رزق و روزی

رزق و روزی، به همه نعمت‌های مادی و معنوی گفته می‌شود که خداوند برای تأمین نیازهای انسان در دنیا و آخرت به او عطا می‌کند. رزق و روزی از مفاهیم بنیادین در آموزه‌های اسلامی است که تنها به نعمت‌های مادی محدود نمی‌شود، بلکه همه نعمت‌های مورد نیاز انسان را در ابعاد فردی، اجتماعی و معنوی دربر می‌گیرد.

قرآن کریم خداوند را یگانه روزی‌دهنده حقیقی معرفی می‌کند و تأکید دارد که روزی همه موجودات به اراده و تدبیر او تأمین می‌شود. در ادبیات دینی، رزق با مفاهیمی مانند کسب، معاش، نعمت، فضل، عطا و برکت ارتباط دارد؛ به‌گونه‌ای که رزق عطای الهی، کسب تلاش انسان، معاش شیوه تأمین زندگی و برکت دوام و فزونی نعمت را بیان می‌کند. رزق به اقسام مختلفی مانند مادی و معنوی، حلال و حرام، و دنیوی و اخروی تقسیم می‌شود. کسب روزی حلال از مهم‌ترین وظایف مسلمانان است و در روایات هم‌سنگ جهاد در راه خدا دانسته شده است.

همچنین، تلاش برای کسب روزی همراه با توکل بر خدا از اصول اساسی زندگی اسلامی به شمار می‌آید. از عوامل افزایش رزق می‌توان به تقوا، دعا، صله‌رحم، صدقه، شکر نعمت، استغفار، خوش‌خلقی، تلاش و برنامه‌ریزی اشاره کرد و در مقابل، گناه، دروغ، ترک زکات، تنبلی، بی‌نظمی و توکل بر غیر خدا از عوامل کاهش رزق و برکت آن معرفی شده‌اند.

اهمیت

رزق و روزی از مسائل بنیادین زندگی انسانی بوده و همواره مورد توجه بوده است. هر انسانی همیشه در پی آن بوده است که با بهره‌گیری از عوامل مختلف، زندگی خود را بهبود بخشد و از رزق و روزی بیشتری برخوردار گردد. به‌گفته محققان، این موضوع در آموزه‌های الهی و در سخنان انبیاء و اولیای الهی جایگاهی ویژه دارد و با نگرشی جامع‌تر تبیین شده و به تأمین نیازی‌های مادی محدود نشده، بلکه ابعاد معنوی، اجتماعی و اخلاقی زندگی انسانی را نیز در برگرفته است.

پیامبر(ص):

عبادت ده جز است که نُه جزء آن در کار و تلاش برای به دست آوردن روزی حلال است.

علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۵ق، ج۱۰۳، ص۹.

جایگاه

رزق و روزی در الهیات جلوه‌ای از ربوبیت و تدبیر الهی است و نشان می‌دهد که خداوند روزی‌رسان همه موجودات و منشأ حقیقی نعمت‌هاست. واژه «رزق» با مشتقات آن ۱۲۳ بار در ۱۰۹ سوره قرآن به‌کار رفته و از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی و زمینه شکر، ایمان، توکل و آبادانی زندگی معرفی شده و در آیات متعددی روزی و رزق همه موجودات را از ناحیه خداوند دانسته است.

در منابع روایی نیز روایات متعددی درباره تلاش برای کسب رزق و روزی، تشویق برای کسب آن و همچنین اهمیت رزق و روزی حلال و تلاش برای به‌دست آوردن آن وارد شده است. کلینی در کتاب الکافی برخی از این روایات را در ابواب متعددی دسته‌بندی و گردآوری کرده است.

در دانش کلام اسلامی از رزق به‌عنوان یکی از افعال الهی در بخش مستقلی درباره آن بحث شده است. در اخلاقْ کسب روزی حلال وسیله‌ای برای تهذیب نفس، عزت‌مندی، قناعت و دوری از طمع و وابستگی به دیگران به شمار می‌آید در دانش فقه نیز ضمن تأکید بر وجوب کسب روزی حلال، از آن در ابوابی مانند تجارت و نکاح بحث شده است.

مفهوم‌شناسی

رزق، به معنای آن چیزی است که انسان در زندگی خود از آن بهره می‌برد و شامل همه چیزهایی می‌شود که انسان در حیات خود به آن‌ها نیاز دارد. مانند خوراک، پوشاک، مسکن و غیره. گفته می‌شود واژه «رزق» در فرهنگ مسلمانان، معادل با واژه «روزی» در اصطلاح رایج فارسی آن است که در بسیاری موارد با هم به کار می‌رود.

در ادبیات دینی، مفهوم رزق با مجموعه‌ای از مفاهیم مانند کسب، معاش، نعمت، فضل، برکت و عطاء قرابتِ معنایی دارد. رزق بر آنچه خداوند برای بهره‌مندی بندگان مقدر و عطا می‌کند دلالت دارد، کسب و طلبْ بر تلاش انسان برای دستیابی به آن، معاشْ بر شیوه تأمین زندگی، فضل و عطاء بر بخشش الهی و برکتْ بر فزونی و پایداری آثار رزق تأکید دارند.

اقسام رزق و روزی

رزق را براساس تقسیم‌بندی‌های مختلفی به چند دسته تقسیم می‌کنند:

رزق مادی و رزق معنوی

همچنین ببینید: رزق معنوی

عالمان مسلمان برپایه روایات رزق و روزی را به دو قسم رزق و روزی مادی و رزق و روزی معنوی تقسیم کرده‌اند. رزق مادی شامل همه نعمت‌های محسوس و دنیوی است که زندگی انسان را تأمین می‌کند. مانند مال و ثروت، شغل و درآمد، مسکن، غذا و پوشاک، سلامتی و توان جسمی، همسر و فرزندان، امنیت و آسایش.

رزق معنوی را نیز نعمت‌هایی دانسته‌اند که روح، عقل و قلب انسان را رشد می‌دهد و او را به خدا نزدیک می‌کند. برخی مصادیق رزق معنوی براساس آیات قرآن و روایات عبارتند از: ایمان به خدا، معرفت و شاخت خدا، علم سودمند، حکمت، توفیق عبادت، اخلاق نیکو، محبت اهل‌بیت(ع)، شفاعت و زیارت قبور آنان، دوستان و همنشینان صالح، توبه و بازگشت به خدا، حسن عاقبت، شهادت در راه خدا.

رزق حلال و رزق حرام

رزق و روزی حلال و حرام، قسمی دیگر از اقسام رزق و روزی است که عالمان مسلمان با توجه به روایات بیان کرده‌اند. رزق و روزی حلال به درآمدی گفته می‌شود که از راه‌های مشروع، درست و مطابق با دستورات الهی به دست آید. مانند کار و تلاش صادقانه، تجارت سالم و کسب‌وکار قانونی. در مقابل، رزق و روزی حرام از راه‌هایی مانند دزدی، رشوه، ربا، کلاهبرداری، کم‌فروشی یا هر نوع ظلم و خیانت به دست می‌آید.

در آموزه‌های اسلامی، کسب روزی حلال بسیار مورد تأکید بوده، به‌طوری که معادل با جهاد در راه خدا دانسته شده است و خوردن مال حلال موجب برکت در زندگی، آرامش قلب، استجابت دعا و رضایت خداوند، معرفی شده است. در حالی که مال حرام آثار زیان‌باری مانند از بین رفتن برکت، تیره شدن دل و دوری از رحمت الهی را به همراه دارد. بنابراین، مسلمانان وظیفه دارند همواره در کسب روزی، راه حلال را برگزینند و از هرگونه درآمد حرام دوری کنند.

امام علی(ع):

روزى‌ها را مقدّر فرمود و آنگاه، آنها را زياد و كم و به تنگى و فراخى عادلانه تقسيم كرد تا هر كه را بخواهد به وسعت روزى و يا تنگى آن بيازمايد و از اين طريق سپاس‌گزارى و شكيبايى توانگر و تهيدست را به آزمايش گذارد.

نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۹۱، ص۱۳۴.

رزق دنیوی و رزق اخروی

رزق و روزی در یک تقسیم‌بندی دیگر، در آموزه‌های اسلامی به دو بخش دنیوی و اخروی تقسیم می‌شود. رزق دنیوی شامل همه نعمت‌هایی است که انسان در زندگی دنیا از آن بهره‌مند می‌شود. مانند مال، سلامتی، فرزند، علم و سایر امکانات مادی و معنوی. در مقابل، رزق اخروی به نعمت‌های جاودانه‌ای گفته می‌شود که خداوند در سرای آخرت به بندگان صالح عطا می‌کند؛ از جمله بهشت، رضوان الهی، آمرزش، آرامش و نعمت‌های بی‌پایان بهشتی.

به‌گفته علامه طباطبایی، رزق و روزی دنیا شامل مؤمن و کافر است و هر دو گروه در این دنیا از آن بهره‌مند می‌شوند؛ ولی رزق و روزی اخروی تنها به مؤمنان اختصاص دارد و کافران از آن بهره‌ای نخواهند داشت.

حکم فقهی کسب رزق و روزی

بنا به نظر فقها، كار و تلاش جهت تحصيل روزى حلال در حد تأمين نيازهاى ضرورى خود و خانواده، واجب است و چنان‌چه به قصد توسعه زندگى و مشاركت در كارهاى نیک باشد مستحب است؛ اما اگر به انگيزه ثروت‌اندوزى باشد مكروه و به قصد ارتكاب معصيت، حرام است.

همچنین بنا به گفته فقها، دعا كردن جهت تأمین روزى و افزايش آن، حتى در سجده نماز مستحب است. از دیگر مستحبات، اختصار و اعتدال در طلب روزى، سعى و تلاش جهت به دست آوردن آن و صبح زود به دنبال روزى رفتن است. همچنین گفته می‌شود تحصيل روزى اندک نيز مستحب است و موجب افزایش آن مى‌گردد و ترک آن به جهت ناچيز بودنش مكروه مى‌باشد.

روزی‌دهنده تنها خدا است

عالمان مسلمان، با توجه به آیاتی از قرآن مانند آیه ۵۸ سوره ذاریات، آیه ۲۴ سوره سبأ و آیه ۳ سوره فاطر، خداوند را یگانه منشأ و بخشنده حقیقی روزی می‌دانند و همه اسباب و وسایل را تنها به اذن و اراده او منتهی می‌دانند و در این خصوص به نکاتی اشاره کرده‌اند که به بدین شرح است:

1. برپایه آیاتی مانند «اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاءُ وَيَقْدِرُ» و همچنین آیه ۶۲ سوره عنکبوت، وسعت و تنگی رزق و روزی به دست خدا است و خداوند روزی را برای هر کس بخواهد گسترده می‌گرداند و برای هر کس بخواهد تنگ می‌سازد.
2. براساس آیاتی مانند «وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا»، خداوند متکفل روزی همه موجودات است و آن را ضمانت کرده است. علامه طباطبایی معتقد است همان‌گونه که رحمت خداوند عام است و همه مخلوقات را از کافر گرفته تا مؤمن و از متقی تا فاسق را شامل می‌شود، رزق او نیز عطیه‌ای الهی است که عام است و همه موجودات را شامل می‌شود و به همه می‌رسد.
3. به‌گفته عالمان مسلمان خداوند در تقسیم روزی بندگان و موجودات به عدالت عمل می‌کند، در عین حال با تمسک به آیه آیه ۳۲ سوره زخرف، بر این باورند که خداوند برپایه مصالح بندگان، در رزق و روزی برخی را بر برخی دیگر برتری می‌دهد؛ در عین حال مطابق آیه ۲۷ سوره شوری، گاهی تنگی رزق به‌خاطر جلوگیری از طغیان مردم دانسته شده است.

اسباب و عوامل افزایش رزق و روزی

عالمان مسلمان با توجه به روایاتی که از پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) وارد شده، به دو دسته عوامل معنوی و مادی برای افزایش رزق و روزی اشاره‌ کرده‌اند:

عوامل معنوی

برخی از عوامل و اسباب معنوی افزایش رزق و روزی به شرح زیر است:

پیامبر(ص):

در پى روزى و نيازها، سحر خيز باشيد؛ چرا كه حركت در آغاز روز، مايه بركت و پیروزی است.

پاینده، نهج‌الفصاحة، ۱۳۸۲ش، ص۳۷۱.

• تقوا: عالمان مسلمان، برپایه آیات ۲ و ۳ سوره طلاق، تقوا و رعایت حدود الهی را از عوامل و اسباب تضمین رزق و روزی و افزایش آن به شمار آورده‌اند. همچنین در آیه ۹۶ سوره اعراف، چنین آمده است که اگر مردم ایمان آورند و تقوای الهی پیشه کنند، برکات زمین و آسمان به سوی آنان گشوده می‌شود.
• دعا و درخواست از خداوند: در کتاب الکافی روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است که برای درخواست رزق و روزی از خداوند این‌گونه دعا می‌کرد: پرورداگارا، به من از روزی حلال گسترده و پاکیزه خویش عنایت فرما و بقیه را سفارش می‌نمود تا این‌گونه دعا کنند تا روزی‌شان افزایش یابد.
• خواندن قرآن و یاد خداوند: در برخی روایات چنین نقل شده خانه‌ای که در آن قرآن قرائت شود و خدا یاد شود، برکت آن خانه زیاد می‌شود.
• صله رحم و نیکی به پدر و مادر: در روایات متعددی، صله رحم و همچنین نیکی به پدر و مادر از اسباب و عوامل افزایش رزق و روزی معرفی شده‌اند.
• توبه و استغفار: برخی با تکیه بر آیه ۵۲ سوره هود و با استناد به روایات، توبه و استغفار را یکی از عوامل و اسباب افزایش رزق و روزی در نظر گرفته‌اند.
• صدقه و انفاق: در حکمت ۱۳۷ نهج البلاغه چنین نقل شده است که رزق و روزی را با دادن صدقه، فرود آورید.
• شکر نعمت: از نظر عالمان مسلمان، در آیه ۷ سوره ابراهیم، شکرگذاری و شکر نعمت، یکی از اسباب و عوامل فزونی نعمت و افزایش رزق و روزی معرفی شده است.
• خوش‌خلقی: از دیگر عوامل افزایش روزی خوش‌خلقی است، به‌طوری که در روایتی چنین آمده است که گنج‌های رزق در اخلاق خوب نهفته است.

عوامل مادی

محققان عواملی مادی نیز برای کسب روزی و افزایش آن معرفی کرده‌اند که برخی از آن‌ها بدین شرح است:

• تلاش و کوشش: به‌گفته عالمان مسلمان، این که گفته می‌شود هر کسی روزی ثابت و مقدر دارد، مشروط به این است که خودش نیز برای کسب روزی تلاش کند و چنان‌چه این شرط که مقدمه کسب روزی است فراهم نشود، کسب روزی و افزایش آن نیز محقق نمی‌گردد.
• تدبیر: از عوامل و اسباب کسب و افزیش روزی، تدبیر داشتن است. منظور از تدبیر آینده‌نگری و برنامه‌ریزی داشتن است، بدین معنا که فرد علاقه، توانایی و استعدادهای خودش را بشناسد و در راستای آن شغل مناسب در نظر بگیرد.
• میانه‌روی: دوری از بخل‌ورزیدن و از طرفی دوری از اسراف و مصرف‌گرایی را از دیگر عوامل مادی افزایش روزی به شمار آورده‌اند.

اسباب و عوامل کاهش رزق و روزی

محققان و عالمان مسلمان براساس برخی روایات به عوامل و اسبابی که موجب کاهش رزق و روزی می‌شود اشاره کرده‌اند. برخی از این عوامل عبارتند از:

• گناه و نافرمانی خدا؛
• دروغگویی؛
• پرداخت نکردن زکات و حقوق مالی؛
• بداخلاقی؛
• زنا؛
• بیکاری و تنبلی.
• توکل بر غیر خدا؛
• بی‌‌برنامگی و بی‌نظمی.