آیه ۵۳ سوره زمر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره زمر |
| شماره آیه | ۵۳ |
| جزء | ۲۳ و ۲۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | شیعیان |
| مکان نزول | مکه |
| درباره | مأیوس نشدن گناهکاران از رحمت خدا و آمرزش گناهان |
آیه ۵۳ سوره زمر درباره بندگان گناهکاری است که خداوند از آنها میخواهد که از رحمتش مأیوس نشوند و به آنها وعده بخشیدن همه گناهان را میدهد.[۱] این آیه از امیدبخشترین آیات قرآن نسبت به گناهکاران دانسته شده است.[۲] در کتاب ریاض السالکین حدیثی از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که این آیه در دنیا و متعلقاتش مشابه ندارد.[۳] علامه مجلسی، دعایی از پیامبر(ص) ذکر کرده که این آیه بخشی از آن است و پیامبر به کسانی که آن را بخوانند، وعده دفع شر از دنیا، آخرت و شیطان میدهد.[۴] شیخ طبرسی از امام علی(ع) روایتی نقل کرده که آیه «یا عبادی الذین اسرفوا...» را وسیعترین آیه قرآن دانسته است.[۵] ناصر مکارم شیرازی نیز این آیه را نشاندهنده لطف خداوند به گناهکاران میداند و تأکید میکند که این آیه شامل تمام گناهان است.[۶]
بیشتر مفسران شیعه معتقدند سوره زمر مکی است،[۷] اما ابوالفتوح رازی میگوید که تنها آیه ۵۳ این سوره مدنی است.[۸] برخی مفسران اهلسنت نیز سوره زمر را مکی میدانند و آن را به روایت ابنعباس نسبت میدهند.[۹] در مقابل، برخی دیگر مانند نحّاس و ثعالبی آیه «یا عبادی» و دو آیه بعدی را مدنی و باقی آیات را مکی میشمارند.[۱۰]
﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ٥٣﴾ [زمر:53]
﴿بگو ای بندگان من که بر خویشتن زیادهروی روا داشتهاید از رحمتخدا نومید مشوید در حقیقتخدا همه گناهان را میآمرزد که او خود آمرزنده مهربان است ٥٣﴾
مفسران شیعه در این آیه، توبه، ایمان، تسلیم فرمان خدا و عمل صالح را شرط بخشایش گناهان ذکر کردهاند.[۱۱] اما برخی مفسران اهلسنت بخشش گناهان را مطلق دانسته و معتقدند خداوند همه گناهان جز شرک را میبخشد.[۱۲] اما مکارم شیرازی این نظر را نادرست و مخالف آیات بعدی میداند.[۱۳]
در مورد مراد از واژه «عبادی» اختلاف وجود دارد. علامه طباطبائی آن را خطاب به مشرکان میداند، چون آیه و آیات بعدی در مقام دعوت هستند و قرینهای برای مؤمنین وجود ندارد.[۱۴] اما برخی از مفسران اهلسنت، معتقدند که مراد از «عباد»، مؤمنان گنهکار است.[۱۵] منظور از «لاتقنطوا» به معنای یأس و ناامیدی است.[۱۶] ثعالبی آن را به معنای بزرگترین ناامیدی ذکر کرده است.[۱۷] از دیدگاه علامه طباطبائی، منظور از رحمت در این آیه، با قرینه خطاب و دعوت گنهکاران، رحمت در آخرت به معنای مغفرت خداوند است.[۱۸]
کلینی،[۱۹] علی بن ابراهیم قمی،[۲۰] شیخ صدوق[۲۱] و شرفالدین استرآبادی[۲۲] شأن نزول آیه را شیعیان میدانند، هر چند صدوق[۲۳] و استرآبادی[۲۴] در کتابهای دیگرشان فرزندان حضرت فاطمه(س) را مراد از آیه معرفی کردهاند.
.jpg)
از دیگر احتمالات درباره شأن نزول این آیه که توسط ابوالفتوح رازی از مفسران شیعه ذکر شده است:
- گروهی از مشرکان مکه که قتل انجام دادند[۲۵]
- شامل عیاش بن ابیربیعه، الولید بن الولید و جماعتی از اهل مکه هستند که پس از اسلام آوردن، نتوانستند هجرت کنند و زیر شکنجه، اسلام را رها کردند.[۲۶]
- مربوط به جوانی است که در جاهلیت کفندزد بوده و شبانه به بدن دختر مرده تجاوز کرده، سپس به پیامبر اسلام(ص) مراجعه و توبه کرد.[۲۷] محدث نوری نیز این احتمال را در مستدرک الوسائل ذکر کرده است.[۲۸]
شیخ طبرسی معتقد است که جریان اسلام آوردن وحشی، قاتل حضرت حمزه(ع)، شأن نزول آیه نیست، بلکه این آیه ممکن است برای او خوانده شده و سبب اسلامش شده باشد. زیرا این سوره مکی است و در آن هنگام هنوز جنگ احد رخ نداده بود.[۲۹] مکارم شیرازی نیز میگوید ذکر وحشی در کلام مفسران فقط بهعنوان مثال است نه شأن نزول.[۳۰]
مفسران اهلسنت نیز احتمالات متعددی درباره شأن نزول این آیه مطرح کردهاند. مشرکان، مردم مکه،[۳۱] مشرکان اهل مکه،[۳۲] وحشی،[۳۳] مسلمان گناهکار،[۳۴] عیاش بن ابیربیعه و الولید بن الولید و برخی از مسلمانان،[۳۵] قوم کافری از اهل جاهلیت[۳۶] و مشرکین مکه که قتل انجام دادهاند[۳۷] از دیگر احتمالات است. نظر فخر رازی این است که سبب نزول چیزی از عمومیت داشتن آیه کم نمیکند.[۳۸]
پانویس
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، ۱۳۴۹ش، ج۱، ص۲۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۹۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۹۹.
- ↑ مدنی، ریاض السالکین، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۳۰۷؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش، ج۱۶، ص۳۳۸.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۸ش، ج۸۶، ص۳۷۶.
- ↑ شیخ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق. ج۸، ص۴۰۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۹۹-۵۰۰.
- ↑ شیخ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق. ج۸، ص۴۰۷-۴۰۸؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۶ق، ج۶، ص۲۵۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق، ج۱۷، ص۲۳۰ و ۲۳۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۵۰۲.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش، ج۱۶، ص۲۹۵.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۲۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۴۱۸.
- ↑ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۷۸؛ ابوجعفر النحاس، معانی القرآن، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۴۷؛ آلوسی، تفسیر روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۲۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق، ج۱۷، ص۲۴۸ و ۲۴۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۹۹-۵۰۱-۵۰۳.
- ↑ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۹۷؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۶۹-۲۷۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۵۰۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق، ج۱۷، ص۲۳۰ و ۲۳۲.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۳؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۶۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق، ج۱۷، ص۲۷۹؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۶۹.
- ↑ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۹۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق، ج۱۷، ص۲۷۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۸۹ق، ج۸، ص۳۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۵۰.
- ↑ شیخ صدوق، فضائل الشیعة، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ص۲۴.
- ↑ استرآبادی، تأویل الآیات، ۱۴۰۹ق، ص۵۰۸؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۷۱۶.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، دار المعرفة، ص۱۰۷.
- ↑ استرآبادی، تأویل الآیات الظاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۵۰۷-۵۰۸.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش، ج۱۶، ص۳۳۶.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش، ج۱۶، ص۳۳۶-۳۳۷.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش، ج۱۶، ص۳۳۸-۳۳۹.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸-۱۴۲۹ق، ج۱۲، ص۱۳۶.
- ↑ شیخ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق. ج۸، ص۴۰۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱-۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۵۰۲.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۱۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۱۰؛ آلوسی، تفسیر روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۷۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۱۰؛ ابوجعفر النحاس، معانی القرآن، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۱۴۷ و ۱۸۴؛ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۷۸ و ۹۶؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۵.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۱۱.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۴، ص۱۱؛ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۹۶؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۵؛ آلوسی، تفسیر روح المعانی، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق، ج۱۲، ص۲۷۰.
- ↑ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۹۶؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۵.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۵.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۷، ص۴۶۵.
منابع
- آلوسی، محمود بن عبدالله، تفسیر روح المعانی، به تصحیح علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵-۱۴۱۶ق.
- ابوجعفر النحاس، احمد بن محمد، معانی القرآن، به تحقیق محمدعلی الصابونی، مکه، جامعة ام القری، الطبعة الاولی، ۱۴۰۹ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، گردآورنده محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶-۱۳۷۸ش.
- استرآبادی، علی، تأویل الآیات، به تحقیق حسین استادولی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة: مرکز الطباعة و النشر، ۱۴۱۵ق.
- ثعالبی، ابوزید، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، به تحقیق شیخ محمدعلی معوض، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، ترجمه هدایتالله مسترحمی، تهران، مصطفوی، چاپ سوم، ۱۳۴۹ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به تصحیح صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، فضائل الشیعة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیتا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الأخبار، بیروت، دار المعرفة للطباعة و النشر، بیتا.
- شیخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۸ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، تفسیر الصافی، به تحقیق سید محسن حسینی امینی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، به تحقیق طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۸۹ق.
- مدنی، علیخان بن احمد، ریاض السالکین، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة،
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۴۰۸-۱۴۲۹ق.۱۳۷۱-۱۳۷۴ش.