پرش به محتوا

حدیث رضایت و غضب فاطمه(س)

از ویکی شیعه
حدیث رضایت و غضب فاطمه(س)
اطلاعات روایت
موضوعفضایل حضرت فاطمه(س)،
صادره ازپیامبر اکرم(ص)
راوی اصلیامام علی(ع)، ابن‌عباس
اعتبار سندصحیح، متواتر
منابع شیعهامالی شیخ صدوق، امالی شیخ مفید، امالی شیخ طوسی،
منابع سنیالمعجم الکبیر طبرانی، کتاب المستدرک علی الصحیحین، تاریخ مدینة دمشق ابن‌عَساکر
مؤید قرآنیآیه تطهیر
مؤید رواییحدیث بَضعه
احادیث مشهور
حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره


حدیث رضایت و غضب فاطمه(س)، از احادیث مشهور پیامبر(ص) درباره حضرت فاطمه زهرا(س) است که در مناظرات شیعه و سنی کاربرد کلامی دارد. بر اساس این روایت که در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده، خشم و رضایت خداوند با خشم و رضایت فاطمه پیوند دارد؛ زیرا او همواره مطابق خواست الهی رفتار می‌کند.

عالمان شیعه این حدیث را دلیلی بر عصمت، حجیت سُنّت و علم لَدّنی حضرت فاطمه(س) دانسته‌اند. این روایت به‌ویژه درباره مسئله فدک مورد استناد قرار گرفته است. بر پایه گزارش‌های شیعه و اهل‌سنت، پس از آنکه فدک از سوی خلیفه اول مصادره شد، فاطمه از او خشمگین شد و بدون رضایت از دنیا رفت؛ شیعیان با استناد به این گزارش‌ها و حدیث رضایت فاطمه، بر حقانیت او و نارضایتی خداوند از ابوبکر استدلال کرده‌اند.

این حدیث از نظر شیعیان و برخی عالمان اهل‌سنت، حدیثی صحیح است و برخی آن را قطعی و مُتواتر دانسته‌اند. در مقابل، برخی عالمان اهل‌تسنن درباره سند و راویان آن اشکال‌هایی مطرح کرده‌اند که عالمان شیعه به آنها پاسخ داده‌اند.

اهمیت حدیث و معنای آن

حدیث رضایت و غضب فاطمه از احادیث مشهور میان مسلمانان درباره حضرت فاطمه زهرا(س)، دختر پیامبر(ص)، است[۱] و از فضایل بزرگ او به‌شمار می‌رود.[۲] این روایت در کتاب‌های مربوط به فضائل حضرت فاطمه(س) مورد توجه قرار گرفته[۳] و از احادیث مسلّم درباره فضیلت‌های او معرفی شده است.[۴]

بر اساس منابع شیعی از پیامبر(ص) نقل شده است: «يَا فَاطِمَةُ، إِنَّ اللَّهَ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِكَ‏، وَ يَرْضَى لِرِضَاك»؛ یعنی ای فاطمه، خداوند با خشم تو خشمگین و با رضایت تو خشنود می‌شود.[۵] در روایت دیگری، همین مضمون با تعبیر «إِنَّ اللَّهَ لَيَغْضَبُ‏ لِغَضَبِ‏ فَاطِمَةَ وَ يَرْضَى لِرِضَاهَا» آمده است.[۶] افزون بر منابع شیعی، این حدیث در منابع مختلف اهل‌سنت نیز وجود دارد.[۷] این حدیث افزون بر کتاب‌های حدیثی، در برخی منابع تاریخی نیز گزارش شده است.[۸]

این حدیث خشم و رضایت خداوند را با خشم و رضایت حضرت فاطمه(س) پیوند می‌دهد.[۹] بر این اساس، آزاردادن فاطمه(س) موجب خشم خدا و در نتیجه عذاب الهی می‌شود و رضایت او، رضایت خدا و رحمت الهی را به دنبال دارد.[۱۰] البته گفته شده، این حدیث به معنای پیروی خداوند از خواست فاطمه(س) نیست؛ بلکه بیانگر مقام اوست که هیچ‌گاه برخلاف اراده خداوند چیزی را نمی‌خواهد و خشم و رضایتش همواره با خواست الهی مطابقت دارد.[۱۱]

دلالت‌های کلامی حدیث

از نگاه عالمان شیعه، حدیث رضایت فاطمه(س) بر عصمت، حجیت سُنَّت و علم لَدُّنی او دلالت دارد. همچنین این حدیث در مناظرات شیعیان و اهل‌تسنن، به‌ویژه درباره مسئله فدک، مورد استناد قرار گرفته است.

دلالت بر عصمت فاطمه(س)

در نگاه عالمان شیعه، حدیث رضایت فاطمه(س)، همچون آیه تطهیر، بر عصمت فاطمه زهرا(س) دلالت دارد.[۱۲] پژوهشگران در توضیح این برداشت گفته‌اند، اگر فاطمه(س) معصوم نبود، ممکن بود برخلاف دستورهای خدا رفتار کند و کاری انجام دهد که مورد رضایت او نباشد؛ درحالی‌که بر اساس حدیث، خشم و رضایت او با خشم و رضایت خداوند مطابقت دارد.[۱۳] از این جهت، این حدیث به حدیث بَضْعَه نیز شباهت دارد که آن هم بر عصمت حضرت فاطمه(س) دلالت می‌کند.[۱۴]

حسین وحید خراسانی، از مراجع تقلید شیعه، نیز معتقد است کسی که رضایت و خشم او بدون هیچ قید و شرطی با رضایت و خشم خداوند مطابقت دارد، باید از هرگونه خطا و پیروی از هوای نفس معصوم باشد. او این مقام را «عصمت کبری» می‌نامد و آن را از ویژگی‌های انسان کامل می‌شمارد که به پیامبر(ص)، جانشینان او و حضرت فاطمه(س) اختصاص دارد. به اعتقاد وی، حضرت زهرا(س) از مقام ولایت کلیه و امامت عامه نیز برخوردار است.[۱۵] جعفر سبحانی[۱۶] و علامه امینی[۱۷] نیز از عالمانی هستند که دلالت این حدیث بر عصمت حضرت فاطمه(س) را در آثار خود توضیح داده‌اند.

دلالت بر حجیت سنت و علم فاطمه(س)

به باور علامه امینی، این حدیث افزون بر عصمت حضرت فاطمه(س)، بر حجیت سُنَّت او نیز دلالت دارد؛ به این معنا که هر کاری که موجب خشنودی فاطمه شود، مستحب و هر کاری که موجب ناخشنودی ایشان شود، مکروه خواهد بود.[۱۸]

همچنین برخی پژوهشگران این حدیث را دلیلی بر برخورداری حضرت فاطمه(س) از علم لَدُّنی دانسته‌اند؛ زیرا اگر او از چنین علمی برخوردار نبود، ممکن بود از روی ناآگاهی کاری انجام دهد که مورد رضایت خداوند نباشد.[۱۹]

حدیث رضایت فاطمه(س) در منازعات کلامی

حدیث رضایت فاطمه(س) از روایات کلامی است که در مناظرات شیعه و اهل‌سنت مورد استناد قرار می‌گیرد. برای نمونه، قاضی نورالله شوشتری در بخش‌های مختلف کتاب احقاق الحق به این حدیث پرداخته است. او در این کتاب، منابع اهل‌سنت درباره این حدیث و دیدگاه مثبت برخی عالمان سنی‌مذهب را گزارش می‌کند.[۲۰]

اهمیت این حدیث در منازعات کلامی به اختلاف حضرت فاطمه(س) با ابوبکر بن‌ اَبی‌قُحافه و عُمَر بن خطّاب بر سر فدک مربوط است. بر اساس گزارش‌هایی در منابع شیعه[۲۱] و اهل‌سنت[۲۲]، پس از آنکه ابوبکر و عمر فدک را از حضرت فاطمه(س) گرفتند، وی از آن‌دو خشمگین شد و بدون رضایت از آنان از دنیا رفت. شیعیان با استناد به این گزارش‌ها و حدیث رضایت فاطمه(س)، بر حقانیت حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) و نارضایتی خداوند از ابوبکر و عمر استدلال کرده‌اند.[۲۳]

در برخی منابع اهل‌سنت برای حل این چالش گزارش دیگری نقل شده است. بر اساس آن گزارش، ابوبکر پس از ناراحتی حضرت فاطمه(س)، با وساطت امام علی(ع) نزد او رفت و توانست رضایتش را جلب کند.[۲۴] عالمان شیعه این گزارش را با اشکالات متعددی مواجه دانسته‌اند.[۲۵] همچنین در برخی منابع شیعه، دیدار ابوبکر با حضرت فاطمه(س) به شکل دیگری گزارش شده است؛ بر اساس این گزارش، فاطمه(س) ابوبکر را از حضور خود راند و تأکید کرد که تا هنگام دیدار خدا و رسولش در قیامت، دیگر با او سخن نخواهد گفت و شکایتش را نزد آن دو مطرح خواهد کرد.[۲۶] در کتاب الامامة و السیاسة اثر ابن‌قُتَیبه دینَوَری، از تاریخ‌نگاران سده سوم، گزارشی مشابه روایت شیعیان نقل شده است.[۲۷]

نویسنده کتاب أَبْهَى الْمِدَاد معتقد است، عالمان اهل‌سنتی که با وجود نقل حدیث رضایت فاطمه(س)، سخنان ابوبکر را بر سخن فاطمه مقدم می‌کنند، دچار تناقض شده و جایگاه اهل‌بیت(ع) را نادیده گرفته‌اند.[۲۸]

اعتبار و منابع حدیث

برخی پژوهشگران دینی، حدیث رضایت فاطمه(س) را از نظر سند و دلالت معتبر دانسته[۲۹] و برخی آن را مُتِواتر شمرده‌اند.[۳۰] مَجدالدین بن محمد مؤیدی، از عالمان زیدی‌مذهب، نیز این حدیث را مورد اتفاق خوانده است.[۳۱]

حاکم نیشابوری، از محدثان اهل‌سنت در قرن چهارم قمری، پس از نقل حدیث رضایت فاطمه در کتاب المستدرک علی الصحیحین، سند این حدیث را صحیح دانسته است.[۳۲] همچنین نورالدین هِیثَمی در کتاب مَجمعُ الزوائد و مَنبعُ الفوائد[۳۳] و صالحی شامی در کتاب سُبُل الهُدی و الرَشاد[۳۴] پس از نقل این روایت، سند آن را معتبر شمرده‌اند.

دیدگاه مخالفان درباره اعتبار حدیث

ابن‌تِیمیّه و پیروان او درباره سند، دلالت و مضمون حدیث رضایت فاطمه(س) اشکال‌هایی مطرح کرده‌اند.[۳۵] ابن‌تیمیه معتقد است این حدیث سند شناخته‌شده و معتبری ندارد و در کتاب‌های معروف حدیثی نقل نشده است.[۳۶] علامه امینی، عالم شیعه، این موضع‌گیری ابن‌تیمیه را ناشی از ناآگاهی او از منابع حدیثی یا دشمنی با اهل‌بیت(ع)، و احتمالاً هر دو عامل، دانسته است.[۳۷] زیرا بر اساس برخی پژوهش‌های انجام‌شده، ابن‌تیمیه در برخی مسائل که با دیدگاه او سازگار بوده، به همان منابعی استناد کرده که حدیث رضایت فاطمه(س) در آنها نقل شده است.[۳۸]

شمس‌الدین ذَهَبی، از عالمان اهل‌سنت در سده هشتم و نهم قمری، نیز درباره برخی راویان حدیث رضایت فاطمه اشکال کرده است.[۳۹] اما محققان شیعه معتقدند اشکال ذهبی حتی بر اساس مبانی علم رجالِ اهل‌سنت پذیرفتنی نیست و حدیث سند معتبری دارد.[۴۰] ازاین‌رو، گفته شده تضعیف برخی راویان این حدیث نه به دلیل خدشه در صداقت و وثاقت آنان، بلکه به سبب گرایش‌های مذهبی‌شان بوده است.[۴۱]

احادیث مشابه

در منابع شیعه و اهل‌سنت، احادیث دیگری نیز با مضمون حدیث رضایت فاطمه(س) نقل شده است. از جمله آنها حدیث بَضعه است که در منابع مختلف شیعه[۴۲] و اهل‌سنت[۴۳] آمده است. همچنین، در حدیث دیگری از پیامبر(ص) نقل شده که هرکس فاطمه(س) را دوست بدارد، در بهشت همراه او خواهد بود و هرکس با وی دشمنی کند، در آتش جهنم قرار می‌گیرد.[۴۴] همچنین در روایتی، خشم و رضایت حضرت فاطمه(س) همسنگ خشم و رضایت پیامبر(ص) دانسته شده است.[۴۵]

در روایات دیگری نیز مضمون حدیث رضایت فاطمه(س) درباره امام علی(ع) و اهل‌بیت(ع) آمده است؛ از جمله اینکه خداوند با رضایت امام علی(ع) خشنود و با خشم او خشمگین می‌شود.[۴۶] همچنین در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده است که دوستداران اهل‌بیت در بهشت و دشمنانشان در آتش جهنم خواهند بود.[۴۷]

پانویس

  1. ↑ موسوی، مقام فاطمه(س) عند الله، ۱۳۹۷ش، ص۳۳.
  2. ↑ سلمان، فاطمة الزهرا(س)، ۱۴۳۷ق، ص۴۰.
  3. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حسینی فیروزآبادی، فضائل الخمسه، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۸۷.
  4. ↑ سعادتی، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، ص۱۰۰.
  5. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۸۴؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۲۷.
  6. ↑ منسوب به امام رضا(ع)، صحیفة الرضا(ع)، ندای اسلام، ص۳۲؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۰۳؛ شیخ مفید، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۹۵.
  7. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن ابی‌عاصم، الآحاد و المثانی، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۳۶۳؛ طبرانی، المعجم الکبیر، مکتبة ابن‌تیمیه، ج۱، ص۱۰۸؛ و ج۲، ص۴۰۱؛ ابونعیم اصفهانی، فضائل الخلفاء، ۱۴۱۷ق، ص۱۲۴.
  8. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۵۶؛ ابن‌اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۴.
  9. ↑ حسنی، هذه فاطمه(س)، ۱۴۳۴ق، ج۴، ص۲۸-۲۹.
  10. ↑ فخار، «وقفة موضوعیة مع حدیث البضعة»، ص۹۵-۹۶.
  11. ↑ سعادتی، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، ص۱۰۱.
  12. ↑ سعادتی، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، ص۱۰۱.
  13. ↑ کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه(س)»، ص۸۳.
  14. ↑ کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه(س)»، ص۸۳.
  15. ↑ وحید خراسانی، توضیح المسائل، ۱۴۲۸ق، ص۱۴۶.
  16. ↑ سبحانی، رسائل و مقالات، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۳۵۹.
  17. ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶، ج۷، ص۳۱۸-۳۱۹.
  18. ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶، ج۷، ص۳۱۹.
  19. ↑ کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه(س)»، ص۸۳.
  20. ↑ نگاه کنید به: تستری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۱۱۶-۱۲۲؛ ج۱۹، ص۵۴-۵۶؛ ج۲۵، ص۲۵۹؛ ج۳۳، ص۲۷۳.
  21. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن شهر‌آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۶۲-۳۶۳.
  22. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۴۹؛ ابن‌الحجاج، صحیح مسلم، احیاء التراث العربی، ج۳، ص۱۳۸۰.
  23. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سلطان الواعظین، شبهای پیشاور، ۱۳۸۸ش، ص۶۰۷؛ حسینی فیروزآبادی، فضائل الخمسه، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۹۰.
  24. ↑ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۴۹۱.
  25. ↑ فتونی اصفهانی، ضیاء العالمین، ۱۴۳۱ق، ج۵، ص۳۴۹.
  26. ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۹، ص۱۵۸.
  27. ↑ دینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱.
  28. ↑ ابن‌عطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۵۵.
  29. ↑ سعادتی، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، ص۱۰۱.
  30. ↑ ابن‌عطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۵۵.
  31. ↑ مؤیدی، لوامع الانوار، ۱۴۳۳ق، ج۲، ص۷۷۸.
  32. ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۶۷.
  33. ↑ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۲۰۳.
  34. ↑ صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد، ۱۴۱۴ق، ج۱۱، ص۴۴.
  35. ↑ موسوی، مقام فاطمه(س) عند الله، ۱۳۹۷ش، ص۳۴.
  36. ↑ ابن‌تیمیه، منهاج السنة النبویه، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۴۸-۲۴۹.
  37. ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶، ج۳، ص۲۵۶.
  38. ↑ سعادتی، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، ص۸۱-۸۵.
  39. ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین مع تضمینات الامام الذهبی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۷۷۷.
  40. ↑ سلمان، فاطمة الزهرا(س)، ۱۴۳۷ق، ص۳۴؛ موسوی، «حدیث ان الله یغضب لغضب فاطمة دراسة فی سنده و الفاظه فی ضوء مبانی اهل السنة و الجماعة»، ص۱۷-۲۰.
  41. ↑ موسوی، «حدیث ان الله یغضب لغضب فاطمة دراسة فی سنده و الفاظه فی ضوء مبانی اهل السنة و الجماعة»، ص۱۷-۲۰.
  42. ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۵؛ شیخ مفید، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۶۰.
  43. ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۲۱-۲۲؛ ابن‌الحجاج، صحیح مسلم، احیاء التراث العربی، ج۴، ص۱۹۰۲-۱۹۰۳.
  44. ↑ ابن‌شاذان، مئة منقبة، ۱۴۰۷ق، ص۱۲۷.
  45. ↑ دینوری، الامامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱.
  46. ↑ منسوب به امام عسکری(ع)، تفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۸۷.
  47. ↑ خزاز رازی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ص۷۴.

منابع

  • ابن ابی‌عاصم، احمد بن عمرو، الآحاد و المثانی، ریاض، دار الرایة، ۱۴۱۱ق.
  • ابن شهر‌آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، فضائل الخلفاء الاربعة و غیرهم، مدینه، دار البخاری، ۱۴۱۷ق.
  • ابن‌اثیر، علی بن ابی‌الکرم، اسد الغابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
  • ابن‌الحجاج، مسلم، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویه، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیه، ۱۴۰۶ق.
  • ابن‌شاذان، محمد بن احمد، مئة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه(ع)، قم، مدرسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۷ق.
  • ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
  • ابن‌عطیه، مقاتل، أَبْهَى الْمِدَاد فی شَرح مُؤتَمَر علماء بغداد، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، ۱۴۱۶ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، دمشق، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
  • بیهقی،‌‌ احمد بن حسین، السنن الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
  • تستری، قاضی نورالله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۹ق.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین مع تضمینات الامام الذهبی، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۲۰ق.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
  • حسنی، نبیل، هذه فاطمة(س) و هی قلبی و روحی التی بین جنبی النبی المصطفی(ص)، کربلا، العتبة الحسینیة، ۱۴۳۴ق.
  • حسینی فیروزآبادی، مرتضی، فضائل الخمسة من الصحاح السته، قم، المجمع العالمی لاهل البیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
  • خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
  • دینوری، ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۰ق.
  • سبحانی، جعفر، رسائل و مقالات، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۲۵ق.
  • سعادتی،‌ قادر، «نقد نظر ابن‌تیمیه درباره حدیث "یا فاطمه ان الله یغضب لغضبک و یرضی لرضاک"»، در مجله سراج منیر، شماره ۱۰، ۱۳۹۲ش.
  • سلطان الواعظین، محمد، شبهای پیشاور، قم، تهذیب، ۱۳۸۸ش.
  • سلمان، احمد، فاطمة الزهرا(س) احداث ما بعد رحیل الخاتم(ص)، بی‌جا، دار محجة البیضاء، ۱۴۳۷ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الامالی، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، قاهره، مکتبة ابن‌تیمیه، بی‌تا.
  • فتونی اصفهانی، ابوالحسن بن محمدطاهر، ضیاء العالمین فی بیان امامة الائمة المصطفین(ع)، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
  • فخار، باقر، «وقفة موضوعیة مع حدیث البضعة»، در مجله رسالة الثقلین، شماره ۵۶، رجب ۱۴۲۸ق.
  • کافی، عبدالحسین، و جواد شفیعیان، «عصمت فاطمه(س)»، در جلد دوم دانشنامه فاطمی(س)، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳ش.
  • مؤیدی، مجد‌الدین بن محمد، لوامع الانوار فی جوامع العلوم الآثار و تراجم اولی العلم و الانظار، صعده، مکتبة اهل‌البیت(ع)، ۱۴۳۳ق.
  • مجلسی، محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الأئمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • منسوب به امام رضا(ع)، صحیفة الرضا(ع)، مشهد، ندای اسلام، بی‌تا.
  • منسوب به امام عسکری(ع)، تفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری(ع)، قم، مدرسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.
  • موسوی، جاسم هاتو فاخر، «حدیث ان الله یغضب لغضب فاطمة دراسة فی سنده و الفاظه فی ضوء مبانی اهل السنة و الجماعة»، در مجله الولایة، سال نوزدهم، شماره ۱۹۵، ربیع‌الثانی ۱۴۴۷ق.
  • موسوی، جاسم هاتو فاخر، مقام فاطمه(س) عند الله،‌ تهران، مشعر، ۱۳۹۷ش.
  • وحید خراسانی، حسین، توضیح المسائل، قم، مدرسة الامام باقر العلوم(ع)، ۱۴۲۸ق/۱۳۸۶ش.
  • هیثمی، علی بن ابی‌بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، قاهره، مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.