شر اخلاقی
| عدل الهی | |
| تعریف عدل الهی | |
| حسن و قبح | |
| مسئله شر | |
| جبر و اختیار | |
| امر بین الامرین | |
| قضا و قدر | |
| نظام احسن | |
| مستضعف فکری | |
| تکلیف مالایطاق | |
| استطاعت | |
| قبح عقاب بلابیان | |
| عذاب ابدی | |
| خلقت اجباری | |
| عدالت تشریعی | |
شرّ اخلاقی در مقابل شر طبیعی،[۱] به کارهای ناپسند و اختیاری مانند قتل و دزدی گفته میشود که باعث رنج دیگران میشود.[۲] وجود شرور در عالم یکی از چالشهای بزرگ ادیان است[۳] و سوالاتی درباره وجود خداوند در مواجهه با این شرور ایجاد میکند. خداناباوران از وجود شرور اخلاقی بهعنوان دلیلی برای نبود خدای عادل و خیرخواه یاد میکنند،[۴] درحالیکه دینداران باید تلاش کنند تا ناسازگاری میان وجود شرور و خدا را حل کنند.[۵]
الهیدانان مسلمان معتقدند که وجود شرور اخلاقی با ویژگیهای خداوند ناسازگار نیست، چرا که این شرور ریشه در اختیار آزاد انسانها دارند. خداوند انسان را با عقل و اختیار آفریده تا بتواند نیک و بد را انتخاب کند[۶] و این اختیار باعث میشود که ارزش کارهای انسان از فرشتگان بیشتر باشد.[۷] انسان با اختیارش میتواند دست به عمل زشت بزند، اما اگر خداوند مانع این انتخاب شود، اختیار را از او گرفته است.[۸] در حدیث توحید مفضل که مفضل بن عمر از امام صادق(ع) نقل کرده، نیز در پاسخ به شرور اخلاقی، به مسئله اختیار انسان اشاره شده و اختیار، وجه تمایز و برتری انسان نسبت به حیوانات شمرده شده است.[۹]
براساس این دیدگاه، خداوند انسانهای شرور نیافریده، بلکه انسانهای دارای اختیار را آفریده است که از آن اختیار برای انجام شرارت استفاده میکنند.[۱۰] در این ساختار، دنیا بهعنوان عرصهای برای کنش و واکنش میان خیر و شر است که زمینه رشد و امتحان انسانها را فراهم میکند.[۱۱] از این منظر، وجود ظلم و بد اخلاقیها به ایجاد فضایل همچون صبر و ظلمستیزی کمک میکند.[۱۲] به گفته ملاصدرا، اگر دلهای سخت و خشن نبودند، انسانهای طالب حق به کمال خود نمیرسیدند.[۱۳] اهل عرفان نیز بر این باورند که وجود شرور برای تحقق برخی از اسماء و صفات الهی[۱۴] مانند انتقام، جبّاری، بخشش و عفو ضروری است.[۱۵]
در روایات شیعی، وجود ظلم و ستم در دنیا به جبران درد و رنجها و نابرابریها در دنیا یا آخرت مربوط است.[۱۶] متکلمان امامیه و معتزله با دلایل عقلی و استناد به آیات و روایات ثابت کردهاند که خداوند حق مظلوم را از ظالم خواهد گرفت.[۱۷] این سازوکار باعث میشود که وجود شرور اخلاقی با باور به خدای عادل ناسازگار نباشد.[۱۸] در عرصه اجتماعی، مقابله با شرور اخلاقی از طریق تشریع قوانین و تعیین مجریان صورت میگیرد. علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۲۱۳ سوره بقره، تشریع ادیان را برای کنترل ویژگیهای ذاتی استخدامگری انسان دانسته است.[۱۹]
یکی از جوابها به مسئله شر، این است که شر وجود ندارد و فقط نقص و کمبود است.[۲۰] طبق این دیدگاه، کارهای زشت انسان به خاطر نبود ویژگیهای خوب در اوست.[۲۱] مثلاً زنا زشت است چون فرد فاقد ویژگی عفت است. پس شرورها نه از طرف خدا، بلکه به خاطر کمبودها پیش میآیند.[۲۲] اما مرتضی مطهری این جواب را کامل نمیداند.[۲۳]
پانویس
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۳۷؛ خسروپناه، کلام جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۴؛ طاهری، درسهایی از کلام جدید، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۸.
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۳۷؛ خسروپناه، کلام جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۳؛ طاهری، درسهایی از کلام جدید، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۸.
- ↑ قدردان قراملکی، خدا و مسئله شر، ۱۳۸۸ش، ص۹-۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: Mackie, The Miracle of Theism, 1982, p155-156.
- ↑ پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۸-۱۷۹.
- ↑ خسروپناه، کلام جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۴.
- ↑ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۶-۱۴۷.
- ↑ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸-۱۶۰.
- ↑ نگاه کنید به: مفضل بن عمر، توحید المفضل، انتشارات مکتبة الداوری، ص۱۷۳.
- ↑ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۹-۱۵۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۵۱۹-۵۲۴.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۵۲۵؛ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۹۳-۹۴.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۰۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۳۷۶ش، ج۱۳، ص۲۸۸.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ قدردان قراملکی، خدا و مسئله شر، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابننوبخت، الیاقوت فی علم الکلام، ۱۴۱۳ق، ص۴۹-۵۰؛ سید مرتضی، جمل العلم و العمل، ۱۳۸۷ق، ص۳۵؛ شیخ طوسی، الاقتصاد، ۱۴۰۶ق، ص۱۴۳؛ قاضی عبدالجبار معتزلی، المغنی، تحقیق محمود محمد قاسم، ج۱۱، ص۳۸۷.
- ↑ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۲۴-۱۲۵.
- ↑ حسنزاده مشکانی، «نقد و بررسی راهحل عدمی انگاری ماهیت شرور بر پایه حکمت متعالیه با تاکید در دیدگاه آیتالله جوادی آملی»، ص۷۷.
- ↑ ابنسینا، الإلهيات من كتاب الشفاء، ۱۳۷۶ش، ص۴۵۵؛ صدرالدین شیرازی، الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة، ۱۹۸۱م، ج۷، ص۱۰۴-۱۰۵.
- ↑ قدردان قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۷.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۴۰۲ش، ص۱۳۴.
منابع
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، الإلهيات من كتاب الشفاء، قم، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم. مرکز انتشارات، ۱۳۷۶ش.
- ابننوبخت، ابراهیم بن نوبخت، الیاقوت فی علم الکلام، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۱۳ق.
- پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، تهران، طرح نو، ۱۳۷۶ش.
- حسنزاده مشکانی، محمدجواد، «نقد و بررسی راهحل عدمی انگاری ماهیت شرور بر پایه حکمت متعالیه با تاکید در دیدگاه آیت الله جوادی آملی»، در مجله حکمت اسراء، شماره ۱، سال ۱۶، بهار۱۴۰۳ش.
- خاتمی، سید احمد، فرهنگ علم کلام، تهران، صبا، ۱۳۷۰ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، قم، مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزهٔ علميه، ۱۳۸۱ش.
- سید مرتضی، علی بن حسین، جمل العلم و العمل، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۸۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فی مایتعلق بالاعتقاد، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۶ق.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحكمة المتعالية فی الأسفار العقلية الأربعة، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، شرح اصول الکافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، ۱۳۸۳ش.
- طاهری، حبیبالله، درسهایی از کلام جدید، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- قاضی عبدالجبار معتزلی، عبدالجبار بن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل و الامامة، تحقیق محمود محمد قاسم، بیجا، بینا، بیتا.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، پاسخ به شبهات کلامی (دفتر ششم:عدل الهی)، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۱ش.
- قدردان قراملکی، محمدحسن، خدا و مسئله شر، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۹ش.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
- مفضل بن عمر، توحید المفضل، قم، انتشارات مکتبة الداوری، چاپ سوم، بیتا.
- میرصدری، سعیده، فراسوی شر، فراروی رنج: بازسازی تئودیسه اسلامی در سایه واسازی سنت، قم، انتشارات طه، ۱۴۰۱ش.
- Mackie, J.L, The Miracle of Theism, New York, Oxford, 1982.