مقاله نامزد خوبیدگی

حدیث قسیم النار و الجنة

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از قسیم النار و الجنة)
حدیث قسیم النار و الجنة
قسیم النار و الجنه.jpg
خوشنویسی نستعلیق اثر احمدعلی مربوط به دوره صفویه
اطلاعات روایت
صادره از پیامبر(ص) و امامان شیعه(ع)
راویان جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عباس،‌ عبدالله بن مسعود، عامر بن واثلة و عبدالله بن عمر
اعتبار سند متواتر
منابع شیعه بصائرالدرجات، عیون اخبار الرضا(ع)، کفایة الاثر، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، تفسیر فرات کوفی
منابع سنی مناقب ابن مغازلی، مناقب خوارزمی، فرائد السمطین و ینابیع المودة لذوی القربی
احادیث مشهور

حدیث سلسلةالذهب.حدیث ثقلین.حدیث کساء.مقبوله عمر بن حنظلة.حدیث قرب نوافل.حدیث معراج. حدیث ولایت.حدیث وصایت.حدیث جنود عقل و جهل.حدیث شجره

حدیث قَسیمُ النّارِ و الجَنَة روایتی از پیامبر اسلام(ص) در فضیلت امام علی(ع) که او را تقسیم‌کننده بهشت و جهنم معرفی می‌کند. این حدیث در منابع شیعه و اهل‌سنت با عبارت‌های مختلف نقل شده است.

در روایات و سخنان علمای مسلمان، دو برداشت عمده از حدیث دیده می‌شود: یکی این است که دوستدار علی(ع) در بهشت و دشمن او در جهنم خواهد بود. دیگر آنکه در روز قیامت، امام علی(ع) بهشتیان و جهنمیان را تعیین می‌کند.

برخی از علمای شیعه و اهل سنت این روایت را متواتر دانسته‌اند؛ اما بعضی از اهل سنت روایت را با سند خاصی ذکر کرده و آن را ضعیف شمرده‌اند.

حدیث قسیم النار در اشعار عربی و فارسی مورد استفاده شاعران قرار گرفته است.

متن حدیث

«قسیم النار و الجنة» حدیثی است از پیامبر اسلام(ص) درباره امام علی(ع) که با عبارت‌های مختلفی نقل شده است:

  • «یا عَلِی إِنَّکَ قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ»؛‌ای علی، تو تقسیم‌کننده بهشت و جهنم هستی.[۱] در صحیفه امام رضا(ع)، جهنم پیش از بهشت آمده است: «یا عَلِی إِنَّکَ قَسِیمُ النَّارِ وَ الْجَنَّةِ»[۲] در برخی منابع در ادامه آمده است: «تُدخِلُ مُحِبِّیکَ الْجَنَّةَ وَ مُبْغِضِیکَ النَّارَ»؛ دوستدارانت را داخل بهشت و دشمنانت را وارد جهنم می‌کنی.[۳]
  • «یا عَلِی أَنْتَ قَسِیمُ الْجَنَّةِ یوْمَ الْقِیامَةِ تَقُولُ لِلنَّارِ هَذَا لِی وَ هَذَا لَکِ»؛‌ای علی، تو تقسیم‌کننده بهشت هستی. در روز قیامت به آتش می‌گویی این برای توست و این برای من.[۴]
  • «یا علی إنَّکَ قَسیمُ النّارِ وَ إِنَّکَ تَقْرَعُ بَابَ الْجَنَّةِ فَتَدْخُلُهَا بِلَا حِسَاب»؛ ای علی، تو تقسیم‌کننده جهنم هستی و تو درب بهشت را می‌کوبی و بدون حساب وارد بهشت می‌شوی.[۵]

امام علی(ع) نیز با عبارت‌های مشابهی خود را تقسیم‌کننده بهشت و جهنم معرفی کرده است.[۶] از جمله: «أنَا الفارُوقُ الّذِی أَفرُقُ بَینَ الحَقِّ و البَاطِلِ، ‌أنَا أُدْخِلُ أَوْلِیائی الجَنَّةَ و أَعْدائی النَّارَ»؛ ‌من جداکننده‌ای هستم که میان حق و باطل جدایی می‌افکنم. من دوستدارانم را وارد بهشت و دشمنانم را داخل جهنم می‌کنم.[۷]

«قسیم الجنة والنار» را از القاب امام علی(ع) هم شمرده‌اند.[۸] در زیارات امام علی(ع) نیز به این حدیث اشاره شده است.[۹]

برداشت‌ها از حدیث

بر اساس برداشت‌های عالمان مسلمان، دو تفسیر عمده از عبارت «تقسیم‌کننده جهنم و بهشت» وجود دارد:

  • یکی اینکه دوستداران علی(ع) هدایت‌شد‌گان‌اند و به بهشت می‌روند و دشمنانش گمراهان‌اند و وارد جهنم می‌شوند.[۱۰] احمد بن حنبل از فقهای اهل‌سنت (درگذشته ۲۴۱ق) در پاسخ به کسی که روایت «انا قسیم النار» را انکار می‌کرد با استناد به روایت پیامبر(ص) درباره علی(ع) که «دوست ندارد تو را مگر مؤمن و دشمن نمی‌دارد تو را مگر منافق» و بیان جایگاه مؤمن در بهشت و جایگاه منافق در جهنم، نتیجه می‌گیرد که علی قسیم النار است.[۱۱]
  • دیگر اینکه امام علی(ع) در روز قیامت حقیقتاً تقسیم‌کننده بهشت و جهنم است و مردم را به بهشت یا جهنم می‌فرستد.[۱۲]

مضمون این دو برداشت در برخی از روایات نیز آمده است.[۱۳]

برخی نیز گفته‌اند از آنجا که امام علی(ع) دارای مقام امامت است، فعل و گفتارش حجت است. ازاین‌رو، پیروان او بهشتی و دیگران جهنمی هستند.[۱۴]

اعتبار و سند

حدیث قسیم النار و الجنّة از نظر علامه مجلسی[۱۵] و برخی از علمای اهل سنت متواتر است.[۱۶] جابر بن عبدالله[۱۷] عبدالله بن عباس،[۱۸] عبدالله بن عمر،[۱۹] عبدالله بن مسعود،[۲۰] ابوالطُفَیل،[۲۱] و اباصَلْت هِرَوِی[۲۲] از راویان این حدیث‌اند. با وجود این، گروهی از عالمان اهل‌سنت، با بررسی برخی از سلسله‌سندهای حدیث، آن‌ها را ضعیف شمرده‌اند. [۲۳]

در اشعار

حدیث قسیم النار در اشعار عربی[۲۴] و فارسی[۲۵] استفاده شده است. برای نمونه بیت‌های زیر به محمد بن ادریس شافعی (درگذشته ۲۰۴ق)، پیشوای مذهب شافعی منسوب است.

علیٌّ حُبُّه جُنَّة قسیمُ النَّار و الجَنّّة
وصیّ المصطفی حقاً إمام الإنس و الجِنَّة[۲۶]

ترجمه: دوست‌داشتن علی(ع) سپر آتش است. او تقسیم‌کننده جهنم و بهشت، جانشین برحق پیامبر(ص) و پیشوای جن و انس است.

همچنین بیت‌های زیر به قطب‌الدین راوندی (درگذشته ۵۷۳ق) محدث شیعه منسوب است:

قسیم النار ذو خیر و خیر یخلّصنا الغداة من السعیر
فکان محمّد فی الدین شمسا علی بعد کالبدر المنیر[۲۷]

ترجمه: علی تقسیم‌کننده جهنم و صاحب خیر است. و چه خوب است که فردا (قیامت) از آتش جهنم نجات می‌یابیم. پس محمد(ص) در دین، همچون خورشید و پس از او، علی(ع) مانند ماه درخشنده است.

پانویس

  1. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۷؛ ابن‌عقده کوفی، فضائل امیرالمؤمنین(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۲؛‌ طبری آملی، بشارةالمصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۵۶ و۱۰۲ و۱۶۴.
  2. صحیفه امام رضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۵۶ و ۵۷.
  3. خزاز رازی، کفایةالاثر، ۱۴۰۱ق، ص۱۵۱و۱۵۲.
  4. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶؛‌ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۵۱۱، ح۶۶۷.
  5. ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷؛ خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۴۱۱ق، ص۲۹۵؛ حمویی جوینی، فرائدالسمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۵.
  6. صفار، بصائرالدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۴۱۵؛ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۲۹۸؛ حمویی جوینی، فرائدالسمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۶؛ ابن‌مردویه اصفهانی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق، ص۱۳۳.
  7. کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۶۷.
  8. خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۴۱۱ق، ص۴۱و۴۲؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۰۸.
  9. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۰؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۹.
  10. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۱۳۹؛ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۱۱، ص۲۸۹ وج۱۲،‌ ص۱۷۲؛ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسه محمودی، ج۱، ص۳۲۶.
  11. ابن ابی‌یعلی، طبقات الحنابله، دارالمعرفة، ج۱، ص۳۲۰.
  12. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۱۳۹؛ ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷؛ مجلسی،‌ بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰.
  13. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶؛‌ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۶۲؛‌ ابن‌ابی‌یعلی، طبقات الحنابله، دارالمعرفة، ج۱، ص۳۲۰.
  14. حسینی تهرانی، امام‌شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱،‌ ص۱۵۰.
  15. مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۹، ص۲۱۰.
  16. ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۷.
  17. صفار، بصائر الدرجات،‌ ۱۴۰۴ق، ص۴۱۵ و ۴۱۶.
  18. طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۲ و۱۵۳.
  19. طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۵۶.
  20. طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۱۶۴.
  21. خزاز رازی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۱۵۱.
  22. شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۸۶.
  23. دارقطنی، العلل الواردة فی الاحادیث النبوی، ۱۴۰۵ق، ج۶، ص۲۷۳؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۲، ص۳۸۷ و ج۴، ص۲۰۸؛ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۲، ص۲۹۸-۳۰۱؛ ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲۴۷ و ج۶، ص۱۲۱؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۵۵؛ البانی، سلسلة الاحادیث الضعیفة، ۱۴۱۲ق، ج۱۰، ص۵۹۷.
  24. نگاه کنید به:‌ ابن شهرآشوب، آل ابی‌طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۱۵۹و۱۶۰.
  25. نگاه کنید به:‌ «قسیم النار و الجنة»، سایت شعر هیئت.
  26. قندوزی، ینابیع المودة، دارالاسوه، ج۱، ص۲۵۴.
  27. نوری، مستدرک الوسایل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۸۰.

منابع

  • ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، شرح نهج‌البلاغه، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
  • ابن‌ابی‌یعلی، محمد بن محمد، طبقات‌الحنابله، تحقیق محمد حامد الفقی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
  • ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان‌المیزان، بیروت، مؤسسه اعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۱م.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
  • ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، تحقیق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • ابن‌عقده کوفی، احمد بن محمد، فضائل امیرالمؤمنین(ع)، تحقیق و تصحیح عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم،‌دلیل ما،‌ چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
  • ابن‌مردویه اصفهانی، مناقب علی بن ابی‌طالب و ما نزل من القران فی علی، قم، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق.
  • ابن‌مغازلی، علی بن محمد، مناقب الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، دارالاضواء، چاپ سوم، ۱۴۲۴ق.
  • البانی، محمد ناصرالدین، سلسلة الاحادیث الضعیفة و الموضوعة و اثرها السیئ فی الأمة، ریاض، دارالمعارف، چاپ اول، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • حسینی تهرانی، سید محمدحسین، امام‌شناسی، مشهد، علامه طباطبایی، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
  • حمویی جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائدالسمطین، تحقیق محمدباقر محمودی، مؤسسه محمودی، بی‌تا.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی کوه‌کمری، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • خوارزمی،‌ موفق بن احمد، مناقب،‌ تحقیق شیخ مالک المحمودی، مؤسسه نشرالاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • دارقطنی، علی بن عمر، العلل الواردة فی الاحادیث النبوی، ریاض، دار طیبة، ۱۴۰۵ق.
  • داوودی، یوسف بن جودة، مَنْهج الإمام الدارقطنی فی نقد الحدیث فی کتاب العِلَل، دارالمحدثین، چاپ اول، ۲۰۱۱م/۱۴۳۲ق.
  • ذهبی، شمس‌الدین، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق-۱۹۶۳م.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، علل‌الشرایع، تهران، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی‌الاخبار، تصحیح‌ علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
  • شیخ صدوق،‌ محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، تهران،‌نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • صحیفة الامام الرضا(ع)، تحقیق محمدمهدی نجف، مشهد، گنگره جهانی امام رضا(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
  • صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل‌محمد(ص)، تحقیق و تصحیح محسن کوچه‌باغی،‌ قم، کتابخانه‌ آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
  • طبری آملی، عمادالدین محمد بن ابی القاسم، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف،‌ مکتبة‌الحیدریه، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب‌الاحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذوی القربی، دارالاسوه، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق و تصحیح محمدکاظم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
  • مازندرانی، محمدصالح بن احمد، شرح الکافی(اصول و روضه)، تحقیق و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران،‌ مکتبة الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
  • مجلسی،‌ محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.