عصمت اکتسابی
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهل‌بیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریف‌ناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
عصت اِکتسابی یا عصمت اختیاری نوعی از عصمت، به معنای دوری اختیاری انسان از گناه و خطا که با تلاش و مبارزه با هوای نفس به دست می‌آید.[۱] در مقابل آن، عصمت موهبتی یا ذاتی قرار دارد که معصوم به خاطر وجود نیرویی که خدا در وجود او نهاده، گناه نمی‌کند و یا اینکه نمی‌تواند گناه کند.[۲] به عقیده برخی عصمت ذاتی یا موهبتی بعد از تلاش و کوشش انسان و بعد از به دست آوردن عصمت اکتسابی به برخی از انسانها داده می‌شود.[۳] در مقابل اشاعره با انکار عصمت اکتسابی معتقدند، با توجه به مجبور بودن انسان، خداوند قدرت انجام را از معصومان گرفته است.[۴]
به گفته گروهی، عصمت اکتسابی مختص معصوم نبوده[۵] و ممکن است عده‌ای از عالمان و عارفان به مقام عصمت برسند.[۶] همچنین برخی، عصمت اکتسابی را به معنای عدالت دانسته‌اند.[۷] به عقیده آنان عصمت اکتسابی به معنای گناه نکردن در طول عمر است که این معنای عدالت است.[۸]
به گفته متکلمان شیعه، انبیاء و معصومان از عصمت اکتسابی و موهبتی برخوردارند.[۹] به عقیده خواجه نصیرالدین طوسی، معصومان قادر به انجام گناه هستند اما از آن پرهیز می‌کنند.[۱۰] برخی نیز بر این عقیده‌اند که معصومان به واسطه تزکیه نفس و لطف خاص خداوند، عصمت اکتسابی یافته‌اند.[۱۱] درباره عصمت حضرت زهرا(س) نیز برخی پژوهشگران آن را اکتسابی و موهبتی می‌دانند.[۱۲]
مسأله‌ی رابطه عصمت و اختیار همواره ذهن اندیشمندان را مشغول کرده است[۱۳] و عدم توانایی جمع بین عصمت و اختیار باعث انکار عصمت پیامبران یا جبری انگاشتن آن دانسته‌اند.[۱۴] برخی بر این باورند که عصمت پیامبران به‌دلیل جبر بیرونی است و انسانها به طور طبیعی در معرض خطا و گناه هستند. این گروه از اندیشمندان با اشاره به برخی از عبارات قرآنی مانند واژه «اخلصناهم» در آیه ۴۶ سوره ص و عبارت «یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت» در آیه ۳۳ سوره احزاب، معتقدند: خداوند تنها برخی از انسانها را از گناهان خالص و پاک کرده و به مقام عصمت می‌رساند.[۱۵]
در مقابل، برخی دیگر معتقدند عصمت و اختیار قابل جمع هستند و عصمت پیامبران نه از طریق جبر، بلکه از طریق تلاش و مجاهدت در برابر خواسته‌های نفسانی محقق می‌شود.[۱۶] از نظر این گروه، علم پیامبران به گناه مانند علم به مسموم بودن غذا است که باعث می‌شود از آن اجتناب کنند بدون آنکه اختیار آنها از بین برود.[۱۷] این دیدگاه با استناد به آیاتی مانند آیه ۸۸ سوره انعام و آیه ۶۷ سوره مائده تایید می‌شود.[۱۸]
پانویس
- ↑ سبحانی، الفکرالخالد، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۲۷-۲۳۷؛ رضوانی، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۵۳۰- ۵۳۸.
- ↑ سبحانی، الفکرالخالد، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۲۷-۲۳۷؛ رضوانی، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۵۳۰- ۵۳۸.
- ↑ دیانتی‌پور، نعمتی، «عصمت حضرت زهرا(س) الهی یا اکتسابی»، ص۱۰۸.
- ↑ ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ش، ص۲۸۰؛ سبحانی، الفکرالخالد، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۲۷-۲۳۷؛ رضوانی، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۵۳۰- ۵۳۸.
- ↑ دیانتی‌پور، نعمتی، «عصمت حضرت زهرا(س) الهی یا اکتسابی»، ص۱۰۸.
- ↑ ناصری، «موهبت عصمت از منظر آیات»، ص۱۴۹.
- ↑ السند، الوراثةالإصطفائیه، ۱۴۳۱ق، ص۳۶.
- ↑ السند، الوراثةالإصطفائیه، ۱۴۳۱ق، ص۳۶.
- ↑ سبحانی، الفکرالخالد، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۲۷-۲۳۷؛ رضوانی، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۵۳۰- ۵۳۸.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، تلخیص المحصل، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۰.
- ↑ الحسینی، لقد شیعنی الحسین(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۳۷۵.
- ↑ دیانتی‌پور، نعمتی، «عصمت حضرت زهرا(س) الهی یا اکتسابی»، ص۱۰۸.
- ↑ یوسفیان و شریفی، پژوهشی در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹.
- ↑ یوسفیان و شریفی، پژوهشی در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹.
- ↑ یوسفیان و شریفی، پژوهشی در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹-۴۱.
- ↑ سبحانی، عصمة الانبیاء فی القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۹؛ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۳۵۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۱۶۳؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۲۹.
منابع
- ایجی، میرسید شریف، شرح المواقف، قم، شریف رضی، ۱۳۲۵ش.
- السند، شیخ محمد، الوراثة الإصطفائیه لفاطمةالزهراء(س)، قم، باقیات، ۱۴۳۱ق.
- الحسینی مغربی، إدریس، لقد شیعنی الحسین(ع)، بی‌جا، انوارالهدی، ۱۴۱۵ق.
- دیانتی‌پور، زهرا، دل‌آرا نعمتی، «عصمت حضرت زهرا(س) الهی یا اکتسابی»، در مجله بانوان شیعه، قم، موسسه شیعه شناسی، تابستان ۱۳۸۶ش.
- رضوانی، علی‌اصغر، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، تهران، مشعر، ۱۳۸۴ش.
- سبحانی، جعفر، الفکرالخالد فی بیان العقاید، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل، بیروت، دارالأضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ناشر صدرا، ۱۳۸۹ش،
- ناصری، محمد، «موهبت عصمت از منظر آیات»، در نشریه معرفت، قم، موسسه امام خمینی(ره)، ۱۳۷۰ش.
پیوند به بیرون