عوالم چهارگانه

عَوالِم چهارگانه یا عوالم اَربَعه به چهار مرتبه اصلی هستی در عرفان و فلسفه اسلامی گفته می‌شود^[۱] این اصطلاح در تفسیر برخی آیات قرآن نیز به کار رفته است.^[۲] این عوالم بر پایه مراتب وجود، از عالی‌ترین تا نازل‌ترین سطح،^[۳] شامل عوالم لاهوت، جبروت، ملکوت و ناسوت هستند. در این نظام، عالم لاهوت عالی‌ترین مرتبه وجود و عالم ناسوت نازل‌ترین مرتبه آن به شمار می‌رود.^[۴] برخی اندیشمندان عوالم را سه‌گانه^[۵] یا پنج‌گانه^[۶] دانسته‌اند.

عالم لاهوت در منابع اسلامی به مرتبه ذات الهی^[۷] و عالم اختصاص‌یافته به خداوند معرفی شده است.^[۸] در برخی آثار، صدور فرمان‌ها^[۹] و رحمت الهی^[۱۰] از این عالم گزارش شده و برای آن ویژگی‌هایی همچون عالم وحدت^[۱۱] و منشأ عقل و حکمت^[۱۲] خالق و روح ناسوت^[۱۳] ذکر گردیده است. همچنین، لاهوت^[۱۴] بر عوالم جبروت، ملکوت و ناسوت احاطه داشته^[۱۵] و برتر از آن‌ها دانسته شده است.^[۱۶] در برخی منابع، اعتقاد به عالم لاهوت از باورهای اسلامی شمرده شده^[۱۷] و برخی آیات قرآن به آن ناظر دانسته شده‌اند.^[۱۸]
عالم جبروت در منابع اسلامی به عالم عقل بدون تصور اجسام و خصوصیات آن اطلاق شده است.^[۱۹] این عالم در آثار فلسفی و عرفانی با نام‌هایی چون عالم اسماء و صفات و عالم عقول نیز شناخته شده است.^[۲۰] عالم جبروت پایین‌تر از لاهوت^[۲۱] و بالاتر از ملکوت و ناسوت قرار دارد^[۲۲] و مبدأ و سبب پیدایش این دو عالم معرفی شده است.^[۲۳] در برخی منابع، عالم جبروت مکانی برای ذات و صفات خداوند دانسته شده^[۲۴] و نامحدود و غیرقابل فهم برای انسان گزارش شده است.^[۲۵] برخی منابع همچنین بیان می‌کنند که انسان با اطاعت کامل از خداوند می‌تواند به این عالم راه یابد.^[۲۶]
عالم ملکوت در منابع اسلامی به عالمی بدون اجسام اما با امکان تصور شکل و صورت اطلاق شده است.^[۲۷] این عالم بالاتر از ناسوت و پایین‌تر از جبروت و لاهوت قرار دارد.^[۲۸] مرگ به‌عنوان نقطه اتصال انسان به ملکوت معرفی شده و جایگاه انسان پس از مرگ در این عالم گزارش شده است.^[۲۹] همچنین، برخی منابع، ملکوت را عالم فرشتگان،^[۳۰] شیاطین و جن^[۳۱] نیز دانسته‌اند. برخی باور دارند که انسان با ریاضت و تزکیه نفس می‌تواند پیش از مرگ این عالم را مشاهده کند؛^[۳۲] هرچند برخی ملکوت را جایگاهی غیرقابل مشاهده معرفی کرده^[۳۳] و تنها پیامبران^[۳۴] و معصومان^[۳۵] توان درک آن را دارند.
عالم ناسوت یا عالم ملک جهان مختص به انسان^[۳۶] و به معنای جهان جسمانی است.^[۳۷] این عالم، پایین‌ترین مرتبه را در میان عوالم دارد^[۳۸] و تغییر و نیستی از ویژگی‌های آن و اولین مرحله در سیر کمالی انسان محسوب می‌شود.^[۳۹] گذر از ناسوت و عدم دلبستگی به آن، راه رسیدن به ملکوت دانسته شده است.^[۴۰] این واژه در مسیحیت^[۴۱] و حتی در ادیان قبل از مسیحیت^[۴۲] نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

پانویس

↑ شیروانی، بستان السیاحه، ۱۳۱۵ش، ص۲۸۶؛ محقق سبزواری، اسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ص۶۴۸؛ طباطبایی، رسائل توحیدی، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۸.
↑ برای نمونه نگاه کنید به: عالم لاهوت: سلطان علیشاه، ترجمه تفسیر بیان السعادة، ۱۳۷۲ش، ج۱۳، ص۱۴ و ج۱۳، ص۲۹۲. عالم جبروت: نسفی، بیان التنزیل، ۱۳۷۹ش، ص۶۰؛ نسفی؛ منسوب به امام جعفر صادق(ع)، مصباح الشریعه، ۱۳۶۰ش، ص۱۶۳. عالم ملکوت: طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۳۹.
↑ طباطبایی، رسائل توحیدی، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۸.
↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۷-۱۲۲۸.
↑ حسن زاده آملی، ممد الهمم، ۱۳۷۸ش، ص۴۷؛ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، بی‌تا، ج۳، ص۳۷۲؛ اسفراینی، أنوار العرفان، ۱۳۸۳ش، ص۳۴۳.
↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۳۵۲.
↑ کاشفی، رشحات عین الحیاة، ۱۳۵۶ش، ج۱، ص۳۵۷؛ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۶؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۳۰ و ج۳، ص۱۶۳۲.
↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸.
↑ حسینی تهرانی، معاد شناسی، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۲۵۱-۲۵۲.
↑ مجهول، اصطلاحات صوفیان، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۹؛ زرین‌کوب، سر نی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۸۱۲.
↑ همدانی، تمهیدات، ۱۳۴۱ش، ص۳۷۹؛ مجهول، اصطلاحات صوفیان مرآت عشاق، ۱۳۸۸ش، ص۴۶.
↑ سبزواری، أسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۲۲؛ سبزواری، شرح المنظومة، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۴.
↑ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.
↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۱۷؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۷-۱۲۲۸.
↑ اسفراینی، أنوار العرفان، ۱۳۸۳ش، ص۴۱۴–۴۱۵؛ زرین‌کوب، سر نی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۵۵۳.
↑ همایی، مولوی‌نامه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۱۷؛ امین، مخزن العرفان، بی‌تا، ج۱۲، ص۲۳؛ بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۷؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۶، ص۴۴،ج۸، ص۸۳، ج۹، ص۴۵۲، ج۱۱، ص۲۸۴، ج۱۳، ص۸۹؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.
↑ مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۱۹۴.
↑ سلطان علیشاه، ترجمه تفسیر بیان السعادة، ۱۳۷۲ش، ج۱۳، ص۱۴ و ج۱۳، ص۲۹۲.
↑ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۶۵؛ مجمع البحوث الاسلامیة، شرح المصطلحات الفلسفیة، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۱؛ سهروردی، رسائل شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۶۵.
↑ سبزواری، شرح گلشن راز، ۱۳۸۶ش، ص۵۴۰؛ دهداری شیرازی، رسائل دهدار، ۱۳۷۵ش، ص۶۵.
↑ امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ۱۳۶۱ش، ج۱۲، ص۲۳؛ احمدپور، کتاب‌شناخت اخلاق اسلامی، ۱۳۸۵ش، ص۴۴.
↑ حسن‌زاده آملی، ممد الهمم، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۷.
↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۱؛ نسفی، زبدة الحقائق، ۱۳۸۱ش، ص۷۶.
↑ نسفی، بیان التنزیل، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۶؛ راز شیرازی، مناهج أنوار المعرفة، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۶۳۳.
↑ نسفی، الإنسان الکامل، ۱۳۸۶ش، ص۲۰۶.
↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۷۳.
↑ سبزواری، اسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۲؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۱؛ امین، تفسیر مخزن العرفان، ج۱۳، ص۶۵.
↑ امین، تفسیر مخزن العرفان، بی‌تا، ج۱۲، ص۲۳؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۶، ص۱۳۲؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۹، ص۴۵۲.
↑ شهرزوری، نزهة الارواح، ۱۳۶۵ش، ص۹۴.
↑ ملاصدرا، سه رسائل فلسفی، ۱۳۸۷ش، ص۸۲؛ غفاری، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، ۱۳۸۰، ص۸۰.
↑ عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۴، ص۱۶۵.
↑ شهرزوری، نزهة الارواح، ۱۳۶۵ش، ص۹۴؛ ابن الهروی، انواریه، ۱۳۶۳ش، ص۲۱۵؛ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۴۰۸؛ کاشانی، مجموعه رسائل و مصنفات کاشانی، ۱۳۸۰ش، ص۳۰۵.
↑ شعرانی، پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۴۹۴.
↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸.
↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۱۳؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸؛ حسینی تهرانی، امام‌شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳۴.
↑ خفاجی، شفاء الغلیل، بی‌تا، ج ۱، ص۲۶۴؛ زبیدی، تاج العروس، بی‌تا، ج ۳، ص۱۲۸.
↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۸ و ج۳، ص۱۹۸۲؛ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۲۱.
↑ صلیبا، فرهنگ فلسفی،۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.
↑ کاشانی، مجموعه رسائل و مصنفات کاشانی، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۴.
↑ حسینی تهرانی، معاد شناسی، ۱۴۲۳ق، ج۳ ص۲۴۸ و ج۷ ص۱۱۱ ؛ حسن زاده، مجموعه مقالات، ولایت تکوینی(۱)، ۱۳۷۶ش، ص۳۸؛ سهروردی، هیاکل النور، ۱۳۷۹ش، ص۲۷؛ محقق سبزواری، شرح المنظومة، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۱؛ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۳۲۶.
↑ طوسی، تلخیص المحصل،۱۴۰۵ق، ص۲۶۰؛ حسنی رازی، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، ۱۳۶۴ش، ص۲۴، مجلسی، احتجاجات، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۷؛ عامری، رسائل ابو الحسن عامری، ۱۳۷۵ ش، ص۲۹۷.
↑ حسینی تهرانی،امام شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۴۵؛ موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۹۵.

منابع

ابن‌الهروی، محمد شریف نظام الدین احمد، انواریه(ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردی)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، تحقیق آصف فیضی، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۳۸۵ق.
احمدپور، مهدی، کتاب‌شناخت اخلاق اسلامی: گزارش تحلیلی میراث مکاتب اخلاق اسلامی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
اسفراینی، ملا اسماعیل، أنوار العرفان، تحقیق سعید نظری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۳ش.
امین، سیده نصرت بیگم، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا
آشتیانی، سید جلال الدین، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم، ۱۳۷۰ش.
بحر العلوم، محمد مهدی بن مرتضی، رساله سیر و سلوک (تحفه الملوک فی السیر و السلوک)، مشهد، ملکوت نور قرآن، چاپ هفتم، ۱۴۲۵ق.
بلاغی، عبدالحجه، حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم، حکمت (چاپخانه)، ۱۳۸۶ق.
حسن زاده آملی، حسن، مجموعه مقالات (ولایت تکوینی«۱»، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی تهران)، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۷۶ش.
حسن زاده آملی، حسن، ممد الهمم، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
حسنی رازی، سید مرتضی بن داعی، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، چاپ دوم، تهران، اساطیر، ۱۳۶۴ش.
حسینی تهرانی، سید محمد حسین، امام شناسی، مشهد، علامه طباطبایی، چاپ سوم، ۱۴۲۶ش.
حسینی تهرانی، سید محمد حسین، معاد شناسی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۳ش.
خاتمی، احمد، فرهنگ علم کلام، تهران، صبا، ۱۳۷۰ش.
خفاجی، احمدبن محمد، شفاء الغلیل، تحقیق کشاش محمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، بی‌تا
میرداماد، محمد باقر، جذوات و مواقیت، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۰ش.
دهداری شیرازی، محمد بن محمود، رسائل دهدار، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۷۵ش.
راز شیرازی، ابو القاسم، مناهج أنوار المعرفة فی شرح مصباح الشریعة، تهران، خانقاه احمدی، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
رازی، فخر الدین، شهاب الدین سهروردی، اثیر الدین ابهری، ذوالفضایل اخسیکتی و...، چهارده رساله، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.
رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
زرین کوب، عبدالحسین، سر نی، تهران، اننتشارات علمی، چاپ هفتم، ۱۳۸۷ش.
سبزواری، محمدابراهیم، شرح گلشن راز، تهران، نشر علم، ۱۳۸۶ش.
سبزواری، ملا هادی، اسرار الحکم، قم، مطبوعات دینی، ۱۳۸۳ش.
سبزواری، ملا هادی، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق از آیت الله حسن زاده آملی، تهران، نشر ناب، ۱۳۷۹ش.
سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
سلطان علیشاه، محمد بن حیدر، متن و ترجمه تفسیر شریف بیان السعادة فی مقامات العبادة، تهران، سر الاسرار، ۱۳۷۲ش.
سمنانی، علاء الدوله، مصنفات فارسی سمنانی، تحقیق نجیب مایل هروی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۳ش.
سهروردی، شهاب الدین، رسائل شیخ اشراق، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
سهروردی، شهاب الدین، سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
سهروردی، شهاب الدین، هیاکل النور، تهران، نشر نقطه، ۱۳۷۹ش.
شعرانی، ابوالحسن، پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی در تفاسیر مجمع البیان، روح الجنان و منهج الصادقین، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
شیروانی، زین العابدین، بستان السیاحه، تهران، چاپخانه احمدی، ۱۳۱۵ش.
شهرزوری، شمس الدین، نزهة الارواح و روضة الافراح (تاریخ الحکماء)، ترجمه از مقصود علی تبریزی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۶۵ش.
صلیبا، جمیل، منوچهر صانعی دره بیدی، فرهنگ فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۶۶ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ش.
طوسی، خواجة نصیر الدین، تلخیص المحصل، بیروت،‌ دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
عامری، ابوالحسن، رسائل ابو الحسن عامری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۵ش
عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تهران، کتابفروشی صدوق، ۱۳۶۰ش.
غفاری، سید محمد خالد، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران،‌ دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
کاشانی، عبدالرزاق، کاشانی، مجموعه رسائل و مصنفات، تهران، میراث مکتوب، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
کاشفی، حسین بن علی، جواهر التفسیر، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۷۹ش.
کاشفی، حسین بن علی، رشحات عین الحیاة فی مناقب مشایخ الطریقة النقشبندیة، تهران، بنیاد نیکوکاری نوریانی، ۱۳۵۶ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمد باقر، احتجاجات، ترجمه موسی خسروی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۷۹ش.
مجمع البحوث الاسلامیة، شرح المصطلحات الفلسفیة، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۴۱۴ق.
مجهول، اصطلاحات صوفیان مرآت عشاق، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۸ش.
محقق سبزواری، محمد باقر، اسرار الحکم، قم، مطبوعات دینی، ۱۳۸۳ش.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، قم، انصاریان، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم، ۱۳۷۲ش.
ملاصدرا، صدر الدین محمد بن ابراهیم، سه رسائل فلسفی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۷ش.
منسوب به امام رضا(ع)، الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا(ع)، مشهد، مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۴۰۶ق.
موسوی همدانی، سید محمد باقر، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.
نریمانی، علی، تفسیر عرفانی اشراق، قم، بی‌نا، بی‌تا.
نسفی، عزیزالدین، الإنسان الکامل، تهران، انتشارات طهوری، چاپ هشتم، ۱۳۸۶ش.
نسفی، عزیزالدین، بیان التنزیل، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
نسفی، عزیزالدین، زبدة الحقائق، تهران، انتشارات طهوری، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
همایی، جلال‌الدین، مولوی نامه؛ مولوی چه می‌گوید؟، تهران، نشر هما، چاپ دهم، ۱۳۸۵ش.
همدانی، عین القضات، تمهیدات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.

[1] شیروانی، بستان السیاحه، ۱۳۱۵ش، ص۲۸۶؛ محقق سبزواری، اسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ص۶۴۸؛ طباطبایی، رسائل توحیدی، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۸.

[2] برای نمونه نگاه کنید به: عالم لاهوت: سلطان علیشاه، ترجمه تفسیر بیان السعادة، ۱۳۷۲ش، ج۱۳، ص۱۴ و ج۱۳، ص۲۹۲. عالم جبروت: نسفی، بیان التنزیل، ۱۳۷۹ش، ص۶۰؛ نسفی؛ منسوب به امام جعفر صادق(ع)، مصباح الشریعه، ۱۳۶۰ش، ص۱۶۳. عالم ملکوت: طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۲۳۹.

[3] طباطبایی، رسائل توحیدی، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۸.

[4] سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۷-۱۲۲۸.

[5] حسن زاده آملی، ممد الهمم، ۱۳۷۸ش، ص۴۷؛ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، بی‌تا، ج۳، ص۳۷۲؛ اسفراینی، أنوار العرفان، ۱۳۸۳ش، ص۳۴۳.

[6] سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۳۵۲.

[7] کاشفی، رشحات عین الحیاة، ۱۳۵۶ش، ج۱، ص۳۵۷؛ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۶؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۳۰ و ج۳، ص۱۶۳۲.

[8] طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸.

[9] حسینی تهرانی، معاد شناسی، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۲۵۱-۲۵۲.

[10] مجهول، اصطلاحات صوفیان، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۹؛ زرین‌کوب، سر نی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۸۱۲.

[11] همدانی، تمهیدات، ۱۳۴۱ش، ص۳۷۹؛ مجهول، اصطلاحات صوفیان مرآت عشاق، ۱۳۸۸ش، ص۴۶.

[12] سبزواری، أسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۲۲؛ سبزواری، شرح المنظومة، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۴.

[13] صلیبا، فرهنگ فلسفی، ۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.

[14] سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۱۷؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۷-۱۲۲۸.

[15] اسفراینی، أنوار العرفان، ۱۳۸۳ش، ص۴۱۴–۴۱۵؛ زرین‌کوب، سر نی، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۵۵۳.

[16] همایی، مولوی‌نامه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۱۷؛ امین، مخزن العرفان، بی‌تا، ج۱۲، ص۲۳؛ بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۷؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۶، ص۴۴،ج۸، ص۸۳، ج۹، ص۴۵۲، ج۱۱، ص۲۸۴، ج۱۳، ص۸۹؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.

[17] مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۱۹۴.

[18] سلطان علیشاه، ترجمه تفسیر بیان السعادة، ۱۳۷۲ش، ج۱۳، ص۱۴ و ج۱۳، ص۲۹۲.

[19] سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۶۵؛ مجمع البحوث الاسلامیة، شرح المصطلحات الفلسفیة، ۱۴۱۴ق، ص۲۰۱؛ سهروردی، رسائل شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۶۵.

[20] سبزواری، شرح گلشن راز، ۱۳۸۶ش، ص۵۴۰؛ دهداری شیرازی، رسائل دهدار، ۱۳۷۵ش، ص۶۵.

[21] امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ۱۳۶۱ش، ج۱۲، ص۲۳؛ احمدپور، کتاب‌شناخت اخلاق اسلامی، ۱۳۸۵ش، ص۴۴.

[22] حسن‌زاده آملی، ممد الهمم، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۷.

[23] سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۱؛ نسفی، زبدة الحقائق، ۱۳۸۱ش، ص۷۶.

[24] نسفی، بیان التنزیل، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۶؛ راز شیرازی، مناهج أنوار المعرفة، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۶۳۳.

[25] نسفی، الإنسان الکامل، ۱۳۸۶ش، ص۲۰۶.

[26] سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۷۳.

[27] سبزواری، اسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۲؛ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۱؛ امین، تفسیر مخزن العرفان، ج۱۳، ص۶۵.

[28] امین، تفسیر مخزن العرفان، بی‌تا، ج۱۲، ص۲۳؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۶، ص۱۳۲؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۹، ص۴۵۲.

[29] شهرزوری، نزهة الارواح، ۱۳۶۵ش، ص۹۴.

[30] ملاصدرا، سه رسائل فلسفی، ۱۳۸۷ش، ص۸۲؛ غفاری، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، ۱۳۸۰، ص۸۰.

[31] عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۴، ص۱۶۵.

[32] شهرزوری، نزهة الارواح، ۱۳۶۵ش، ص۹۴؛ ابن الهروی، انواریه، ۱۳۶۳ش، ص۲۱۵؛ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۴۰۸؛ کاشانی، مجموعه رسائل و مصنفات کاشانی، ۱۳۸۰ش، ص۳۰۵.

[33] شعرانی، پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۴۹۴.

[34] طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸.

[35] طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۱۳؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۱۱۸؛ حسینی تهرانی، امام‌شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳۴.

[36] خفاجی، شفاء الغلیل، بی‌تا، ج ۱، ص۲۶۴؛ زبیدی، تاج العروس، بی‌تا، ج ۳، ص۱۲۸.

[37] سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۱۲۲۸ و ج۳، ص۱۹۸۲؛ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ص۳۲۱.

[38] صلیبا، فرهنگ فلسفی،۱۳۶۶ش، ص۵۵۰.

[39] کاشانی، مجموعه رسائل و مصنفات کاشانی، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۴.

[40] حسینی تهرانی، معاد شناسی، ۱۴۲۳ق، ج۳ ص۲۴۸ و ج۷ ص۱۱۱ ؛ حسن زاده، مجموعه مقالات، ولایت تکوینی(۱)، ۱۳۷۶ش، ص۳۸؛ سهروردی، هیاکل النور، ۱۳۷۹ش، ص۲۷؛ محقق سبزواری، شرح المنظومة، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۱؛ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۳۲۶.

[41] طوسی، تلخیص المحصل،۱۴۰۵ق، ص۲۶۰؛ حسنی رازی، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، ۱۳۶۴ش، ص۲۴، مجلسی، احتجاجات، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۷؛ عامری، رسائل ابو الحسن عامری، ۱۳۷۵ ش، ص۲۹۷.

[42] حسینی تهرانی،امام شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۴۵؛ موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۹۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

ن ب و عالم غیب
عوالم	برهوت • برزخ • ملکوت • جبروت • لاهوت • ناسوت • معاد • عالم ذر • عالم مثال • آخرت • عالم امر • عالم غیب
مکان	قیامت • بهشت • جهنم • عرش • رضوان • هفت آسمان • بیت المعمور • برهوت • بهشت آدم • حوض کوثر • صحرای محشر
فرشتگان	جبرئیل • عزرائیل • اسرافیل • میکائیل • روح القدس • فطرس • مالک • خازن • هاروت و ماروت • رقیب و عتید • نکیر و منکر
جنیان	شیطان • ابلیس • زعفر جنی • خَنّاس • مارد • ام الصبیان • عفریت
سایر	لوح محفوظ • لوح محو و اثبات • کرسی • قلم • عهد الست • کتاب مبین • امام مبین • شب اول قبر • بدن برزخی • حیات برزخی • امداد غیبی • ارتباط با ارواح • تجربه‌ نزدیک به مرگ
بهشت • عارفان شیعه • قیامت