آیات مستثنیات

آیات مُستَثنَیات بنا بر نظر مشهور، به آیاتی گفته می‌شود که از لحاظ مکی یا مدنی بودن با سوره‌ای که در آن جای گرفته‌اند تفاوت دارند؛ به‌گونه‌ای که ممکن است در یک سوره مکی، آیاتی مدنی و در یک سوره مدنی، آیاتی مکی وجود داشته باشد. دانشمندان علوم قرآنی این تفاوت را به تفاوت زمان نزول برخی آیات با زمان نزول سوره‌ای که آیه در آن قرار دارد، نسبت داده‌اند؛ مفسران این بحث را با موضوعاتی مانند تاریخ نزول، سبب نزول و پیوستگی معنایی آیات ارتباط داده‌اند. طبق بررسی پژوهشگران علوم قرآنی تشخیص مکی یا مدنی بودن آیه، در فهم فضای سخن، شناخت سیر دعوت پیامبر(ص) و حتی بررسی ناسخ و منسوخ تأثیر دارد. بااین‌حال، طبق تحقیقات صورت‌گرفته، اصل عنوان آیات مستثنیات میان مفسران محل اختلاف است.

به گفته پژوهشگران، در سده نخست هجری نشانی از طرح منظم این بحث دیده نمی‌شود و نخستین نمونه‌های محدود آن از قرن دوم هجری و در تفسیر مقاتل بن سلیمان ظاهر شد. سپس در دوره‌های بعد، مفسرانی مانند طبری، طوسی، طبرسی، فخر رازی و زمخشری، با افزودن یا کاستن برخی موارد، فهرست‌هایی از این آیات ارائه کردند و به‌تدریج شمار این استثناها بیشتر شد؛ ازاین‌رو، برخی پژوهشگران این نظریه را بیشتر حاصل برداشت‌های اجتهادی مفسران متأخر دانسته‌اند.

در برابر قائلان به این نظریه، اندیشمندانی نظیر علامه طباطبایی، محمدهادی معرفت و رشیدرضا، اصل آن را نپذیرفته و فاقد مبنای علمی دانسته‌اند. به باور پژوهشگران، عواملی مانند اعتماد به اسباب نزول ضعیف، برداشت‌های نادرست تفسیری، خلط میان معنای لغوی و اصطلاحی واژگان و توجه بیش از حد به مکان نزول به جای زمان نزول، در شکل‌گیری این نظریه نقش داشته‌اند. منتقدان بر این باورند که با توجه به توقیفی‌بودن ترتیب آیات در سنت اسلامی، خروج یک آیه از حکم سوره نیازمند دلیل نقلی معتبر است. افزون بر این، پذیرش مستثنیات در بسیاری از موارد به یکپارچگی، سیاق و پیوند بلاغی آیات آسیب می‌زند. همچنین، نبود گزارش‌های تاریخی روشن درباره دستور پیامبر(ص) برای قرارگرفتن آیه‌ای با زمان نزول متفاوت در میان آیات یک سوره، پذیرش این دیدگاه را دشوار می‌کند. از این‌رو، منتقدان این نظریه را نه یک واقعیت تاریخی، بلکه صرفاً حاصل تحلیل‌های تفسیری متأخر می‌شمارند.

بر پایه گزارش‌ها، در مجموع ۲۲۲ آیه استثناء شده است که ۱۹۶ آیه مدنی در سوره‌های مکی و ۲۶ آیه مکی در سوره‌های مدنی قرار گرفته است که به شرح ذیل می‌باشند:

آیات مستثنیات سوره‌های مکی

نام سوره:	شماره آیه:
فاتحه	۳
انعام	۲۰، ۲۳، ۴۷، ۹۱، ۹۳، ۱۱۴، ۱۴۱، ۱۵۱، ۱۵۲، ۱۵۳
اعراف	۱۶۳
یونس	۴۰، ۹۴، ۹۵، ۹۶
هود	۱۲، ۱۷، ۱۱۴
یوسف	۱، ۲، ۳
ابراهیم	۲۸، ۲۹
حجر	۲۴، ۸۷، ۹۰، ۹۱
نحل	۴۱، ۴۲، ۹۵، ۹۶، ۱۲۶، ۱۲۷، ۱۲۸
اسراء	۲۶، ۳۲، ۳۳، ۵۷، ۶۰، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۵، ۸۸، ۱۰۷
کهف	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۲۸، ۳۲
مریم	۵۸، ۷۱
طه	۱۳۰، ۱۳۱
انبیاء	۴۴
مؤمنون	۶۴، ۶۵، ۶۶، ۶۷، ۶۸، ۶۹، ۷۰، ۷۱، ۷۲، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷
فرقان	۶۸، ۶۹، ۷۰
شعراء	۱۹۷، ۲۲۴، ۲۲۵، ۲۲۶، ۲۲۷
قصص	۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۸۵
عنکبوت	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۶۰
روم	۱۷
لقمان	۲۷، ۲۸، ۲۹
سجده	۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰
سبأ	۶
یس	۱۲، ۴۷
زمر	۱۰، ۲۳، ۵۳، ۵۴، ۵۵
غافر	۵۵، ۵۶، ۵۷
شوری	۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۳۹، ۴۰، ۴۱
زخرف	۴۵
جاثیه	۱۴
احقاف	۱۰، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹
ق	۳۸
نجم	۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱
قمر	۳۹، ۴۰، ۴۵، ۷۵، ۷۶ ،۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۲
ملک	۱۲، ۱۵، ۲۹
قلم	۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۴۸، ۴۹، ۵۰
مزمل	۱۰، ۱۱، ۲۰
مرسلات	۴۸
مطففین	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶

آیات مستثنیات سوره‌های مدنی

نام سوره:	شماره آیه:
بقره	۱۰۹، ۲۷۲، ۲۸۱
مائده	۳
انفال	۳۰، ۳۳، ۶۴
توبه	۱۱۳، ۱۱۴، ۱۲۸، ۱۲۹
رعد	۳۱
حج	۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۵۲، ۵۵
محمد	۱۳
الرحمن	۲۹
مجادله	۷
تحریم	۱۱، ۱۲
انسان	۲۴