حسنیه
 مناظره حُسنیه با عالمان اهل سنت در اثبات جانشینی اهلبیت(ع) | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حُسنیه |
| محل زندگی | بغداد و مدینه |
| مشخصات دینی | |
| زمان اسلام آوردن | دوران خلفای عباسی |
| نحوه اسلام آوردن | به دست یکی از دوستداران امام صادق(ع) |
| دلیل شهرت | مناظره قوی در اثبات جانشینی اهلبیت(ع) |
حُسنیه از زنان عالم شیعه دانسته شده است که بهواسطه مناظرههایش با عالمان اهل سنت در دربار هارون عباسی شناخته شده است. در این مناظرهها، او مسائل مهمی همچون فضایل امام علی(ع)، عصمت امامان، جانشینی امام علی(ع) و مالکیت حضرت فاطمه(ع) بر فدک را اثبات کرد.
گفته شده حسنیه ابتدا کنیز یکی از تاجران بغداد بود و از پنجسالگی در خدمت امام صادق(ع) بهمدت ده سال مشغول شد. پس از بیست سال مطالعه علوم شیعه، به مدینه رفت تا باقی عمرش را در خدمت امام رضا(ع) سپری کند.
ابوالفتوح رازی نخستین کسی دانسته شده که مناظره حُسنیه با عالمان اهل سنت را روایت کرده است؛ اما برخی کتابشناسان در این انتساب تردید دارند. برخی پژوهشگران با توجه به عدم ذکر مناظره در منابع قرن ششم هجری و پیدایش آن در منابع قرون دهم به بعد، احتمال ساختگی بودن داستان را تقویت میکنند. همچنین، گفته شده تفاوت در ذکر مترجمین نسخه عربی مناظره نیز این احتمال را افزایش میدهد. برخی نیز معتقدند که این داستان در عصر صفویه و بر اساس قصه کنیز ناطقی ساخته شده است.
بیش از ۱۱۰ نسخه خطی و چاپی از مکالمات حُسنیه در کتابخانهها موجود است. این کتاب به زبانهای فارسی، اردو و ترکی ترجمه شده و بخشهایی از آن توسط سِرجان مِلکُم در قرن هیجدهم میلادی به انگلیسی ترجمه شد. مناظره حُسنیه همچنین موضوع تولید فیلم و رمان در ایران بوده است.
معرفی حُسنیه و مناظرهاش با عالمان اهلسنت
حُسنیه از زنان عالم شیعه دانسته شده است، اما درباره هویت دقیق او اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع میگویند که او کنیز یکی از تاجران بغداد بود که از دوستداران امام صادق(ع) به شمار میآمد.[۱] گفته شده است که حُسنیه از پنجسالگی در منزل امام صادق (ع) به خدمت مشغول شد و در این مدت با علوم و معارف شیعه آشنا گردید.[۲]
به گفته پژوهشگران حُسنیه ده سال در خدمت امام صادق(ع) بود و پس از آن، بیست سال[۳] به مطالعه کتب حدیثی و تفسیری پرداخت و مسائل دشوار را از امام صادق(ع) میپرسید.[۴] مالکِ حُسنیه بهدلیل فقر و به پیشنهاد حُسنیه او را برای فروش به دربار هارون عباسی، برد و بهدلیل مهارت حُسنیه در مناظره، صدهزار سکه طلا برای او تعیین کرد.[۵] او پس از مناظره با صاحبش از بغداد به مدینه رفت و بقیه عمرش را در خدمت امام رضا(ع) سپری کرد.[۶]
گزارش شده که حُسنیه در جلسه مناظرهای که هارون با عالمان اهل سنت برگزار کرد بر آنان غلبه کرد[۷] و در بیش از هشتاد مسئله بحث کرد[۸] که پس از مناظره، برخی از حاضران مذهب خود را تغییر دادند.[۹]
براساس کتاب حُسنیه، موضوعاتی که در مناظره حُسنیه با عالمان درباره هارون الرشید مطرح شد عبارتند از: اقرارگرفتن نسبت به فضایل امام علی(ع)،[۱۰] بر حق بودن امام علی(ع)،[۱۱] معرفی جانشین توسط پیامبر(ص)،[۱۲] عصمت پیامبران،[۱۳] عصمت امامان،[۱۴] واقعه سقیفه بنیساعده[۱۵] و اجماع اندکی در انتخاب خلیفه اول،[۱۶] بیعت اجباری امام علی(ع)،[۱۷] ماجرای فدک،[۱۸] شهادت حضرت فاطمه(س)، محل دفن حضرت فاطمه(س)[۱۹] و واقعه کربلا.[۲۰]
تردید در صحت داستان حُسنیه
ابوالفتوح رازی را نخستین کسی دانستهاند که ماجرای مناظره حُسنیه با عالمان اهل سنت را روایت کرده است؛[۲۱] اما برخی از کتابشناسان و فهرستنگاران شیعه، از جمله عبدالله افندی،[۲۲] آقابزرگ تهرانی[۲۳] و خان بابا مشار،[۲۴] در این انتساب تردید دارند.
برخی پژوهشگران دلایلی برای ساختگی بودن داستان حُسنیه ذکر کردهاند. از جمله این که کتاب مناظرات حُسنیه در منابع قرن ششم هجری مانند النَّقض تألیف عبدالجلیل قزوینی رازی[۲۵] و الفهرست نوشته مُنتجَب الدین رازی، ذکر نشده است. این داستان تنها در منابع قرون دهم به بعد، مانند روضات الجنات[۲۶] اثر محمدباقر خوانساری، آمده است.[۲۷] با توجه به فاصله زمانی ابوالفتوح رازی از زمان مناظره و عدم ذکر راویان، نسبت دادن این داستان به او بعید به نظر میرسد.[۲۸]
گفته شده که بسیاری از استدلالهای کلامی شیعه که در کتابها مطرح شده، در مناظره حُسنیه با عالمان اهل سنت نیز دیده میشود، که این موضوع احتمال ساختگی بودن داستان را تقویت میکند.[۲۹] برخی پژوهشگران معتقدند که با توجه به پیدا نشدن متن عربی مناظره حُسنیه و موجود بودن ترجمه فارسی آن در کتابخانههای ایران و دیگر کشورها، احتمال دارد اصل داستان به زبان فارسی بوده و برای ارتقای شأن اثر، به عربی ترجمه شده باشد.[۳۰]
به گفته برخی تاریخپژوهان، ولیالله استرآبادی در سال ۹۵۸ قمری نسخه عربی مناظره حُسنیه را از دمشق به ایران آورد و به فارسی ترجمه کرد؛ اما در نسخهای دیگر، گفته شده که امیر ضیاءالدین این نسخه را به ایران آورده و ترجمه کرده است.[۳۱] این تفاوت در مترجم، احتمال ساختگی بودن داستان را تقویت میکند.[۳۲] محمدتقی دانشپژوه، کتابشناس و فهرستنگار شیعی، نیز با توجه به اشکالات تاریخی، معتقد است که داستان حُسنیه در عصر صفویه[۳۳] و براساس قصه کنیز ناطقی با هارونالرشید[۳۴] ساخته شده است.[۳۵]
آثار مرتبط با حُسنیه
گفته شده بیش از ۱۱۰ نسخه خطی و چاپی از مکالمات حُسنیه در کتابخانههای ایران و غیر ایران موجود است.[۳۶] به گزارش برخی پژوهشگران، کتاب مکالمات حُسنیه، حدود ۳۰ مرتبه بهصورت مستقل یا در ضمن کتاب دیگری، چاپ شده است. مولی ابراهیم بن ولی الله استرآبادی این کتاب را در سال ۹۵۸ق به فارسی ترجمه کردهاند.[۳۷]
همچنین سید عنایت حسین پهرسری و سید ذیشان حیدر جوادی، رساله حُسنیه را به اردو ترجمه کردهاند.[۳۸] این کتاب در سال ۱۲۹۸ق به ترکی نیز ترجمه شده است.[۳۹] به گفته بجنوردی در دائرة المعارف بزرگ اسلامی بخشهایی از کتاب مکالمات حُسنیه توسط سِرجان مِلکُم، تاریخنویس انگلیسی در قرن هیجدهم میلادی، ترجمه شد و از سال ۱۲۴۲ق تا ۱۳۵۹ق بارها در تهران تجدید چاپ شد.[۴۰]
فیلم و رمان
مناظره حُسنیه با عالمان اهلسنت، موضوع تولید برخی برنامههای فرهنگی هنری همچون پیشنویس فیلم سینمایی[۴۱] و نوشتن رمان[۴۲] در ایران شده است.
پانویس
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۵.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۸۵.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۵-۷.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۸۷.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۵-۷.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۱.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۸-۲۰.
- ↑ حسون، اعلام النساء المومنات، ۱۴۲۱ق، ص۳۴۱؛ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۲؛ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۵.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۱.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۷.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۹.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۲.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۳.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۳۳.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۷۲.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۷۰.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۹۸.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۹.
- ↑ رازی، حُسنیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۶.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۳۷.
- ↑ افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۵۹.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۲۰.
- ↑ مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ۱۳۵۰ش، ج۱، ص۱۲۹۰.
- ↑ ذکاوتی، «داستان حُسنیه»، ص۸.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ۱۳۴۹ش، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۳۷.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۳۷.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۵.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۳.
- ↑ «فهرست نسخههای خطی دانشکده ادبیات تهران»، ص۲۰۹-۲۱۰.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۶.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۳۷؛ «فهرست نسخههای خطی دانشکده ادبیات تهران»، ص۲۱۰.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۳۷؛ ذکاوتی، «داستان حُسنیه»، ص۸-۹؛
- ↑ بجنوردی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۱۱۴.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۴.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۹۷ِ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۳.
- ↑ نوری، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، ۱۳۸۴ش، ص۴۳.
- ↑ بجنوردی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۱۱۴.
- ↑ «روایت زندگی حُسنیه در سیما فیلم»، سایت ایرنا.
- ↑ «زندگی شاگرد امام صادق(ع) موضوع یک رمان شد»، سایت تسنیم.
منابع
- «روایت زندگی حُسنیه در سیما فیلم»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آذر ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۳ش.
- «زندگی شاگرد امام صادق(ع) موضوع یک رمان شد»، سایت تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۳ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق: احمد حسینی اشکوری، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- افندی، عبدالله بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق: احمد حسینی اشکوری و محمود مرعشی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- حسون، محمد و امعلی مشکور، اعلام النساء المومنات، تهران، اسوه، ۱۴۲۱ق.
- خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، تحقیق: اسدالله اسماعیلیان، قم، اسماعیلیان، ۱۳۴۹ش.
- دانش پژوه، محمدتقی، «فهرست نسخههای خطی دانشکده ادبیات تهران»، در مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره ۱، مهر ۱۳۳۹ش.
- ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، «داستان حُسنیه»، در مجله نشر دانش، شماره ۲۶، بهمن و اسفند ۱۳۶۳ش.
- رازی، حسین بن علی، حُسنیه: شرح مناظرات بانویی از شاگردان امام صادق(ع)، تحقیق: محمد فربودی، قم، بقیةالله، ۱۳۸۶ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- مشار، خان بابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، بی نا، ۱۳۵۰ش.
- مفید، محمد بن محمد، الفصول المختارة، تحقیق: علی میرشریفی، قم، کنکره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- موسوی بجنوردی، کاظم، «ابوالفتوح رازی»، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- نوری، محمد، مأخذشناسی ابوالفتوح رازی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.