عقل اول
عقل اول یا صادر اول از دیدگاه فیلسوفان مشاء، اولین آفریده خداوند و اولین اثری است که از ذات یگانه و بینقص او نشأت گرفته است. این عقل، موجودی پاک و غیرمادی است که با مفهوم «قاعده الواحد» سازگار است. به گفته پژوهشگران، این ایده که اولین مخلوق خداوند چه بوده، در طول تاریخ فلسفه اسلامی، عرفان و تفسیر قرآن، موضوعی بسیار مهم و مورد توجه بوده است.
با وجود اینکه قرآن صراحتاً به اولین مخلوق اشاره نمیکند، روایات شیعی بهطور گسترده به این موضوع پرداختهاند و مواردی چون «عقل»، «نور» و «قلم» را بهعنوان اولین مخلوق معرفی کردهاند. بااینحال، برخی فلاسفه مانند ابوالبرکات بغدادی و فخرالدین رازی، نظریه عقل اول را نقد کرده و معتقدند این دیدگاه، علیت خداوند برای سایر موجودات را نفی میکند. در مقابل، ملاصدرا و دیگران، عقل، نور و قلم را بهعنوان اولین مخلوق، با مفهوم عقل اول مرتبط دانستهاند.
به گفته پژوهشگران، بحث «اولین مخلوق» یا «عقل اول» ریشه در فلسفه یونان با دیدگاههایی چون فیلون اسکندرانی و افلوطین دارد و در فلسفه اسلامی توسط سه مکتب اصلی دنبال شده است: مشاء که اولین صادر را عقلی واحد و کثیر میداند، اشراق که آن را نوری بسیط (نور اول) معرفی میکند، و حکمت متعالیه که بر عقلی منبسط و اشرف مخلوقات تأکید دارد و محدودیت ترتیب طولی را رد میکند؛ علاوهبر این، عرفان اسلامی به «حقیقت محمدی» و «تجلی اول» اشاره دارد و این مفهوم در شعر فارسی نیز با تعابیری چون «عقل کل»، «قلم» و «کاف و نون» بازتاب یافته است.
جایگاه و اهمیت
به گفته پژوهشگران، مسئله «اولین مخلوق خداوند» جایگاهی برجسته در فلسفه اسلامی دارد و در عرفان اسلامی و تفاسیر قرآن نیز مورد توجه قرار گرفته است.[۱] از نظر منابع نقلی، اگرچه برخی فلاسفه آیه ۵۰ سوره قمر را اشارهای به قاعده الواحد و مسئله عقل اول میدانند،[۲] اما قرآن کریم به طور صریح بیان نمیکند که خلقت با کدام مخلوق آغاز شده است.[۳] بااینحال، مسئله اولین مخلوق خدا در روایات شیعی به طور گستردهای مورد توجه قرار گرفته است.[۴] برخی فلاسفه مانند ابوالبرکات بغدادی و فخرالدین رازی، باور به عقل اول را نقد کرده و معتقدند این باور، علیت خداوند برای سایر عقول، اجسام و عالم ماده را نفی میکند.[۵]
معناشناسی
عقل اول، به معنای اولین مخلوق خداوند بوده و مبتنی بر دیدگاه حکمت مشاء، از چگونگی صدور کثرات از ذات خداوند است.[۶] مفهوم عقل در نظریه عقل اول، بهمعنای عقل ادراکی انسان نبوده و ناظر به موجود مجرد غیرمادی است.[۷] از منظر فیلسوفان مشاء، معلول خاص، فقط از علت خاص، سر میزند و علت خاص، تنها معلولی خاص را به وجود میآورد که از آن با عنوان اصل سنخیت میان علت و معلول یاد میکنند.[۸] ازاینرو، اگر علت فاعلی واحد بسیط باشد و هیچ گونه جزء و ابعادی نداشته باشد، صدور کثرت به صورت مستقیم از آن محال است.[۹]
در حکمت مشّاء، اثبات وجود عقل اول بر قاعدهٔ الواحد استوار است؛[۱۰] که گویای این حقیقت است که از یک علتِ یگانه، فقط یک معلولِ مستقیم به وجود میآید. به همین دلیل، نخستین معلولی که بیواسطه از مبدأ نخست صادر میشود، با عنوانهای عقل اول یا صادر اول شناخته میشود.[۱۱]
مصادیق عقل اول در روایات
براساس منابع روایی، چند مورد بهعنوان اولین مخلوق خداوند معرفی شدهاند:
- عقل: در برخی روایات شیعه[۱۲] و سنی،[۱۳] عقل اولین مخلوق است. ملاصدرا این را با نظریه فلسفی «عقل اول» مرتبط دانسته است.[۱۴]
- نور: روایات دیگر، نور را اولین مخلوق معرفی میکنند، که به صورت «نورالانوار»،[۱۵] «اشباح نور»، «ظلّ نور»،[۱۶] «نور محمد(ص)»،[۱۷] «نور نبیک»[۱۸] و «نوری»[۱۹] بیان شده است. برخی[۲۰] این نور را همان عقل اول دانستهاند.[۲۱]
- قلم: در گروهی از روایات شیعه[۲۲] و سنی،[۲۳] قلم بهعنوان اولین مخلوق ذکر شده است. به گفته فخررازی[۲۴] و مجلسی،[۲۵] برخی حکما و ملاصدرا،[۲۶] قلم را نیز همان عقل اول دانستهاند.
همچنین، روایات شیعی به ارواح اهل بیت(ع)[۲۷] و مشیت[۲۸] نیز بهعنوان اولین مخلوق اشاره کردهاند.
دیدگاههای فلسفی
در فلسفه یونان پیش از اسلام نیز بحث «مخلوق اول» مطرح بوده است. به باور فیلون اسکندرانی، فیلسوف یهودی، اولین صادر از خدا «کلمه» است که واسطه بین خدا و عالم محسوب میشود و «روح عالم» از این کلمه صادر میگردد.[۲۹] در نگاه افلوطین، فیلسوف یونانی، پس از مرتبه «احد»،[۳۰] وجودی عقلی و بیواسطه قرار دارد که میان «احد» و عالم خلقت واسطه میشود.[۳۱]
دیدگاههای مکاتب فلسفه اسلامی دربارهٔ عقل اول عبارتند از:
- حکمت مشاء: فلاسفه مشاء معتقدند خدا تنها یک معلول مستقیم دارد که از جنس عقول است و این عقل، منشأ پیدایش عقول دیگر و اجسام سماوی میشود.[۳۲] این عقول در زنجیرهای طولی و نزولی به پیدایش عالم طبیعت منجر میشوند.[۳۳] این گروه معتقدند، عقل اول، با وجود وحدت شخصی، دارای کثرتی است که امکان صدور کثیر از آن را فراهم میکند، برخلاف ذات خداوند که یگانه است.[۳۴] از دیدگاه مشاء، عقل اول هم به خداوند آگاهی دارد و هم به ذات خود؛ نسبت به خداوند واحد و نسبت به ذات خود موجب کثرت میگردد.[۳۵]
- حکمت اشراق: اشراقیان با پذیرش قاعده الواحد[۳۶] و اصل ترتیب وجودیِ حکمت مشاء، بر این باورند که نخستین صادر از خداوند عقلی از سنخ نور است[۳۷] که آن را نور اول یا نور اقرب مینامند.[۳۸] این نور اول، چون بیواسطه از نورالانوار صادر شده،[۳۹] وجودی بسیط و برترین مرتبه ممکنات است[۴۰] و میتوان آن را با بهمن در سنت فهلوی تطبیق داد.[۴۱] همچنین اشراقیان عقول و نفوس طولی و عرضی را بیشمار و متکثرتر از آنچه مشائیان میگفتند، میدانند.[۴۲]
- حکمت متعالیه: ملاصدرا، ضمن پذیرش قاعده الواحد و نظریه عقول مشائی، معتقد است که اولین صادر از خداوند، عقلی منبسط و اشرف مخلوقات است.[۴۳] او این نظر را با این استدلال بیان میکند که هر موجودی جز عقل، آمیخته به عدم است؛ بنابراین، اولین صادر باید عقل باشد. بااینحال، او برخلاف مشائیان، این عقول را تنها در ترتیب طولی خلاصه نمیکند.[۴۴]
دیدگاه عرفان اسلامی
محی الدین عربی با دیدگاه فلاسفه در مسئله عقل اول موافق است؛ اما به کثرت عقول تصریح ندارد.[۴۵] به باور وی، جهان هستی از «هباء» آغاز میشود که در آن هیچ چیز به پذیرش حق، نزدیکتر از حقیقت محمدی که عقل نام دارد، نیست.[۴۶] همچنین به موجودی به نام «عنصر اعظم» اشاره دارد که کاملترین موجود در جهان است و خداوند با توجه به آن عقل را آفریده است.[۴۷] از عقل اول، در عرفان اسلامی به «تجلی اول»[۴۸] و «قلم اعلی»[۴۹] نیز یاد شده است.
عقل اول در شعر فارسی
عقل اول در اشعار فارسی بازتاب یافته است؛ چنانکه عبید زاکانی در یکی از اشعارش به بیرون آوردن عقل اول از «کاف و نون» (نماد امر الهی «کُن»؛ که با کاف و نون نمادین شده) و ایجاد اوضاع موجودات از عدم اشاره دارد.[۵۰] ناصر خسرو عقل کل را اولین آفریده دانسته و آن را علت اول یا آدم معنوی نامیده است.[۵۱] همچنین عبدالرحمن جامی، قلم را اولین زاده قدرت معرفی میکند[۵۲] و سنائی غزنوی، عقل را اولین آفریده و برتر از برگزیدگان میداند.[۵۳]
پانویس
- ↑ موحدی نجف آبادی، صادر اول در آیات و احادیث و آراء فلوطین، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۱.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۱۱۶؛ صدرالدین شیرازی، الشواهد الربوبیه فی المناهیج السلوکیه، ۱۳۶۰ش، ص۱۳۹.
- ↑ موحدی نجف آبادی، صادر اول در آیت و احادیث و آراء فلوطین، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، بیروت، ج۱، ص۹۶ (باب حقیقة العقل و کیفیته و بدو خلقه)؛ ج۵۴، ص۳۵۷ (باب القلم و اللوح المحفوظ و الکتاب المبین و الإمام المبین و أم الکتاب).
- ↑ ابنسینا، الاشارات والتنبیهات، ۱۴۰۳ق، ج ۳، ص۲۴۹.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ فیاضی، «موضوع: انواع جوهر و توضیح جسم»، وبگاه مدرسه فقاهت.
- ↑ طباطبائی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ۱۳۶۸ش، ص۵۱۰.
- ↑ «درس کلام استاد ربانی»، سایت مدرسه فقاهت.
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۴.
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۰۱ق، ج ۴، ص۲۶۷.
- ↑ غزالی، احیاء علومالدین، ۱۴۱۲ق، ج۳، ج ۱، ص۱۰۹، ج ۳، ص۱۱۵.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصولالکافی، ۱۳۶۶ش، ج ۱، ص۲۱۶، ۲۲۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷، ج ۱، ص۴۴۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷، ج ۱، ص۴۴۲.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۱۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۱۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۲۵، ص۱۶.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصولالکافی، ۱۳۶۶ش، ج ۱، ص۲۱۶؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ ق، ج ۱، ص۵۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۱، ص۱۰۲، ۱۰۵، ج ۵۴، ص۳۰۹.
- ↑ به نقل مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۵، ص۲۱۲.
- ↑ فیض کاشانی، ۱۴۰۲، ج ۵، ص۲۰۷؛ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، چ۴، ج ۵، ص۳۸۹؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۳۶۶.
- ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۸، ج ۲۹، ص۹–۱۲؛ سیوطی، ۱۴۰۴، ج ۶، ص۲۴۹–۲۵۰؛ فخررازی، تفسیر کبیر، قاهره، ج ۳۰، ص۷۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۳۱۳.
- ↑ فخررازی، تفسیر کبیر، قاهره، ج ۳۰، ص۷۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۳۱۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۴، ص۳۶۵.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصول کافی، ۱۳۶۶ش، ج ۱، ص۲۱۶–۲۱۷.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیهالسلام، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۶۲؛ قمی، تفسیر قرآن (تفسیر القمی)، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸.
- ↑ ابنبابویه، ۱۳۵۷ ش، ص۱۴۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۴، ص۱۴۵.
- ↑ حسینی شریف، «مطالعه تطبیقی عقل اول و وجود منبسط در حکمت مشاء و عرفان»، ص۴۹.
- ↑ فلوطین، دوره آثار فلوطین، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ فلوطین، دوره آثار فلوطین، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۷۲۶.
- ↑ ابنسینا، الاشارات والتنبیهات، ۱۴۰۳ق، ج ۳، ص۲۴۰–۲۴۲.
- ↑ ابنسینا، الاشارات والتنبیهات، ۱۴۰۳ق، ج ۳، ص۲۵۵–۲۵۶.
- ↑ شیروانی، ترجمه و شرح بدایة الحکمة، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۲۳۶.
- ↑ خاتمی، فرهنگ علم کلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۴.
- ↑ سهروردی، هیاکل النّور، ۱۳۷۹ش، ص۱۴۰.
- ↑ سهروردی، مصنفات، ۱۳۷۳ش، ص۴۱.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۲، ص۱۲۸۵.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۲، ص۱۲۸۵.
- ↑ سهروردی، هیاکل النّور، ۱۳۷۹ش، ص۱۴۰.
- ↑ سهروردی، حکمه الاشراق، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۷.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ ر.ک. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعة، ۱۳۸۳ش، ج ۳ ص۱۶۶؛ ج ۱ ص۱۹۳.
- ↑ شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۹۸۳م، ج۸، ص۳۹۸.
- ↑ گروه معارف اسلامی، «بدءالخلق»، سایت دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ موسوی بجنوردی، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۷.
- ↑ موسوی بجنوردی، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۶.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۴۹۰.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۱۵۱۳.
- ↑ عبید زاکانی، دیوان اشعار، قصیده ۹، سایت گنجور.
- ↑ جهانگیری، محیی الدین ابن عربی چهره برجسته عرفان اسلامی، ۱۳۷۵ش، ص۴۴۱.
- ↑ جامی، اورنگ، سبحه الابرار، بخش۶، سایت گنجور.
- ↑ سنایی، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، ۱۳۸۳ش، ص۶۲.
منابع
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، الاشارات والتنبیهات، شرحِ نصیرالدین طوسی و شرحالشرح لِقطبالدین رازی، تهران، مطبوعات دینی، ۱۴۰۳ق.
- جهانگیری، محسن، محیی الدین ابن عربی چهره برجسته عرفان اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۵ش.
- حسینی شریف، سیدعلی، «مطالعه تطبیقی عقل اول و وجود منبسط در حکمت مشاء و عرفان، آموزههای فلسفهٔ اسلامی»، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارهٔ ۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- خاتمی، احمد، فرهنگ علم کلام، تهران، انتشارات صبا، ۱۳۷۰ش.
- «درس کلام استاد ربانی» سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید ۱ اسفند ۱۴۰۱ش.
- زبیدی، محمدبن محمد، اتحاف الساده المتقین بشرح احیاء علومالدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۹ق.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- سنایی، ابو المجد مجدود بن آدم، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
- سهروردی، شهاب الدین یحیی، حکمه الاشراق، ترجمه فتحعلی اکبری، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش.
- سهروردی، شهاب الدین یحیی، مصنفات، تهران، نشر پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی، ۱۳۷۳ش.
- سهروردی، شهاب الدین یحیی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، به تصحیح و مقدمه هانری کربن و سیدحسین نصر، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- سهروردی، شهاب الدین یحیی، هیاکل النّور، مقدمه محمد کریمی زنجانی اصل، تهران، نشر نقطه، ۱۳۷۹ش.
- سیوطی، عبدالرحمنبن ابیبکر، الدرالمنثور فیالتفسیر بالمأثور، قم، مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیهالسلام، تصحیح مهدیلاجوردی، تهران، نشرجهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۱ق.
- شیروانی، علی، ترجمه و شرح بدایة الحکمة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، حاشیه علامه طباطبائی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم، الشواهد الربوبیه، تصحیح و مقدمه از جلالالدین آشتیانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۰ش.
- صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم، شرح اصولالکافی، چاپ محمد خواجوی، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین، اصولفلسفهوروشرئالیسم، تهران، صدرا، ۱۳۶۸ش.
- طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- عروسی حویزی عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، بتحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- غزالی محمد، احیاء علومالدین، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۲ق.
- فخررازی، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره، بینا، بیتا.
- فلوطین، دوره آثار فلوطین، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۶ش.
- فیاضی، غلامرضا، «موضوع: انواع جوهر و توضیح جسم»، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
- فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی، الوافی، اصفهان، مکتبه الامام امیرالمؤمنین علی(علیهالسلام)، ۱۴۰۶ق.
- قاسمفام، معصومه، «ترنم هستی عقول طولیه در مشرب سینوی»، در پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- قمی علی بن ابراهیم، تفسیر قرآن (تفسیر القمی)، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران،دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کمالیزاده، طاهره، «عقل فعال و طباع تام در حکمت اشراق و اندیشه شیعی»، در مجله پژوهشهای فلسفی، شماره۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- گروه معارف اسلامی، «بدءالخلق»، در دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب:۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۱۴ اسفند ۱۴۰۱ش.
- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- موحدی نجف آبادی، محمدرضا، صادر اول در آیات و احادیث و آراء فلوطین، رساله دوره دکتری رشته فلسفه، قزوین، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۴ش.
- موسوی بجنوردی، کاظم، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، تهران، مرکز دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- میرداماد، محمدباقر، القبسات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.