نهروان
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | عراق |
| استان | بغداد |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | شهر جسر نهروان |
| سال تأسیس | دوره سلسله ساسانی |
| وقایع مهم | جنگ نهروان |
نَهرَوان منطقهای در کشور عراق که در شرق بغداد و دجله قرارگرفته است. جنگ نهروان میان سپاه امام علی و خوارج، در سال ۳۸ق در نزدیکی این شهر واقع گردید. نام این شهر برگرفته از نام رودی با همین عنوان است که در زمان ساسانیان احداث گردید و سپس این شهر در کنار آن بناشد. گفته شده است که نام اصلی نهروان، جورَوان (جویروان) بوده است که پس از ورود به زبان عربی به نهروان تبدیل شده است.
مختصات و جایگاه
نهروان به منطقهای ميان بغداد و واسط در شرق دجله گفته میشود[۱] که دارای سه بخش علیا، وسطی و سفلی با نامهای قاطول، تامرّا و جسر نهروان است.[۲] طبق گزارشها، شهر جسر نهروان، همان مکانی است که جنگ نهروان، در نزدیکی آن واقع گردید.[۳] از این منطقه که چهار فرسخ با بغداد فاصله دارد،[۴] به عنوان اولین منزلگاه جاده خراسان یاد شده است.[۵] برخی از علما و دانشمندان اسلامی[۶] همچون ابو الفرج نهروانی به این منطقه منسوب هستند.[۷]
پیشینه تاریخی
نهروان در اصل، به نهری گفته میشد که از دجله جدا شده و بخش شرقی دجله را آبیاری میکرد.[۸] از این نهر به عنوان بزرگترین و پهنترین و طولانیترین آبراه دستساز، در دنیای قدیم یاد شده است.[۹] احداث این نهر، به ایرانیان در دوره سلسله ساسانیان[۱۰] و در زمان شاپور دوم نسبت داده شده است.[۱۱] طبق گزارشها، بر روی نهروان پلها و سدهای متعددی ایجاد گردید[۱۲] و شهر جسر نهروان، در کنار یکی از این پلها بناشد.[۱۳]
سرچشمه اصلی رود نهروان را کوه ارمنستان قلمداد کردهاند.[۱۴] از حمزه اصفهانی نقل شده است که نهروان، از آذربایجان به سمت عراق میآید و در پایین مدائن به دجله میریزد.[۱۵] برخی دیگر نیز گفتهاند که نهروان، از نزدیکی تامرّا یا حَلوان سرچشمه میگیرد.[۱۶]
معنای نهروان و علت نامگذاری
نام فارسی نهروان را جوروان و نام سریانی آن را تامرّا گفتهاند.[۱۷] نام فارسی این رود پس از ورود به زبان عربی، تعریب شده[۱۸] (واژه جو به نهر ترجمه شده) و به صورت نهروان تلفظ گردیده است.[۱۹] برخی گفتهاند نام اصلی نهروان، نهروانا بوده است؛ به معنای نهری که اگر آب آن کاهش یابد مردم تشنه خواهند ماند و اگر آبش زیاد شود مردم غرق خواهند شد.[۲۰] در انساب البلدان نیز آمده است که تامرا و نهروان نام دو برادری است که این نهر را حفر کردند.[۲۱]
همچین گفته شده است که نهروان به معنای پاداش عمل است.[۲۲] نقل شده است یکی از پادشاهان ساسانی، برای جبران کشته شدن فرد بیگناهی که با دسیسه برخی درباریان جان خود را از دست داده بود، اقدام به احیای این منطقه کرد و برای آن نهر آبی کشید و آن را نهروان به معنای پاداش عمل نامید.[۲۳] البته حموی، تاریخ نویس، پس از نقل این مطلب، درباره صحت آن ابراز تردیدکرده است.[۲۴]
پانویس
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۳۸۰ق، ص۴۷۲؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ علوی اصفهانی، منتقلة الطالبیه، ۱۳۷۷ش، ص۴۱۳.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵؛ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۵-۲۴۶.
- ↑ اصطخری کرخی، المسالک و الممالک، ۲۰۰۴م،ص۸۶.
- ↑ علوی اصفهانی، منتقلة الطالبیه، ۱۳۷۷ش، ص۴۱۳.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۳۸۰ق، ص۴۷۲.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۲۴۲-۲۴۳.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۲۴۳.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۳؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۵.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۴-۲۴۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵؛ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۵-۲۴۶.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب، ۱۴۲۳م، ص۶۲.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ محمدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ۲۴۴.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
- ↑ نگاه کنید به: حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۳۲۵.
منابع
- اصطخری کرخی، ابراهیم بن محمد، المسالک و الممالک، بیروت، دار الصادر، ۲۰۰۴م.
- حدود العالم من المشرق الی المغرب، ترجمه سید یوسف الهادی، قاهره، دار الثقافه للنشر، ۱۴۲۳م.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
- الحمیری، محمد بن عبدالله، الروض المعطار فی خبر الاقطار، تحقیق احسان عباس، بیروت، مؤسسة ناصر للثقافه، چاپ دومر ۱۹۸۰م.
- علوی اصفهانی، ابراهیم بن ناصر، منتقلة الطالبیه، تحقیق محمدمهدی خرسان، قم، المکتبة الحیدریه، ۱۳۷۷ش.
- قزوینی، زکریاء بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۰ق.
- محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران، توس، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش.