علماء امتی کانبیاء بنی‌اسرائیل
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر اسلام |
| اعتبار سند | مرسل |
| منابع شیعه | عوالی اللئالی |
| منابع سنی | مفاتیح الغیب |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
علماء امتی کانبیاء بنی‌اسرائیل (علمای امت من، مانند پیامبران بنی‌اسرائیل هستند) حدیثی است منسوب به پیامبر اسلام(ص). این حدیث در کتب اربعه و منابع روایی متقدم شیعه نقل نشده و در منابع متأخر نیز سند آن را ضعیف دانسته‌اند، با این‌حال، در میان عالمان شهرت یافته و در مباحث مختلف به آن استناد شده است. علامه حلی از جمله عالمانی است که این روایت را نقل کرده است. برخی عالمان شیعه احتمال داده‌اند که این تعبیر از منابع اهل‌سنت یا روایات صوفیه وارد ادبیات شیعه شده باشد. شیخ حر عاملی نیز آن را از روایات یا جعلیات اهل‌سنت دانسته و معتقد بوده این روایت برای بی‌نیاز نشان دادن مردم از مراجعه به امامان شیعه ساخته شده است.
دیدگاه‌های مختلفی درباره معنای تشبیه عالمان به پیامبران بنی‌اسرائیل بیان شده است. برخی، وجه شباهت را در حفظ شریعت و دین، دانسته‌اند و بر این باورند که این تشبیه به معنای برابری در عصمت و مقام نیست. درباره مصداق عالمان نیز دو دیدگاه وجود دارد: برخی، با توجه به احتمال لغزش و گناه در عالمانِ غیرمعصوم، مقصود از حدیث را امامان معصوم(ع) دانسته‌اند؛ در مقابل، برخی دیگر معتقدند منظور همه عالمان امت است و اهل‌بیت(ع) برجسته‌ترین مصادیق آنان به‌شمار می‌روند.
معرفی و جایگاه
تعبیر «علماء امتی کانبیاء بنی‌اسرائیل؛ علمای امت من، مانند پیامبران بنی‌اسرائیل هستند» تعبیری است که در منابع شیعه[۱] منسوب[۲] به پیامبر اسلام است. این حدیث در کتب اربعه و منابع روایی متقدم شیعه، نقل نشده است.[۳] شیخ حر عاملی، از عالمان شیعه، بیان داشته که این حدیث را برخی از متأخران ذکر کرده‌اند.[۴] سند این روایت را ضعیف دانسته‌اند[۵] و بیان شده که در بهترین حالت، مرسل است.[۶] با این حال، این روایت را مشهور در گفتار عالمان دانسته‌اند[۷] که در بحث‌های مختلفی به آن استناد شده و با آن، به عنوان یک روایت قطعی برخورد شده است.[۸] علامه مجلسی روایتی شبیه به این روایت را نقل کرده که منزلت فقیه مانند منزلت پیامبران در میان بنی‌اسرائیل دانسته است.[۹] در نقل دیگری عالمان امت پیامبر برتر از انبیاء بنی‌اسرائیل دانسته شده‌اند.[۱۰]
شهید مطهری[۱۱] و دیگران[۱۲] بیان داشته‌اند که روایت «علماء امتی کانبیاء بنی‌اسرائیل» از روایات فریقین است. علامه حلی این روایت را در کتاب فقهی تحریر الاحکام نقل کرده[۱۳] و احتمال داده شده که علامه حلی اولین عالم شیعه است که این حدیث را نقل کرده است.[۱۴] فخر رازی از عالمان و مفسران اهل‌سنت، این روایت را نقل کرده[۱۵] و احتمال داده شده که وی اولین نفر از اهل‌سنت بوده که این روایت را نقل کرده است.[۱۶] برخی اهل‌سنت، این روایت را موجب شرافت امت پیامبر دانسته‌اند.[۱۷] برخی اهل‌سنت این روایت را با وجود شهرت در میان خودشان[۱۸]، بدون سند[۱۹] و بدون سند صحیح[۲۰] توصیف کرده‌اند.
برخی عالمان شیعه معتقدند این حدیث از منابع اهل‌سنت[۲۱] یا از روایات صوفیه[۲۲] وارد ادبیات شیعه گشته است. شیخ حر عاملی معتقد است این تعبیر از روایات یا جعلیات اهل‌سنت است. استدلال او این است که این روایت ساخته شده تا مردم به جای مراجعه به ائمه(ع)، به علمای اهل‌سنت مراجعه کنند و از ائمه بی‌نیاز شوند. او می‌گوید اهل‌سنت به دلیل همین نیاز، علمای خود را بیش از حد بزرگ کرده‌اند تا جایی که به آن‌ها همانند امامان شیعه اعتقاد دارند و معتقدند این علما جایگزین امام هستند.[۲۳]
معنا
حدیث «علماء أمتی کأنبیاء بنی اسرائیل» را نشان از بزرگی جایگاه علمای امت در نزد خداوند دانسته‌اند.[۲۴] در تفسیر این حدیث گفته شده که اگر عالمان به علم خود عمل کنند، در بزرگی و منزلت، از انبیای بنی‌اسرائیل کمتر نخواهند بود.[۲۵] همچنین احتمال داده شده که وجه شباهت میان علمای امت و انبیای بنی‌اسرائیل، در حفظ شریعت، وحی و دین است؛ چرا که عالمان، امین خداوند در زمین هستند.[۲۶]
در تبیین دیگر، تصریح شده است که وجه شباهت در این حدیث، تنها فضیلت و نزدیکی به خداوند است، نه در امور دنیوی، مناصب، یا تصرف در اموال و جان‌ها.[۲۷] همچنین احتمال داده شده که غرض پیامبر(ص) از تشبیه علمای امت به انبیای بنی‌اسرائیل، شباهت در حمل رسالت، دعوت به اسلام و حمایت و حفاظت از آن باشد و بر امت لازم است که بر همین اساس با علماء رفتار کنند؛ نه اینکه آن‌ها در فضیلت و ارزش (چه برسد به عصمت) با انبیاء برابر بدانند.[۲۸]
شهید ثانی، از عالمان شیعه، در توضیح این حدیث آورده که علمای زمان وی حتی برتر از انبیای بنی‌اسرائیل هستند؛ زیرا در هر عصری هزاران پیامبر از بنی‌اسرائیل جمع می‌شدند، اما اکنون از علماء تنها یکی پس از دیگری یافت می‌شود. بنابراین، هر عالمی باید بداند که امانت عظیمی بر گردن او نهاده شده است.[۲۹] حسینعلی منتظری از عالمان شیعه، در کتاب «دراسات فی ولایة الفقیه» این حدیث را در ذیل روایت عالمان وارثان انبیاء، بیان کرده و آن را از ادله‌ای که به صورت عموم، دلالت بر نصب فقها دارند،[۳۰] بیان داشته است.[۳۱]
ائمه معصوم یا همه عالمان
پیرامون مقصود از عالمان امت پیامبر دیدگاه‌های مختلفی بیان شده است. سید جعفر مرتضی عاملی از عالمان شیعه معتقد است نمی‌توانیم حدیث «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل» را ناظر به عالمان شناخته شده بدانیم؛ زیرا احتمال دارد از آن‌ها لغزش‌هایی سر بزند یا مرتکب گناهان صغیره شوند. از این رو، معقول نیست که کسی که احتمال گناه در حق او می‌رود، با معصومی که گناه از او صادر نمی‌شود برابر باشد. بنابراین، مقصود از روایت افرادی معصوم همچون امامان(ع) هستند.[۳۲] روایتی از اهل‌بیت نقل شده که «ما علماء هستیم و شیعیان ما متعلمان».[۳۳] این روایت به عنوان دلیل بر این موضوع استفاده شده که ائمه عالمان واقعی و مقصود در این روایت هستند.[۳۴] گفته شده این موضوع برخلاف دیدگاه اهل‌سنت است که عالمان در این روایت را به عالمان امت تعمیم می‌دهند.[۳۵]
در مقابل دیدگاه نخست، برخی معتقدند روایت «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل» تنها شامل عالمان می‌شود[۳۶] و دلائلی نیز بر این امر ذکر کرده‌اند.[۳۷] برخی نیز گفته‌اند که این تعبیر شامل عالمان می‌شود و اهل‌بیت(ع) نیز بارزترین افراد از علماء هستند.[۳۸]
پانویس
- ↑ ابن أبی‌جمهور، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۷۷.
- ↑ زارع‌پور، «درنگی در حدیث:«علماء امتی افضل من أنبیاء بنی اسرائیل»»، ص۱۴۴.
- ↑ زارع‌پور، «درنگی در حدیث:«علماء امتی افضل من أنبیاء بنی اسرائیل»»، ص۱۴۸.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص۳۷۶.
- ↑ صدر، ماوراء الفقه، ۱۹۹۹م، ج۹، ص۶۲.
- ↑ مرکز الأبحاث العقائدیة، موسوعة الأسـئلة العقائدیة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۲۹۶.
- ↑ سبحانی تبریزی، الرسائل الأربع: قواعد أصولیة و فقهیة، ۱۴۱۵ق، الرسالة الثالثة، ص۵۲.
- ↑ الخشن، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۳۴۶.
- ↑ جزائری، ریاض الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۴۶۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۲۷، ص۹۷.
- ↑ حر عاملی، الإیقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، ۱۳۶۲ش، ص۱۹.
- ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۸.
- ↑ الخشن، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۷، ص۲۶۷.
- ↑ الخشن، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن.
- ↑ حقی بروسوی، روح البیان، بیروت، ج۱، ص۲۴۸.
- ↑ الرملی، فتاوی الرملی، ۲۰۰۴م، ج۴، ص۳۴۰.
- ↑ کرمی، الفوائد الموضوعة فی الأحادیث الموضوعة، ۱۹۹۸م، ج۱، ص۱۰۱.
- ↑ فتاوی دار الإفتاء المصریة، دار الإفتاء المصریة، ج۸، ص۱۶۶.
- ↑ الخشن، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص۳۷۶.
- ↑ شیخ حرّ عاملی، فوائد الطوسیة، ۱۴۰۳ق، ص۳۷۶.
- ↑ الخوئی، التنقیح فی شرح المکاسب، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ الخوئی، التنقیح فی شرح المکاسب، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۶، ص۱۳۶.
- ↑ ایروانی، حاشیة المکاسب، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۱۵۶.
- ↑ الخشن، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن.
- ↑ شهید ثانی، منیة المرید، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۲.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۲۵.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۶۸.
- ↑ عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۶، ص ۱۳۵ - ۱۳۶.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۹.
- ↑ خواجویی مازندرانی، جامع الشتات، ۱۴۱۸ق، ص۱۵۸؛ مرکز الأبحاث العقائدیة، موسوعة الأسئلة العقائدیة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۲۹۶.
- ↑ تیجانی سماوی، لأکون مع الصّادقین، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۴۳.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه، ۱۴۲۳ق، ص۹۸.
- ↑ عاملی نباطی، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ آل‌کاشف‌الغطاء، جنّة المأوی، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۶.
منابع
- آل‌کاشف‌الغطاء، محمدحسین، جنّة المأوی، محقق: محمدعلی قاضی طباطبایی، مقدمه‌نویس: مهدی انصاری قمی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- ابن أبی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، محقق و مصحح: مجتبی عراقی، قم، دار سیدالشهداء، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوازدهم، ۱۴۲۳ق.
- ایروانی، علی، حاشیة المکاسب، قم، کتبی نجفی، ۱۳۷۹ش.
- تیجانی سماوی، محمد، لأکون مع الصّادقین، قم، انصاریان، ۲۰۰۷م.
- جزائری، نعمت‌الله، ریاض الابرار فی مناقب الأئمة الأطهار، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الإیقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، مصحح: هاشم رسولی، تهران، نوید، ۱۳۶۲ش.
- حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
- الخشن، حسین، «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»، الشیخ حسین الخشن، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ش.
- خواجویی مازندرانی، (محمد) اسماعیل، جامع الشتات، محقق و مصحح: سید مهدی رجایی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- خوئی، سید أبوالقاسم، التنقیح فی شرح المکاسب، تقریر: میرزا علی الغروی، قم، موسسه احیاء آثار الامام الخوئی، ۱۳۸۴ش.
- فتاوی دار الإفتاء المصریة، دار الإفتاء المصریة، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- الرملی، شهاب‌الدین، فتاوی الرملی، تنظیم: شمس‌الدین الرملی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۴م.
- زارع‌پور، محسن، «درنگی در حدیث:«علماء امتی افضل من أنبیاء بنی اسرائیل»»، حدیث حوزه، شماره ۷، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، الرسائل الأربع: قواعد أصولیة و فقهیة، تقریر: جمعی از محققان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۵ق.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، منیة المرید، محقق و مصحح: رضا مختاری، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ حرّ عاملی، الفوائد الطوسیة، محقق و مصحح: سید مهدی لاجوردی حسینی، محمد درودی، قم، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- صدر، محمد، ماوراء الفقه: یحتوی علی مفاهیم و إستدلالات و حسابات تدور حول مسائل فقهیة کثیرة یصلح للثقافة الفقهیة العامة المعمقة، بیروت، دار الأضواء، ۱۹۹۹م.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محقق و مصحح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- عاملی نباطی، علی بن محمد، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، محقق و مصحح: میخائیل رمضان، نجف، المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، محقق و مصحح: ابراهیم بهادری، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- الکرمی، مرعی بن یوسف، الفوائد الموضوعة فی الأحادیث الموضوعة، محقق: محمد بن لطفی صباغ، ریاض دار الوراق، ۱۹۹۸م.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مرکز الأبحاث العقائدیة، موسوعة الأسـئلة العقائدیة، قم، مرکز الأبحاث العقائدیة، ۱۴۲۹ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، قم، المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة، ۱۴۰۹ق.