آن در کار و تلاش برای به دست آوردن روزی حلال است.
علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۱۰۳، ص۹.
اقسام رزق و روزی
رزق و روزی در منابع اسلامی از جنبه‌های مختلف تقسیم شده است.
رزق مادی و رزق معنوی
رزق مادی به نعمت‌های محسوس مانند مال، شغل، درآمد، مسکن، خوراک و پوشاک گفته می‌شود. رزق معنوی نیز نعمت‌هایی است که به رشد روح و عقل و تقویت ارتباط انسان با خداوند کمک می‌کند.[۱۱] از مصادیق رزق معنوی می‌توان به ایمان به خدا، معرفت خدا، علم سودمند، حکمت، توفیق عبادت، اخلاق نیکو، محبت اهل‌بیت(ع)، شفاعت و زیارت قبور آنان، همنشینی با صالحان، توبه، حُسن عاقبت و شهادت در راه خدا اشاره کرد.[۱۲]
رزق حلال و رزق حرام
روزی حلال از راه‌های مشروع و روزی حرام از راه‌هایی مانند دزدی، رشوه، ربا، کلاهبرداری، کم‌فروشی و خیانت به دست می‌آید.[۱۳] در روایات، کسب روزی حلال مورد تأکید قرار گرفته و هم‌سنگ جهاد در راه خدا دانسته شده است.[۱۴] در مقابل، مال حرام دارای آثار منفی دانسته شده است.[۱۵]
روزى‌ها را مقدّر فرمود و آنگاه، آنها را زياد و كم و به تنگى و فراخى عادلانه تقسيم كرد تا هر كه را بخواهد به وسعت روزى و يا تنگى آن بيازمايد و از اين طريق سپاس‌گزارى و شكيبايى توانگر و تهيدست را به آزمايش گذارد.
نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۹۱، ص۱۳۴.
رزق دنیوی و رزق اخروی
رزق دنیوی شامل نعمت‌هایی است که انسان در دنیا از آنها بهره‌مند می‌شود و رزق اخروی به نعمت‌های آخرت، مانند بهشت گفته می‌شود.[۱۶] به‌گفته علامه طباطبایی، رزق دنیوی شامل مؤمن و کافر می‌شود، اما رزق اخروی به مؤمنان اختصاص دارد.[۱۷]
حکم فقهی کسب رزق و روزی
فقها کسب روزی حلال برای تأمین نیازهای ضروری خود و خانواده را واجب دانسته‌اند. کسب درآمد برای توسعه زندگی و مشارکت در کارهای نیک مستحب شمرده شده و کسب ثروت با انگیزه ثروت‌اندوزی، در برخی شرایط، مکروه دانسته شده است. همچنین کسب درآمد با هدف انجام گناه حرام است.[۱۸]
در منابع فقهی و روایی، دعا برای تأمین و افزایش روزی، تلاش برای کسب آن و اعتدال در طلب معاش نیز مورد توجه قرار گرفته است. دعا برای تأمین و افزایش روزی، حتی در سجده نماز، مستحب دانسته شده است.[۱۹] همچنین تلاش برای کسب روزی، صبح زود به‌دنبال روزی رفتن و اعتدال در طلب معاش از مستحبات شمرده شده است. کسب روزی اندک نیز مستحب دانسته شده و ترک آن به دلیل اندک بودن درآمد مکروه شمرده شده است.[۲۰]
روزی‌دهنده حقیقی کیست؟
در آموزه‌های اسلامی، خداوند روزی‌دهنده حقیقی همه موجودات است[۲۱] و اسباب و عوامل مادی نیز به اراده او اثر می‌کنند.[۲۲] قرآن، گسترش و تنگی روزی را به خداوند نسبت داده است.[۲۳] همچنین در آیه ۶ سوره هود روزی همه جنبندگان بر عهده خداوند دانسته شده است.[۲۴]
به‌گفته علامه طباطبایی، رزق الهی مانند رحمت خداوند عام است و همه موجودات را دربرمی‌گیرد.[۲۵] در عین حال، قرآن تفاوت در میزان روزی انسان‌ها را به مصلحت و تفاوت ظرفیت آنان نسبت داده است.[۲۶] در آیه ۲۷ سوره شوری نیز تنگی روزی در برخی موارد عاملی برای جلوگیری از طغیان انسان‌ها دانسته شده است.[۲۷]
عوامل افزایش و کاهش رزق و روزی
در منابع اسلامی، عواملی معنوی و مادی برای افزایش رزق و برکت آن ذکر شده است.
عوامل معنوی: تقوا،[۲۸] دعا،[۲۹] یاد خدا و تلاوت قرآن،[۳۰] صله‌رحم، نیکی به پدر و مادر،[۳۱] توبه و استغفار،[۳۲] صدقه و انفاق،[۳۳] شکر نعمت[۳۴] و خوش‌خلقی[۳۵] از جمله عواملی هستند که در آیات و روایات با افزایش رزق یا برکت آن ارتباط داده شده‌اند.
عوامل مادی: تلاش و کوشش،[۳۶] تدبیر و برنامه‌ریزی[۳۷] و میانه‌روی در مصرف[۳۸] از جمله عواملی هستند که در منابع اسلامی برای کسب و افزایش روزی ذکر شده‌اند.
در پى روزى و نيازها، سحرخيز باشيد؛ چرا كه حركت در آغاز روز، مايه بركت و پیروزی است.
پاینده، نهج‌الفصاحة، ۱۳۸۲ش، ص۳۷۱.
عوامل کاهش رزق و روزی
در برخی روایات و پژوهش‌های اخلاقی، گناه و نافرمانی خدا،[۳۹] دروغگویی،[۴۰] پرداخت نکردن زکات و حقوق مالی،[۴۱] بداخلاقی،[۴۲] زنا،[۴۳] بیکاری و تنبلی،[۴۴] توکل بر غیرخدا[۴۵] و بی‌برنامگی[۴۶] از عوامل کاهش رزق یا برکت آن دانسته شده‌اند.
پانویس
- ↑ مطهری، انسان و سرنوشت، ۱۳۹۱ش، ص۸۶؛ شهبازپور شاهسون و دیگران، «عوامل مؤثر بر افزایش رزق و روزی در نهج البلاغه»، ص۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ اخوان طبسی، «رزق»، در «دایرة المعارف بزرگ اسلامی»،
- ↑ «الرزق فی القرآن الکریم»، الموسوعة القرآنیة؛ هادوی و دیگران، «بررسی معناشناختی کاربرد مفهوم «رزق» در قرآن کریم»، ص۱۱۴-۱۱۷.
- ↑ صداقت، «بررسی تحلیلی رابطه تلاش انسان با رزق خداوند از دیدگاه قرآن و سنت»، ص۸۳.
- ↑ سوره هود، آیه ۶؛ سوره روم، آیه ۴۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۰، ص۱۴۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۷۳-۸۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۳۰ق، ص۴۶۲-۴۶۳؛ فاضل مقداد، ارشاد الطالبین، ۱۴۰۵ق، ص۲۸۶.
- ↑ شریفی، آیین زندگی (اخلاق کاربردی)، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر رابطۀ ریشه‌شناسی تاریخی مصلحت و چندمعنایی «رزق» در صحیفۀ سجادیه»، ص۳۲-۳۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۱۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۲۸، ص۳۷۹-۳۸۰؛ شعبان‌پور و دیگران، «تحلیلی بر رابطۀ ریشه‌شناسی تاریخی مصلحت و چندمعنایی «رزق» در صحیفۀ سجادیه»، ص۳۳-۳۸؛ صداقت، «بررسی تحلیلی رابطه تلاش انسان با رزق خداوند از دیدگاه قرآن و سنت»، ص۸۶؛ کجوری‌نژاد، «رزق ﻃﯿﺐ و آﺛﺎر و ﺑﺮﮐﺎت آن از دﯾﺪﮔﺎه ﻗﺮآن و ﺻﺤﯿﻔﻪ ﺳﺠﺎدﯾﻪ»، ص۵۴.
- ↑ موسوی، رحیمی، «آثار مال حلال»، ص۹.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۹۶، ص۳۲۴.
- ↑ عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، ص۱۰.
- ↑ «الرزق فی القرآن»، الموسوعة القرآنیة.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۸، ص۶۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۹۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۱۱۹.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۹۴.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۳۰ق، ص۴۶۲-۴۶۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۲۶۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۶، ص۱۴۸؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۴۱۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۳۷۵.
- ↑ سوره رعد، آیه ۲۶.
- ↑ سوره هود، آیه ۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۱۴۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۷۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۳۷۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۱۹، ص۳۱۳-۳۱۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۳۳۴.
- ↑ شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ص۲۴۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۱؛ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۷۴، ص۸۵.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۷۷، ص۱۷۴ و ج۹۰، ص۲۷۷.
- ↑ نهج البلاغه، حکمت ۱۳۷، ص۴۹۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۳۷۴.
- ↑ قمی، سفینة البحار،۱۴۳۰ق، ج۲، ص۶۷۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۲۰-۲۱.
- ↑ عزیزان، «عوامل افزایش روزی»، ص۹۲-۹۳.
- ↑ عزیزان، «عوامل افزایش روزی»، ص۹۴.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۷۳، ص۳۵۰.
- ↑ حکیم، حواریات فقهیة، ۱۴۱۶ق، ص۳۰۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۵۰۵.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۷۵، ص۱۱۴.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۷۹، ص۲۲.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۵۹.
- ↑ عزیزان، «عوامل کاهش روزی»، ص۷۳.
- ↑ عزیزان، «عوامل کاهش روزی»، ص۷۳.
منابع
- پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحة، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
- حکیم، سید محمدتقی، حواریات فقهیة، بیروت، مؤسسة المنار، ۱۴۱۶ق.
- جدیدی، احمد، «رزق و روزی در قرآن و روایات»، پژوهش‌های معارف‌های قرآنی، شماره ۵، تابستان ۱۳۹۰ش.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- «الرزق فی القرآن الکریم»، الموسوعة القرآنیة، تاریخ بازدید: ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عزیزان، مهدی، «عوامل افزایش روزی»، مبلغان، شماره ۱۰۲، اردیبهشت ۱۳۸۷ش.
- عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامه حلال، دوره ششم، شماره ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۳۰ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۳ش.
- صداقت، مجتبی، «بررسی تحلیلی رابطه تلاش انسان با رزق خداوند از دیدگاه قرآن و سنت»، مشکات محمدیه، شماره ۹، پاییز ۱۴۰۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- کشتکار سرخی، مهدی، «اسباب افزایش روزی از نظر روایات»، گام اول، شماره ۸، پاییز ۱۳۹۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
- شریفی، احمدحسین، آیین زندگی (اخلاق کاربردی)، قم، دفتر نشر معارف، چاپ صد و نود و هفتم، ۱۴۰۳ش.
- شعبان‌پور، محمد و دیگران، «تحلیلی بر رابطۀ ریشه‌شناسی تاریخی مصلحت و چندمعنایی «رزق» در صحیفۀ سجادیه»، فصلنامه مشکوه، شماره ۱۴۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ق.
- شهبازپور شاهسون، ژیلا و دیگران، «عوامل مؤثر بر افزایش رزق و روزی در نهج البلاغه»، معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۸، پاییز ۱۴۰۳ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، قم، کتابخانه عمومی آیت‌الله‌مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۴۳۰ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.
- مطهری، مرتضی، انسان و سرنوشت، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب العلمیة، ۱۳۷۴ش.
- موسوی، سیدزکی و عبدالحکیم رحیمی، «آثار مال حلال»، در مسیر استنباط، شماره ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء تراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، مركز البحوث الاسلامیة، ۱۳۸۷ق.
- هادوی، اصغر و دیگران، «بررسی معناشناختی کاربرد مفهوم «رزق» در قرآن کریم»، پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.