پرش به محتوا

خلود: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی شیعه
Mkhaghanif (بحث | مشارکت‌ها)
جزبدون خلاصۀ ویرایش
Mkhaghanif (بحث | مشارکت‌ها)
خط ۷۲: خط ۷۲:
==منابع==
==منابع==
{{منابع}}
{{منابع}}
* آشتیانی، جلال الدین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم ۱۳۷۸ش
* آشتیانی، جلال الدین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم ۱۳۷۸ش
* ابن سینا ، رسالة اضحویه فی امر المعاد، چاپ سلیمان دنیا، مصر ۱۳۶۸/۱۹۴۹؛
* ابن سینا ، رسالة اضحویه فی امر المعاد، چاپ سلیمان دنیا، مصر ۱۳۶۸/۱۹۴۹؛
خط ۸۱: خط ۸۰:
* ابن قیم جوزیه، حادی الارواح الی بلاد الافراح، چاپ سید جمیلی، بیروت شاکر، قاهره ۱۳۹۲/۱۹۷۲، ج۲۲، چاپ احمد محمد شاکر و احمد عمر هاشم، قاهره ۱۹۸۹
* ابن قیم جوزیه، حادی الارواح الی بلاد الافراح، چاپ سید جمیلی، بیروت شاکر، قاهره ۱۳۹۲/۱۹۷۲، ج۲۲، چاپ احمد محمد شاکر و احمد عمر هاشم، قاهره ۱۹۸۹
* اشعری ، علی بن اسماعیل، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰
* اشعری ، علی بن اسماعیل، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰
* اشعری، علی بن اسماعیل، الابانة عن اصول الدیانة، چاپ بشیر محمد عیون، دمشق ۱۴۲۰/۱۹۹۹
* بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، [چاپ محمد ذهنی افندی]، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱
* بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، [چاپ محمد ذهنی افندی]، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱
* بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، چااپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره
* بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، چااپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره
خط ۸۹: خط ۸۷:
* ثقفی تهرانی، محمد، روان جاوید: در تفسیر قرآن مجید، تهران ۱۳۷۶ش
* ثقفی تهرانی، محمد، روان جاوید: در تفسیر قرآن مجید، تهران ۱۳۷۶ش
* جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ش
* جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ش
* جهانگیری، محسن، محیی الدین بن عربی: چهره برجسته عرفان اسلامی، تهران ۱۳۵۹ش.
* جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، انتشارات اسراء، قم. سال‌های مختلف.
* جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، انتشارات اسراء، قم. سال‌های مختلف.
* جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج۵، قم ۱۳۸۳ش.
* جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج۵، قم ۱۳۸۳ش.
* حسن خان، صدیق، یقظة اولی الاعتبار مما ورد فی ذکر النار و اصحاب النار، چاپ طالب عواد، بیروت ۱۴۲۶/۲۰۰۵
* خوارزمی، تاج الدین حسین بن حسن، شرح فصول الحکم محی الدین بن عربی، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۴ش
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سید کیلانی، بیروت [بی تا]
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سید کیلانی، بیروت [بی تا]
* رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، [تقریرات درس] شیخ محمد عبده، ج۸، قاهره ۱۳۷۱/۱۹۵۲
* رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، [تقریرات درس] شیخ محمد عبده، ج۸، قاهره ۱۳۷۱/۱۹۵۲
* زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴
* زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴
* زمخشری
* سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، ج۸: المعاد فی القرآن الکریم، قم ۱۴۲۰
* سهروردی، یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، چاپ هنری کوربن، تهران ۱۳۵۵ش
* سهروردی، یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، چاپ هنری کوربن، تهران ۱۳۵۵ش
* شهرزوری، محمد بن محمود، شرح حکمة الاشراق، چاپ جسین ضیای تربتی، تهران ۱۳۷۲ش
* شهرزوری، محمد بن محمود، شرح حکمة الاشراق، چاپ جسین ضیای تربتی، تهران ۱۳۷۲ش
خط ۱۱۰: خط ۱۰۳:
* علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ حسن حسن زاده آملیف قم ۱۴۲۷
* علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ حسن حسن زاده آملیف قم ۱۴۲۷
* فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، چاپ محمدعلی قاضی طباطبائی، قم ۱۳۸۷ش
* فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، چاپ محمدعلی قاضی طباطبائی، قم ۱۳۸۷ش
* فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره [بی تا]، چاپ افست تهران [بی تا]
* فخر رازی، محمد بن عمر، کتاب المحصل، چاپ حسین اتای، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۱۱
* فخر رازی، محمد بن عمر، کتاب المحصل، چاپ حسین اتای، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۱۱
* فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، عالم بعد الموت الانسان فی منازل خلقه و موته و بعثه، چاپ محسن عقیل، قم ۱۴۲۶/۲۰۰۵.
* فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، علم الیقین فی اصول الدین، قم ۱۳۵۸ش
* قاضی عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، چاپ عبدالکریم عثمان، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸
* قاضی عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، چاپ عبدالکریم عثمان، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸
* قرطبی، محمد بن احمد، التذکرة فی احوال الموتی و امور الآخرة، چاپ سید الجمیلی، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶
* قرطبی، محمد بن احمد، التذکرة فی احوال الموتی و امور الآخرة، چاپ سید الجمیلی، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶
خط ۱۲۴: خط ۱۱۴:
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۴ش
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۴ش
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، عرشیه، تصحیح متن و ترجمه از غلمحسین آهنی، تهران ۱۳۶۱ش،
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، عرشیه، تصحیح متن و ترجمه از غلمحسین آهنی، تهران ۱۳۶۱ش،
* میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار، چاپ علی اصغر حکمت، تهران ۱۳۶۱ش
* هروی، محمدشریف، انواریه ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردی، چاپ حسین ضیائی و آستیم، تهران ۱۳۵۸ش
* هروی، محمدشریف، انواریه ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردی، چاپ حسین ضیائی و آستیم، تهران ۱۳۵۸ش
* یثربی، یحیی، عیار نقد، قم ۱۳۸۳ش
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت ۱۹۸۱
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت ۱۹۸۱
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، تفسیر القران الکریم، چاپ محمد خواجوی، ج۴، قم ۱۳۶۱ش
* ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، تفسیر القران الکریم، چاپ محمد خواجوی، ج۴، قم ۱۳۶۱ش

نسخهٔ ‏۱۵ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۴۹

خُلود یا جاودانگی در ادبیات اسامی همان حیات ابدی در جهان آخرت است که آموزه‌ای مشترک بین ادیان الهی است. آیات متعددی از قرآن و تعدادی از احادیث اسلامی بر خلود تصریح دارند. بر اساس این آموزه، همه بهشتیان برای همیشه در بهشت خواهند ماند ولی فقط گروهی از کسانی که وارد جهنم می‌شوند در آن ماندگار خواهند بود. درباره خلود کافران در جهنم اتفاق نظر وجود دارد ولی درباره ماندگاری گنهکاران مرتکب کبیره در فرقه‌های اسلامی نظر واحدی رایج نیست. شیعیان معتقتند عذاب ابدی مخصوص کافران معاند است.

برخی از عالمان دینی گفته‌اند خلود در جهنم با رحمت و عدالت الهی ناسازگار است و معتقد شده‌اند که یا خلود به معنای زمان خیلی طولانی است یا این که ساکنان جهنم پس از مدتی دیگر رنج نخواهند کشید. در نقطه مقابل فیلسوفان مسلمان با تکیه بر تجرد نفس و وابستگی پاداش و عذاب به حقیقت نفس انسانی آموزه خلود را تبیین کرده‌اند.

جایگاه و اهمیت بحث خلود

خلود به معنای جاودانه شدن، همیشه ماندن و بقای طولانی است.[۱] و همچنین خلود به معنای فاسد نشدن و باقی ماندن در حالتی است که دارد.[۲] جاودانگی زندگی آدمی بعد از مرگ، جزو آموزه‌های دین اسلام و بسیاری از ادیان دیگر از جمله یهودیت و مسیحیت است.[۳]

به گزارش جوادی آملی متأله و مفسر شیعی، علمای اسلام اعم از شیعه و سنی همه خلود را قبول دارند و برخی حتی آن را ضروری دین می‌دانند.[۴] هم‌او می‌گوید دلایل چهارگانه دینی یعنی قرآن، حدیث، عقل و اجماع بر خلود دلالت دارد.[۵] اقلیتی مثل جهم بن صفوان و برخی از پیروان وی چون قائل به فنای جهنم و بهشت بوده‌اند، به خلود اعتقاد نداشته‌اند.[۶]

جایگاه خلود در متون دینی

کلماتی که با خلود ترادف لفظی و معنایی دارند، ۸۷ بار در قرآن استعمال شده‌اند[۷] که از این‌ها به جز چند مورد، از جمله آیه ۱۲۰ سوره طه «شجرة الخلد» و آیه ۱۷۶ سوره اعراف «اخلد الی الارض..»، بقیه دربارهٔ خلود در بهشت و جهنم است.[۸] گفتنی است که خلود اهل بهشت با عباراتی چون «خالدین فیها ابداً» و «هم فیها خالدون» بیان شده است.[۹]

مضمون اصلی برخی احادیث نیز خلود اهل بهشت و جهنم است. از جمله در حدیثی از پیامبر آمده است که وقتی اهل بهشت وارد بهشت شدند و اهل جهنم وارد آتش، مؤذنی در میان آن دو گروه برمی‌خیزد و ندا سر می‌دهد که‌ای بهشتیان و ای دوزخیان، دیگر مرگی نیست و در هر جا که هستید جاودانه‌اید.[۱۰] و در حدیث مشابه دیگری از پیامبر روایت شده که به اهل بهشت و جهنم گفته می‌شود «خلود لا موت»[۱۱] در حدیث دیگری نقل شده است که وقتی اهل بهشت به بهشت و اهل جهنم به آتش وارد شدند، مرگ را میان بهشت و جهنم قرار می‌دهند، و آن را نابود می‌کنند. پس از آن، منادی ندا در می‌دهد که‌ای اهل بهشت و ای اهل جهنم، دیگر مرگی نیست و شما جاودانه‌اید. بدین‌سان، بر شادی و خوشی اهل بهشت و بر غم و اندوه اهل جهنم افزوده می‌شود.[۱۲] علاوه بر این‌ها، احادیثی نیز صرفاً دربارهٔ خلود اهل بهشت وجود دارد.[۱۳]

خلود و دوام آسمان و زمین

یکی از مسائل مورد اختلاف مفسران، تفسیر آیه ۱۰۷ و ۱۰۸ سوره هود درباره دوزخیان و بهشتیان است و بعد از «خالدین فیها» عبارت «مادامت السموات و الارض الا ماشاء ربک» آمده است. در واقع ظاهر این دو آیه بقای اهل بهشت و جهنم را مشروط به بقای آسمان و زمین و مشیت خداوند کرده است.[۱۴]

کسانی همچون ابن‌قیم جوزی[۱۵] و محمد رشیدرضا در تفسیر المنار چنین فهمیده‌اند که وعید خلود اهل آتش به مشیت الهی بستگی دارد، یعنی اگر خدا بخواهد آنان از آتش نجات می‌یابند.[۱۶] برخی دیگر نیز آیه را بر اساس بهشت و جهنم برزخی تفسیر کرده‌اند.[۱۷]

طباطبائی در تفسیر المیزان با استفاده از آیات دیگر قرآن، می‌گوید که آسمان‌ها و زمینِ قیامت غیر از آسمان‌ها و زمینِ دنیاست و آسمان و زمین آخرت فنانشدنی است، پس ناسازگاری پیش نمی‌آید و خلود به جای خود باقی است.[۱۸]

جاودانگی در بهشت

در باب خلود اهل بهشت، هیچ کس در خلود و ابدیت بهشت و بهشتیان اختلاف نکرده است،[۱۹] به جز جهم بن صفوان و برخی پیروان وی، مخالف دیگری وجود ندارد.[۲۰] که سخن او نیز ناشی از باور به پایان‌پذیری بهشت و جهنم است.[۲۱] برای ابدی بودن بهشت و نعمت‌های بهشتی به آیات متعددی مثل آیه ۱۱۹ مائده، ۳۳ واقعه، ۱۰۸ هود و مانند آن تمسک شده است.[۲۲]

تفاوت بهشتیان و جهنمیان از این جهت است که هر بهشتی در بهشت جاودان است. ولی هر جهنمی در دوزخ ماندگار نیست و برخی از اهل دوزخ از آن خارج خواهند شد.[۲۳] زیرا خداوند به بهشتیان وعده ابدیت داده است و خلف وعده از خداوند محال است.[۲۴]

جاودانگی در جهنم

بیش از چهل آیه قرآن درباره خلود انسان‌هایی در جهنم است. در برخی آیات مانند آیه ۱۶۹ سوره نساء، ۶۵ احزاب و ۲۳ سوره جن که دربارهٔ کافران و ظالمان و عاصیان در برابر خدا و پیامبر است، بعد از «خالدین فیها» عبارت «ابداً» آمده است.[۲۵] به طور کلی، این افراد یا گروه‌ها در قرآن به خلود در آتش وعید داده شده‌اند: کافران،[۲۶] مشرکان،[۲۷] و منافقان.[۲۸]

در باب خلود در جهنم روایات فراوانی ذکر شده است. به تعبیر علامه طباطبایی روایات منقول از اهل‌بیت دربارهٔ اصل خلود عذاب، به حد استفاضه رسیده است.[۲۹] مجلسی در بحار الانوار در کتاب العدل و المعاد، یک باب با ۴۱ حدیث را به روایاتی اختصاص داده است که مضمون آن عذاب ابدی و نجات‌یافتگان از آن است.[۳۰] او از مجموع احادیث ذکر شده دربارهٔ خلود به این نتیجه رسیده که کافران و منکران اصول دین اسلام و دشمنان اهل بیت در آتش ابدی خواهند بود جز کسانی که در عقلشان کاستی هست یا حجت بر آنان تمام نشده است.[۳۱]

جاودانگی کافران و اهل کبائر

اکثر متکلمان معتقد به خلود کافران در جهنم بوده‌اند.[۳۲] با این حال جاحظ و عبدالله بن حسن عنبری معتقد بوده‌اند خلود در عذاب برای کافر معاند صادق است، اما اگر کسی کوشش کند و دلایل حق برایش آشکار نشود و اسلام نیاورد، معذور است و عذابش در جهنم قطع می‌شود.[۳۳]

خوارج و به ویژه دو شاخهٔ وعیدیه و ازارقه معتقد بودند که مرتکب کبیره نیز کافر و مخلد در آتش است.[۳۴] معتزله نیز بر آن بودند که هر چند فاسق نه کافر است و نه مؤمن، و جایگاهش منزلة بین المنزلتین است. ولی در آتش جهنم مخلد خواهد بود.[۳۵] زیرا آیات ۱۴ سوره نساء و ۲۳ سوره جن از خلود عاصیان، و در آیه ۷۴ سوره زخرف از خلود مجرمان خبر داده است و که هر دو شامل فاسق هم می‌شوند.[۳۶][۳۷]

جاودانگی گناه‌کاران در جهنم

در این میان، درباره خلود مؤمن مرتکب گناه کبیره که توبه ناکرده از دنیا رفته، بیش‌ترین اختلاف آرای کلامی وجود دارد.[۳۸] تفتازانی این نکته را اعتقادِ قطعی اشاعره و ناشی از نوید رحمت خداوند دانسته است.[۳۹] جرجانی نیز استدلال کرده که طبق آیه ۷ سوره زلزال مرتکب گناه کبیره باید ثواب ایمانش را بچشد؛ و از نظر عقلی مطلوب آن است نخست جزای گناهانش را بچشد و سپس پاداش ایمانش را بگیرد و عدم خلود یعنی همین.[۴۰]

متکلمان شیعه نیز بر این اعتقاد هستند که خلود در آتش به کافران اختصاص دارد[۴۱] و فاسقان در آتش ماندگار نیستند. و کلمه خلود در آیاتی مانند آیه ۱۴ نساء را یا به معنای مکث طولانی می‌گیرند، یا آن را مختص به کافران می‌دانند.[۴۲]

این متکلمان معتقدند مؤمن مرتکب کبیره به سبب ایمانش مستحق ثواب دائم است. و ثواب ایمان ثوابی است جاویدان است. از سوی دیگر اگر عذاب مؤمن مرتکب کبیره همیشگی باشد، لازم می‌آید مؤمن با کسی که عمری شرک ورزیده یکسان باشند، حال آنکه همه عقلا چنین حکمی را قبیح می‌دانند. چنانکه در آیات متعددی مثل ۱۲۸ سوره انعام برخی از عذاب استثنا شده‌اند. و منظور این آیات فاسق مرتکب کبیره است که با خواست و مشیت خداوند عذابش قطع می‌شود.[۴۳]

مخالفت با عذاب بی‌نهایت

در بین عالمان مسلمان گروهی از اندیشمندان که بیشتر گرایش عرفانی و فلسفی داشته‌اند با اصل خلود در عذاب مخالفت کرده‌اند.[۴۴] و دلایل نقلی اعم از آیات و روایات را به گونه‌ دیگری تبیین و توجیه می‌کنند.

محیی الدین ابن عربی در الفتوحات المکیة معتقد است اهل آتش پس از اینکه به قدر اعمالشان عذاب چشیدند، در جهنم مشمول فضل و رحمت حق می‌گردند، به گونه‌ای که دیگر آتش را احساس نمی‌کنند.[۴۵] وی در این زمینه به رحمت گسترده خداوند استناد کرده است.[۴۶] او هم‌چنین و در فصوص الحکم هم گفته بعد از پایان یافتن مدت عقاب، عذاب جهنم شیرین و گوارا خواهد شد، چرا که عذاب از «عَذب» (گوارا و دلپذیر) مشتق شده است.[۴۷]

عبدالرزاق کاشی،[۴۸] داوود قیصری،[۴۹] و ملاصدرا در برخی آثار فلسفی خود[۵۰] با نظریه قطع عذاب همراه هستند. خوانساری صاحب روضات الجنات، فیض کاشانی را نیز جزو مخالفان خلود کفار در عذاب آتش دانسته است.[۵۱] ملاصدرا بر این باور است که آخرین کسی که از گناهکاران شفاعت می‌کند، خداوند ارحم الراحمین است.[۵۲] او در المبدأ و المعاد نیز می‌گوید قائلان به عذاب ابدی ندانسته‌اند که رحمت عام و گسترده خداوند به همه چیز می‌رسد.[۵۳]

نقد دیدگاه مخالفان خلود در آتش

در نقد ابن عربی و برخی از پیروان وی گفته شده است که این نظر با سیاق آیات قرآن در باب عذاب و خلود در جهنم سازگار نیست و مخالف اجماع اهل اسلام است.[۵۴] علاوه بر آن، به گفته علامه طباطبائی رحمت خدا به معنای رقت قلب، دلسوزی و تأثر باطنی نیست زیرا حالات مذکور از لوازم وجود انسانی در عالم مادی است و به انسان‌ها تعلق دارد، بلکه رحمت به معنای اعطا و افاضه آن چیزی است که مناسب استعداد قابل است.[۵۵]

جاودانگی و نفس‌شناسی

جاودانگی و ماندگاری نفس یا روح انسانی ارتباط کاملی با بحث خلود و حیات پس از مرگ دارد.[۵۶] جوادی آملی تصریح می‌کند آنچه می‌تواند همه پرسش‌های ناظر به بحث خلود را حل کند، تکیه بر تجرد، ثبات، و مرگ‌ناپذیری روح است.[۵۷]

فیلسوفان و نیز عالمان دینی برای تبیین جاودانگی از چند طریق راه پیموده‌اند؛ گروهی از آنجا که انسان را همان بدن می‌دانستند جاودانگی را از طریق اعاده معدوم و امکان بازیابی شخص از بین‌رفته پیگیری می‌کردند.[۵۸] گروهی دیگر جاودانگی را در قالب بدن مثالی یا بدن لطیف توضیح داده‌اند.[۵۹] این بدن با بدن مادی شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد و همین تفاوت‌ها باعث ماندگاری آن پس از مرگ بدن مادی خواهد بود.[۶۰] باور به تناسخ نیز از مسیر‌هایی است که برخی از ادیان و برخی اندیشمندان مسلمان برای توضیح جاودانگی به آن پناه برده‌اند.[۶۱] ولی اکثریت الاهی‌دانان مسلمان و شیعه ماندگاری ابدی انسان را از طریق بازگشت روح به بدن تبیین کرده‌اند.[۶۲]

دیدگاه ابن سینا

ابن‌سینا در النجاة[۶۳] تأکید می‌کند که رنج و عذاب شدید بر اثر خُلقیاتی است که در دنیا بر اثر اعمال برای نفس حاصل‌شده است.[۶۴] وی در اشارات[۶۵] در آنجا که از عذاب نفس به علت نقصان و نرسیدن به کمال سخن می‌گوید، می‌نویسد چنین عذابی فقط برای منکران، اهمال‌کنندگان و اعراض‌کنندگان از حق است و ساده دلان (بُلْه) از چنین عذابی دورند.[۶۶]

دیدگاه سهروردی

سهروردی نیز خلود را بر اساس میزان تعلقات دنیوی نفس دانسته است. او درباره افراد میانه‌حال و متوسط اما سعادتمند بر این عقیده است که نفس آنان بعد از مفارقت از بدن، به عالَم مُثُل روحانی معلق عروج می‌کند و در آنجا از پاره‌ای صورت‌های محسوس بهره‌مند می‌گردد و به سبب تعلق به آن برزخ‌ها، که خود تباهی‌ناپذیرند جاودانه می‌شود.[۶۷] البته شهرزوری[۶۸] در تفسیر سخن سهروردی نوشته است که این نفوس بعد از مدتی مکث، از آنجا به عالم مُثُل نورانی انتقال می‌یابند و در آنجا از مرتبه‌ای به مرتبه‌ای صعود می‌کنند تا به فلک اعلای عالم مثال نائل شوند، و از آنجا نیز به عالم انوار محض منتقل گردند و بدون تغیر و تبدل جاویدان بمانند.[۶۹]

دیدگاه ملاصدرا

ملاصدرا که در کتاب عرشیه[۷۰] عذاب جهنم را دائمی خوانده است،[۷۱] در تفسیر «هم فیها خالدون» در آیه ۲۵۷ سوره بقره می‌نویسد: پیروی از شهوات موجب پدید آمدن خُلق‌های مذموم، و مجاهدت با نفس باعث تزکیه آن و اخلاق پسندیده می‌گردد، بنابر این روحی که تابع نفس اماره بوده با روحی که از الهامات حق تبعیت کرده، یکسان نخواهد بود، چنانکه آیه ۲۲ سوره ملک بر این معنا دلالت دارد. و همانطور که در آیه ۸۱ سوره بقره آمده است، کسانی که بر اثر تکرار گناهان قلبشان زنگار گرفته، در آتش جاویدان‌اند. [۷۲]

گفتنی است که ملاصدرا با تأکید بر اینکه منشأ خلود در آتش فقط کفر است، تصریح می‌کند که خلود کفار در آتش صرفاً به سبب فساد اعتقادشان است، چون فساد اعتقاد موجب فساد ذات روح و در نهایت باعث هلاکت آن می‌گردد، بر خلاف فساد در عمل که احتمال رفع شدنش وجود دارد. پس فقط رذیلت قوه ناطقه نفسانی است که باعث خلود عقاب می‌گردد نه رذیلت قوه شهوی و غضبی.[۷۳]

دیدگاه علامه طباطبائی

علامه طباطبائی خلود را بر مبنای اصول فلسفی حکمت متعالیه از جمله حرکت جوهری، چنین شرح داده است: متناسب با اخلاق و احوال و ملکاتی که نفس هر انسانی در زندگی کسب می‌کند، صورت‌هایی زشت یا زیبا در نفس ایجاد می‌شود. این صورت‌های خوب و بد تا وقتی در نفس رسوخ نکرده باشند امکان از بین‌رفتن دارند. ولی اگر این صورت‌ها در نفس رسوخ کنند، در این حالت نوع جدیدی از انسان به وجود آمده است. بنابراین اگر صورت‌های زشت با نفس انسان یکی نشده باشند، نفس بعد از عذابی محدود رها می‌شود؛ ولی اگر گناهان جزو ذات نفس او شده باشند، و نفس انسانی بدون فشار به معصیت تن در دهد و با گناه سِنخیَّت پیدا کند، در عذاب جاودان خواهد ماند. پس عذاب دائمی نتیجه شقاوت ذاتی برخی از نَفْس‌هاست و چیزی از بیرون آن‌ها تحمیل نشده است.[۷۴]

پانویس

  1. بیهقی، ج۱، ص۱۳؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۶۴؛ زبیدی، تاج العروس، ج۸، ص۶۱ ذیل «خلد»
  2. راغب اصفهانی، ذیل «خلده»
  3. برای آگاهی از نگاه اغلب ادیان جهان به خلود و جاودانگی: دایرة المعارف دین، ذیل Immortality
  4. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۸۶.
  5. جوادی آملی، تسنیم،‌ ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۸۹.
  6. اشعری،اشعری، ۱۴۰۰، ص۴۷۴؛ بغدادی، همانجاها
  7. محمد فؤاد عبدالباقی، ذیل «خلد»
  8. عبدالباقی، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم
  9. بقره:۲۵، هود: ۱۰۸، مؤمنون: ۱۱؛ برای آگاهی بیشتر: صوفی، ص۶۸-۷۱
  10. «لاموت خلودا»؛ احمد بن حنبل، ج۹، ص۸-۹؛ بخاری، ج۷، ص۱۹۹
  11. بخاری، ج۷، ص۲۰۰
  12. بخاری، ج۷، ص۲۰۰؛ نیز: احمد بن حنبل، ج۲۲، ص۳۶؛ برای آگاهی از احادیث دیگر با مضمون خلود و توضیح بیشتر مضامین آن‌ها: قرطبی، ج۲، ص۵۱۰-۵۱۳؛ صدیق حسن‌خان، ص۱۲۱-۱۲۴
  13. . برای نمونه: مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۳۹-۱۴۰، ۱۶۶-۱۶۹، ۱۷۹-۱۸۱
  14. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۳۸۷.
  15. ابن قیم جوزی، ص۴۰۴
  16. محمد رشیدرضا، تفسیر المنار، ج۸، ص۶۹
  17. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۴۱۵.
  18. محمدحسین طباطبایی، المیزان، ذیل هود: ۱۰۷-۱۰۸
  19. جوادی آملی، تسنیم،‌ ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۸۸.
  20. اشعری، ۱۴۰۰، ص۴۷۴؛ مفید، اوائل المقالات، رساله شرح عقائد الصدوق، ص۵۳-۵۴؛ بغدادی، کتاب اصول الدین، ص۲۳۸، ۳۳۳؛ تفتازانی، ج۵، ص۱۳۴؛ فاضل مقداد، ص۴۴۱
  21. اشعری،اشعری، ۱۴۰۰، ص۴۷۴؛ بغدادی، همانجاها
  22. جوادی آملی، تسنیم‌، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۴۰۸.
  23. جوادی آملی، تسنیم،‌ ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۸۵-۳۸۶.
  24. جوادی آملی، تسنیم،‌ ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۸۴.
  25. محموفؤاد عبدالباقی، همانجا
  26. سوره آل‌عمران،آیه ۱۱۶؛سوره بینه،آیه ۶، سوره احزاب،آیه ۶۴-۶۵
  27. سوره بینه،آیه ۶؛ سوره فرقان،آیه ۶۸-۶۹
  28. سوره توبه،آیه۶۸،سوره مجادله،آیه ۱۴-۱۷
  29. علامه طباطبائی، المیزان، الناشر منشورات اسماعيليان، ج۱، ص۴۱۲
  30. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۳۵۱-۳۷۴.
  31. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۳۶۳.
  32. برای نمونه: علامه حلی، ص۵۶۱؛ تفتازانی، ج۵، ص۱۳۴، جرجانی، ج۸، ص۳۰۷؛ فاضل مقداد، ص۴۴۱؛ لاهیجی، ج۲، ص۴۲۰
  33. فخررازی، کتاب المحصل، ص۵۶۶؛ تفتازانی، ج۵، ص۱۳۱؛ جرجانی، ج۸، ص۳۰۸-۳۰۹
  34. . اشعری، ۱۴۰۰، ص۴۷۴؛ شهرستانی، ج۱، ص۱۷۰، ۱۸۶
  35. اشعری، ۱۴۰۰، ص۴۷۴؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۱۱۵، ۱۱۸-۱۱۹؛ نیز: قاضی عبدالجبار بن احمد، ص۶۵۰
  36. قاضی عبدالجبار بن احمد، ص۶۵۷-۶۴۸، ۶۶۰
  37. برای استدلالی عقلانی رک: جرجانی، ج۸، ص۳۰۴؛ برای تفصیل این استدلال: قاضی عبدالجبار بن احمد، ص۶۴۹-۶۵۰
  38. فرج الله عبدالباری، ص۳۰۶
  39. ج۵، ۱۳۵
  40. میر سیدشریف جرجانی، ج۸، ص۳۰۹
  41. برای نمونه: مفید، اوائل المقالات، ص۱۴؛ همو، رساله شرح عقاد الصدوق، ص۵۵؛ نصیرالدین طوسی، ص۳۰۴، علامه حلی، ص۵۶۱؛ فاضل مقداد، ص۴۴۱- ۴۴۳
  42. برای نمونه: نصیرالدین طوسی، همانجا؛ علامه حلی، ص۵۶۱-۵۶۳؛ فاضل مقداد، ص۴۴۳-۴۴۵
  43. برای نمونه: نصیرالدین طوسی، همانجا؛ علامه حلی، ص۵۶۱-۵۶۳؛ فاضل مقداد، ص۴۴۳-۴۴۵
  44. ساطع و رفیعا، «مقایسه دیدگاه امام خمینی در باب خلود با سایر آرا مخالف و موافق»، ص۷۹.
  45. ابن عربی، الفتوحات المکیه، ج۱ُ ص۱۱۴، ۳۰۳
  46. ابن عربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۲۵
  47. ابن عربی، فصوص الحکم، ج۱۷ ص۱۶۹
  48. عبدالرزاق کاشی، شرح فصوص الحکم، ص۱۲۳
  49. شرح فصوص الحکم، ص۷۲۶
  50. مثلاریال: ۱۹۸۱، سفر ۴، ج۲، ص۳۴۷-۳۴۹؛ ۱۳۸۶ش، ص۳۸۵
  51. خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۶، ص۸۱.
  52. براین نمونه: ۱۹۸۱، سفر ۴، ج۲، ص۳۴۹-۳۵۳؛ ۱۳۸۶، ص۳۸۶-۳۹۰
  53. ص ۴۶۰
  54. همان، ص۴۱۱-۴۱۲؛ ثقفی تهرانی، ج۱، ص۱۵۲-۱۵۶
  55. ج ۱ُ ص۴۱۴
  56. پورحسن، «بررسی انتقادی براهین علیه جاودانگی و بقای نفس»، ص۸-۹.
  57. جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۹۲.
  58. کریم‌زده قراملکی، «جاودانگی انسان از دیدگاه قرآن»، ص۶۹.
  59. کریم‌زده قراملکی، «جاودانگی انسان از دیدگاه قرآن»، ص۷۰.
  60. کریم‌زده قراملکی، «جاودانگی انسان از دیدگاه قرآن»، ص۷۰.
  61. کریم‌زده قراملکی، «جاودانگی انسان از دیدگاه قرآن»، ص۷۱.
  62. کریم‌زده قراملکی، «جاودانگی انسان از دیدگاه قرآن»، ص۷۱.
  63. قسم ۳، ص۲۹۶-۲۹۷
  64. النجاة، ابن سینا، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۰
  65. ص ۳۴۸
  66. اشارات، ابن سینا، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۱
  67. ج ۲، ص۲۲۹-۲۳۰
  68. ص ۵۵۰
  69. قس هروی، ص۱۸۶-۱۸۷
  70. ص ۲۸۲
  71. آشتیانی، ص۲۵۵-۲۵۶
  72. ملاصدرا، اسفار، ۱۹۸۱م، ج۴، ص۳۰۵-۳۰۶
  73. ملاصدرا، اسفار، ۱۹۸۱م، ج۴، ص۳۰۷-۳۱۰
  74. طباطبایی، تفسیر المیزان، ناشر منشورات اسماعیلیان، ج۱، ص۴۱۲-۴۱۴

منابع

  • آشتیانی، جلال الدین، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم ۱۳۷۸ش
  • ابن سینا ، رسالة اضحویه فی امر المعاد، چاپ سلیمان دنیا، مصر ۱۳۶۸/۱۹۴۹؛
  • ابن سینا، الاشارات و التنبیهات، چاپ مجتبی زارعی، قم ۱۳۸۱ش
  • ابن سینا، النجاة فی الحکمة المنطقیة و الطبیعیة و الالهیة، قاهره، ۱۳۵۷/۱۹۳۸، چاپ افست، [تهران، بی‌تا]
  • ابن عربی ، فصوص الحکم، و التعلیقات علیه بقلم ابوالعلاء عفیفی، تهران، ۱۳۶۶ش،
  • ابن عربی، الفتوحات المکیه، بیروت،‌دار صادر، [بی تا]
  • ابن قیم جوزیه، حادی الارواح الی بلاد الافراح، چاپ سید جمیلی، بیروت شاکر، قاهره ۱۳۹۲/۱۹۷۲، ج۲۲، چاپ احمد محمد شاکر و احمد عمر هاشم، قاهره ۱۹۸۹
  • اشعری ، علی بن اسماعیل، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، [چاپ محمد ذهنی افندی]، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱
  • بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، چااپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره
  • بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، کتاب اصول الدین، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپافست بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱
  • بیهقی، احمد بن علی، تاج المصادر، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶-۱۳۷۵ ش
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹، چاپ افست قم ۱۳۷۰-۱۳۷۱ش
  • ثقفی تهرانی، محمد، روان جاوید: در تفسیر قرآن مجید، تهران ۱۳۷۶ش
  • جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ش
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، انتشارات اسراء، قم. سال‌های مختلف.
  • جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج۵، قم ۱۳۸۳ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سید کیلانی، بیروت [بی تا]
  • رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، [تقریرات درس] شیخ محمد عبده، ج۸، قاهره ۱۳۷۱/۱۹۵۲
  • زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴
  • سهروردی، یحیی بن حبش، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، چاپ هنری کوربن، تهران ۱۳۵۵ش
  • شهرزوری، محمد بن محمود، شرح حکمة الاشراق، چاپ جسین ضیای تربتی، تهران ۱۳۷۲ش
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، چاپ احمد فهمی محمد، قاهره ۱۳۶۷-۱۳۶۸/۱۹۴۸-۱۹۴۹، چاپ افست بیروت [بی تا]
  • شیخ صدوق، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۵۷ش،
  • صوفی، ماهر احمد، جنان الخلد نعیم‌ها و قصورها و حورها، صدا ۱۴۲۶/۲۰۰۵
  • طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم.
  • طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، چاپ محمدجواد حسینی جلالی، قم ۱۴۰۷
  • عبدالباری، فرج الله، یوم القیامه بین الاسلام و المسیحیة و الیهودیة، قاهره ۲۰۰۴
  • عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران ۱۳۹۷ق
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ حسن حسن زاده آملیف قم ۱۴۲۷
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، چاپ محمدعلی قاضی طباطبائی، قم ۱۳۸۷ش
  • فخر رازی، محمد بن عمر، کتاب المحصل، چاپ حسین اتای، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۱۱
  • قاضی عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسة، چاپ عبدالکریم عثمان، قاهره ۱۴۰۸/۱۹۸۸
  • قرطبی، محمد بن احمد، التذکرة فی احوال الموتی و امور الآخرة، چاپ سید الجمیلی، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶
  • قیصری، داوود بن محمود، شرح فصوص الحکم، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۷۵ش
  • کاشی، عبدالرزاق، شرح فصوص الحکم، چاپ مجید هادی زاده، تهران ۱۳۸۳ش
  • لاهیجی، عبدالرزاق بن علی، شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۶
  • مجلسی
  • مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات و یلی‌ها رسالة شرح عقائد الصدوق او تصحیح الاعتقاد، چاپ عباسقلی(ص) وجدی (واعظ چرندابی) تبریز ۱۳۳۰ش
  • ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، با حواشی ملاهادی سبزواری، چاپ جلال الدین آشتیانی، قم ۱۳۸۶ش،
  • ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۴ش
  • ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، عرشیه، تصحیح متن و ترجمه از غلمحسین آهنی، تهران ۱۳۶۱ش،
  • هروی، محمدشریف، انواریه ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردی، چاپ حسین ضیائی و آستیم، تهران ۱۳۵۸ش
  • ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت ۱۹۸۱
  • ملاصدرا شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، تفسیر القران الکریم، چاپ محمد خواجوی، ج۴، قم ۱۳۶۱ش
  • Encyclopaedia of Qur'an, ed.jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, 2001-2006, s.v. "Eternity" (by Shahrzad Bashir)
  • The Encyclopaedia of religion, ed. Mircea Eliade, New York 1987, s.v. "Immortality" (by Julien Ries).

پیوند به بیرون