عاقبتبهخیری
عاقبتبهخیری یا حُسن عاقبت بهمعنای پایان زندگی همراه با ایمان به خداوند است. این مفهوم در آیات قرآن، روایات و دعاهای معصومان مطرح شده است. از نظر برخی، ارزش اعمال انسان به چگونگی پایان آن وابسته است؛ به این معنا اگر فرد در پایان عمر خود اهل عمل صالح باشد، گناهان گذشته او بخشوده میشود.
در منابع دینی، رعایت تقوا، نیکی به دیگران بهویژه والدین، تفکر و علمآموزی، محبت به اهلبیت(ع)، صبر، توبه، داشتن دوستان خوب و خواندن برخی از اذکار و دعاها را از عوامل مؤثر در عاقبتبهخیری دانسته شده است. در مقابل دشمنی با اهلبیت(ع)، ستم و بیعدالتی، ترک صله رحم، عقوق والدین، تضییع حقوق خانواده، دوست و همنشین بد و ترک امر به معروف و نهی از منکر از موانع عاقبت نیک معرفی شدهاند.
مفهومشناسی و جایگاه
عاقبتبهخیری، نیکفرجامی یا حُسن عاقبت به نیک بودن پایان زندگی همراه با ایمان به خدا و حفظ کرامت انسانی گفته میشود و در برابر بدعاقبتی قرار دارد.[۱]
رسیدن به عاقبت نیک و دوری از عاقبت بد از آموزههای دینی است.[۲] مفسران ذیل آیاتی از قرآن ازجمله آیه ۸۳ سوره قصص، آیات ۱۳۲ و ۱۹۳ سوره بقره، آیات ۸ و ۱۰۲ سوره آلعمران، آیات ۱۲۶ و ۱۲۸ سوره اعراف و آیات ۱۰۱ و ۱۰۹ سوره یوسف به مباحث مرتبط با آن پرداختهاند.[۳] موضوعاتی چون رعایت تقوا تا پایان عمر، سفارش پیامبران به پایبندی به دین تا پایان عمر، درخواست هدایت و دوری از انحراف و طلب خیر دنیا و آخرت.[۴]
طلب عاقبتبهخیری از مضامین اصلی دعای یازدهم صحیفه سجادیه است[۵] و این دعا با همین عنوان شناخته میشود.[۶] در برخی کتابهای روایی نیز بابهایی به احادیث مربوط به حسن عاقبت اختصاص یافته است؛ مانند باب «حُسْنُ الْعاقِبَة وَإصْلاحُ السَّریرَةِ» در کتاب بحارالانوار.[۷]
همچنین در سیره و سخن پیامبر(ص) و ائمه(ع) دعا برای عاقبت نیک و نگرانی از عاقبت بد گزارش شده است.[۸] ازجمله دعای امام علی(ع) در پایان عهدنامه مالک اشتر برای خود و مالک،[۹] دعای امام صادق(ع) در تعقیبات نماز،[۱۰] روایت نگرانی پیامبر(ص) از سرانجام کار خود[۱۱] و پرسش امام علی(ع) از پیامبر پس از خطبه شعبانیه.[۱۲]
ناصر مکارم شیرازی با استناد به روایات، پایان هر عمل را معیار سنجش آن میداند و معتقد است اگر فرد در ادامه عمر خود به کار نیک بپردازد، گناهان گذشتهاش بخشیده میشود.[۱۳]
عوامل
پژوهشگران با استناد به منابع دینی، عواملی را برای دستیابی به حسن عاقبت برشمردهاند؛ ازجمله ایمان، عمل صالح، تقوا، نیکی به دیگران بهویژه والدین، تفکر، علمآموزی، محبت به اهلبیت(ع)، صبر، توبه، همنشین نیک و خواندن برخی از اذکار و دعاها.[۱۴]
ایمان، عمل صالح و تقوا
مفسران، ذیل آیاتی از قرآن که تعابیری چون «وَاَلْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ»[۱۵] یا «وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»[۱۶] دارند، دوری از رفتارهای مخالف تقوا مانند برتریجویی و فساد،[۱۷] و انجام اعمال صالح مانند نماز و صبر بر مشکلات[۱۸] را از زمینههای عاقبت نیک در دنیا و آخرت دانستهاند.[۱۹] همچنین با استناد به وصیت حضرت ابراهیم(ع) به فرزندانش بر حفظ ایمان تا پایان عمر در آیه ۱۳۲ سوره بقره، گفتهاند که انسانها باید نسبت به عاقبت فرزندان خود نیز توجه داشته باشند.[۲۰] همچنین با استناد به روایتی از امام صادق(ع)،[۲۱] استفاده نکردن از نعمتهای خدا در مسیر گناه را عاملی برای عاقبتبهخیری معرفی کردهاند.[۲۲]
دعا و امدادهای الهی
هاشمی رفسنجانی در تفسیر راهنما ذیل فرازهایی چون «وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ» یا «وَتَوَفَّنَا مَعَ الأَبْرَارِ» در آیات ۱۲۶ سوره اعراف و ۱۹۳ سوره آل عمران دستیابی به عاقبت نیکو را نیازمند دعا و امدادهای الهی دانسته است.[۲۳] در داستان ایمان ساحران فرعون به حضرت موسی(ع)، آنان از خدا خواستند به آنها صبر دهد تا در زمره مؤمنان از دنیا بروند و عاقبت به خیر شوند.[۲۴]
توبه
توبه بهعنوان یکی از مهمترین عوامل دستیابی به حسن عاقبت معرفی شده است.[۲۵] ناصر مکارم شیرازی، در تفسیر آیه ۸ سوره تحریم، توبه را نخستین گام برای نجات از آتش دوزخ دانسته است؛ توبهای خالص که انسان را برای همیشه از معصیت جدا کند و بازگشتی در آن رخ ندهد.[۲۶] در منابع دینی نمونههای متعددی از افرادی ذکر شده که با توبه به عاقبت نیک دست یافتهاند، ازجمله فضیل بن عیاض، راهزن معروف عصر امام صادق(ع) که با توبه از راهزنی به عابدان و عارفان مشهور تبدیل شد[۲۷] و حر بن یزید ریاحی که در روز عاشورا با توبه و شهادت در کنار امام حسین(ع) عاقبت بهخیر شد.[۲۸]
موانع
پژوهشگران عواملی را که مانع رسیدن به عاقبت نیک میشوند، چنین برشمردهاند. دشمنی با اهلبیت(ع)، دلبستگی به دنیا، شناخت حق و عدم یاری آن، تکبر، ستم و بیعدالتی، ترک صله رحم، عاق والدین، تضییع حقوق خانواده، همنشین بد، ترک امر به معروف و نهی از منکر و رواج فساد در جامعه.[۲۹]
پانویس
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.
- ↑ صمدی یزدی، «عاقبتبهخیری از نگاه آیات و روایات»، ص۱۸۹؛ علّینی، «عاقبتبهخیری در آموزههای اسلامی»، ص۲۱۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۸۱؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۱۹۵ و ج۶، ص۱۳۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۱۷۸؛ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۰.
- ↑ دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، ص۵۳-۵۶.
- ↑ انصاریان، دیار عاشقان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۰۱-۱۲۲؛ ممدوحی، شهود و شناخت، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۸۵-۵۰۰.
- ↑ صحیفه سجادیه، دعای یازدهم، عنوان دعا.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۶۱.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲؛ صمدی یزدی، «عاقبتبهخیری ازنگاه آیات و روایات»، ص۱۹۱-۱۹۴.
- ↑ نهجالبلاغه، (تصحیح صبحی صالح)، نامه ۵۳، ص۳۰۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۴۶.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴، ج۲، ص۷۵.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، منشورات جهان، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۲۶۲.
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۳-۴۵؛ حسینی، «اهمیت و جایگاه عاقبت بخیری در اسلام»، ص۳۵-۳۶.
- ↑ سوره هود، آیه ۴۹.
- ↑ سوره قصص، آیه ۸۳؛ سوره اعراف، آیه ۱۲۸؛ سوره طه، ۱۳۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۴۲۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۸۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۶، ص۱۷۷.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۲۵۵.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآنی مهر، ۱۳۸۷ش، ج۷، ص۲۰۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۶۲؛ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۰۸.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، نشر جهان، ج۲، ص۴.
- ↑ مکارم شیرازی، مشکات هدایت، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۹.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ج۶، ص۱۳۷.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۷، ص۲۰۴؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۴۴.
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۲۸۹.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الاعیان، دارالثقافه، ج۴، ص۴۷.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۰۰ـ۱۰۱.
- ↑ حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۴۵-۶۴.
منابع
- ابنخلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، بیروت، دارالثقافه.
- انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.
- حسینی، سید جواد، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در اسلام»، نشریه پاسدار اسلام، شماره ۳۱۷، ۱۳۸۷ش.
- حسینی، سید حسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
- دانیاری، محسن، و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه رهتوشه ویژه رمضان ۱۴۴۳ق، شماره ۹، ۱۴۰۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآنی، ۱۳۸۷ش.
- شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر مشهور، ۱۳۷۹ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، منشورات جهان، بیتا.
- صمدی یزدی، علیاکبر، «عاقبتبهخیری از نگاه آیات و روایات»، در فصلنامه رهتوشه ویژه محرم الحرام ۱۳۹۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- علینی، محمد، «عاقبتبهخیری در آموزههای اسلام»، نشریه رهتوشه ویژه رمضان ۱۴۴۲ق، شماره ۵، ۱۴۰۰ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تقسیر القمی، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمومنین(ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، مشکات هدایت، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب، ۱۳۸۵ش.
- ممدوحی کرمانشاهی، حسن، شهود و شناخت، ترجمه و شرح صحیفه سجادیه، مقدمه آیتالله جوادی آملی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.