رزق معنوی
رزق معنوی به نعمت‌ها و بهره‌های غیرمادی و روحانی گفته می‌شود که انسان از آنها بهره‌مند می‌شود. در دیدگاه اسلامی، رزق تنها به امور مادی محدود نیست و ایمان، علم، هدایت، مغفرت، توبه، دوری از گناه، سلامت در بندگی، شفاعت و ثبات‌قدم در مسیر دین از مصادیق رزق معنوی دانسته شده‌اند. این مفهوم در قرآن و متون روایی مطرح شده و در ادبیات فارسی نیز بازتاب یافته است.
مفهوم‌شناسی
رزق معنوی به نعمت، خير، فضیلت و بهره غیرمادی و روحانی گفته می‌شود که به انسان می‌رسد.[۱] رزق معنوی از اقسام رزق و روزی دانسته شده که در رشد و تعالی انسان نقش دارد.[۲] به گفته عبدالله جوادی آملی، انسان دارای دو جنبه طبیعی و فراطبیعی است؛ نیازهای جنبه طبیعی او با رزق مادی و نیازهای جنبه فراطبیعی او با رزق معنوی تأمین می‌شود.[۳]
سید محمدحسین طباطبایی رزق را به امور مادی مانند غذا محدود نمی‌داند و علم، مقام، دوستان و دیگر بهره‌های زندگی را نیز در شمار رزق می‌آورد.[۴] درباره ماهیت رزق نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی هر چیزی را که موجودات از آن بهره‌مند شوند، چه حلال و چه حرام، رزق می‌دانند.[۵] در حالی که متکلمانی مانند شیخ طوسی و علامه حلی رزق را به چیزهایی محدود می‌کنند که استفاده از آنها حلال باشد.[۶]
مصادیق رزق معنوی در قرآن
طباطبایی در تفسیر المیزان، رزق حسن در آیه ۸۸ سوره هود را به نبوت و علم تفسیر کرده است.[۷] همچنین رزق در آیه ۱۱ سوره طلاق را شامل ایمان، عمل صالح و بهشت دانسته است.[۸]
برخی پژوهشگران، اعطای علم غیب و معارف الهی به حضرت نوح و خضر را که در آیات ۶۲ سوره اعراف و ۶۸ سوره کهف به آن اشاره شده است، از مصادیق رزق معنوی دانسته‌اند.[۹] هدایت خاص الهی در آیه ۶۹ سوره عنکبوت نیز از مصادیق رزق معنوی بر شمرده شده است.[۱۰] همچنین مورد شفاعت قرار گرفتن و برخورداری از مقام شفاعت با استناد به آیه ۷۹ سوره اسراء و آیه ۵ ضحی از مصادیق رزق معنوی شمرده شده است.[۱۱]
بصیرت و آگاهی و مغفرت نیز در شمار این مصادیق قرار گرفته‌اند.[۱۲] برخی پژوهشگران، غذای بهشتی و بهره‌مندی از قرآن را نیز از مصادیق رزق معنوی در قرآن دانسته‌اند.[۱۳]
مصادق رزق معنوی در متون روایی
در صحیفه سجادیه، برخی نعمت‌های معنوی و اخلاقی در قالب درخواست رزق از خداوند بیان شده است. در دعای ششم، امام سجاد(ع) از خداوند می‌خواهد او را از گناه در طول روز حفظ کند و حسن مصاحبت با روز را به او عطا کند.[۱۴] همچنین، در دعای شانزدهم، حُسن انابه و توبه و در دعای مکارم‌الاخلاق، رستگاری در قیامت را با تعبیر اُرْزُقْنِی یا اُرزقنا از خدا درخواست می‌کند.[۱۵]
برخی پژوهشگران، سلامت در عبادت، پارسایی، توفیق عمل برای آخرت، ترس از عذاب الهی، شوق به پاداش، حق‌شناسی، دوری از حسد و خطا و کفایت در امور را نیز از مصادیق رزق معنوی در صحیفه سجادیه دانسته‌اند.[۱۶] همچنین، برائت از دشمنان، شفاعت و ثبات قدم در راه امام حسین(ع) از مصادیق رزق معنوی در زیارت عاشورا شمرده شده است.[۱۷]
در ادب فارسی
گفته شده است در مثنوی معنوی نیز به رزق معنوی اشاره شده است:
پانویس
- ↑ حسينى همدانى، انوار درخشان، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۴۷.
- ↑ حاجی‌اسماعیلی و ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن...»، ص۱۶۱.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۳، ص۶۱۷.
- ↑ طباطبايى، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۳۷.
- ↑ جرجانی، کتاب التعریفات، ۱۴۰۳ق، ص۱۱۰.
- ↑ شیخ طوسی، الاقتصاد، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳؛ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۳۰ق، ص۳۴۱.
- ↑ طباطبايى، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۳۸.
- ↑ طباطبايى، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۳۲۵.
- ↑ حاجی‌اسماعیلی و ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن...»، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ حاجی‌اسماعیلی و ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن...»، ص۱۶۲.
- ↑ حاجی‌اسماعیلی و ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن...»، ص۱۶۳.
- ↑ حاجی‌اسماعیلی و ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن...»، ص۱۶۴-۱۶۶.
- ↑ هادوی و دیگران، «بررسی معناشناختی کاربرد مفهوم «رزق» در قرآن کریم»، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ شعبانپور و دیگران، «تحلیلی بر رابطه ریشه شناسی...»، ص۳۳-۳۴.
- ↑ شعبانپور و دیگران، «تحلیلی بر رابطه ریشه شناسی...»، ص۳۵-۳۴.
- ↑ شعبانپور و دیگران، «تحلیلی بر رابطه ریشه شناسی...»، ص۳۵-۳۸.
- ↑ «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ امینی، «رزق در مثنوی معنوی» ص۷۳-۷۴.
منابع
- امینی، اسماعیل، «رزق در مثنوی معنوی»، مجله شعر، شماره۳۷، نیمه دوم تابستان۱۳۸۳ش.
- جرجانی، علی بن محمد، کتاب التعریفات، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۳ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تحقیق عبدالکریم عابدینی، قم، انتظارات اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا، و فاطمه ساجدی، «مفهوم شناسی رزق معنوی در قرآن با محوریت حضرت موسی و نوح»، فصلنامه قرآنی کوثر، شماره۳۹، تابستان ۱۳۹۰ش.
- حسينى همدانى، سيد محمد، انوار درخشان، تحقيق: محمدباقر بهبودى، تهران، كتابفروشى لطفى، ۱۴۰۴ق.
- حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، مصحح حسن حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- شعبانپور، محمد و فرشته کوئینی و زهرا بشارتی، «تحلیلی بر رابطه ریشه شناسی تاریخی مصلحت و چند معنایی رزی در صحیفه سجادیه»، مجله مشکوة، شماره ۱۴۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
- طباطبايى، سيد محمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ق.
- هادوی، اصغر و محمدعلی خوانین‌زاده و روشن دهقانی، «بررسی معناشناختی کاربرد مفهوم «رزق» در قرآن کریم»، مجله پژوهش های زبان شناختی قرآن، شماره ۲، پاییز و زمستان۱۳۹۶ش.
- «برائت، شفاعت و ثبات قدم؛ ۳ رزق معنوی در زیارت عاشورا»، خبرگزاری بین المللی قرآن.تاریخ درج: ۱۷ شهریور ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ش.