عقول عشره
عُقول عَشَرَه نظریهای در فلسفه اسلامی، که براساس آن، خداوند جهان را بهطور مستقیم نیافریده، بلکه ابتدا «عقل اول» را خلق کرده و سپس از طریق سلسلهای از ده عقل مجرد و غیرمادی، سایر موجودات به وجود آمدهاند. در این نظریه، هر عقل واسطه پیدایش عقل بعدی و بخشی از جهان است و در نهایت «عقل دهم» واسطه آفرینش جهان مادی و موجودات آن میشود. براساس دیدگاه پژوهشگران، فارابی بنیانگذار «عقول عشره» در جهان اسلام دانسته میشود و پس از او ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا این نظریه را با رویکردهای فلسفی خود گسترش دادند. نظریه عقول عشره، با حدیث «اولین مخلوق خداوند عقل است» هماهنگ دانسته شده است.
برای اثبات نظریه عقول عشره، فلاسفه مسلمان بهدلایل عقلی مانند «قاعده الواحد»، «امکان اشرف» و «سنخیت علت و معلول» و نیز شواهد نقلی همچون روایتِ کمیل بن زیاد و تفسیر آیه «فتلقی آدم من ربه کلمات» استناد کردهاند. بااینحال، متفکرانی مانند امام خمینی، علامه طباطبائی و مصباح یزدی دهگانه بودن عقول را نقد کردهاند و معتقدند این محدودیت عددی بر مبنای هیئت بطلمیوسی و نظریه افلاک قدیم شکل گرفته است؛ ازاینرو تعداد عقول را نمیتوان بهطور قطعی ده عدد دانست.
نظریه عقول عشره در فلسفه اسلامی
در فلسفه اسلامی، عقل به موجودات مجرد و غیرمادی اطلاق میشود[۱] که واسطه اراده و خلق الهی هستند[۲] و از طریق سلسلهای از «عقول عشره»،[۳] «عقول مفارقه طولیه»[۴] یا «انوار قاهره طولیه»، جهان و فلکها را پدید میآورند. این عقول، واسطهای میان خداوند و سایر موجوداتاند.[۵] براساس نظریه عقول عشره، خداوند ابتدا «عقل اول» را که شبیهترین موجود به اوست، خلق کرد.[۶] عقل اول با نظر به خود (جهت کمالی)، «عقل دوم» و با نظر به امکانات خود (جهت امکانی)، «فلک اعلی» و «نفس اول» را پدید آورد. این روند سلسلهمراتبی ادامه یافت تا جایی که عقل نهم، «عقل دهم» (عقل فعال) را خلق کرد. عقل فعال نیز مسئولیت آفرینش عناصر چهارگانه شامل انسان، حیوان، نبات و جماد را بر عهده گرفت. به این ترتیب، کل هستی از یک سلسله خلقت طولی و واسطهای شکل گرفته است که ریشه در اراده و تعقل الهی دارد.[۷]
از نگاه پژوهشگران، در جهان اسلام، فارابی بهعنوان پایهگذار نظام «عقول عشره» شناخته میشود که آن را به شکلی منسجم ارائه داد.[۸] ابنسینا، ضمن پذیرش عقل مجرد، برهانهایی برای آن ذکر کرد. سهروردی و ملاصدرا نیز این نظریه را پذیرفتند، اما با رویکردهای فلسفی خود (اشراقی و متعالیه) تغییراتی در آن اعمال کردند و به بسط و گسترش آن پرداختند.[۹]
آموزههای وحیانی در نظریه عقول عشره
به گفته پژوهشگران، نظریه «عقول عشره» در فلسفه اسلامی بر توحید استوار است. طبق این نظریه، خداوندِ واحد و بسیط، ابتدا «عقل اول» را خلق کرده و این عقل، واسطه فیض الهی برای خلق دیگر موجودات میشود.[۱۰] این موضوع با روایات نبوی مبنی بر اینکه «اولین مخلوق خداوند عقل است» همخوانی دارد و پیامبر(ص) و دیگر معصومان(ع) مصداق کامل این عقل کل دانسته شدهاند[۱۱] و بین پیامبر(ص) و دیگر معصومان بهدلیل نور واحد بودن تفاوتی وجود ندارد.[۱۲] در منابع دینی، «عقل دهم» با نامهایی چون روحالقدس، جبرئیل و ملائکه مقرب شناخته میشود.[۱۳]
اختلافنظر میان مکاتب فلسفی در مورد ساختار عقول
در مکتب مشاء، فارابی با تکیه بر نظام «عقول دهگانه»، عقل دهم (عقل فعال) را مسئول مستقیم ایجاد و تدبیر عالم مادی میداند،[۱۴] هرچند خواجه نصیرالدین طوسی این محدودیت عددی را نپذیرفته است.[۱۵] سهروردی با نقد محدودیت مکتب مشاء، نه تنها تعداد عقول طولی را نامحدود دانست، بلکه برای نخستین بار به «عقول عرضیه» اشاره کرد که در عرض یکدیگر قرار دارند و در پیدایش جهان نقشآفرینی میکنند.[۱۶]
ملاصدرا، ضمن پذیرش اصل عقول طولی، نظریه عقول عرضیه را نیز به نظام فلسفی خود افزود. از دیدگاه صدرایی، این عقول عرضیه که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند، تدبیر و ایجاد دستههای مختلف موجودات مادی را بر عهده دارند.[۱۷]
دلایل اثبات عقول عشره
فلاسفه مسلمان در اثبات این نظریه به دلایل عقلی و نقلی متعددی تمسک جستهاند که برخی از آنها به شرح ذیل است:
دلایل عقلی
- قاعده الواحد: که فِلوطین و سپس فارابی به آن استناد کردند:[۱۸] از علتِ واحد فقط یک معلولِ واحد صادر میشود؛ بنابراین نخستین صادر از واجبالوجود باید موجودی واحد، مجرد و غیرمادی یعنی «عقل اول» باشد.[۱۹]
- قاعده امکان اشرف: براساس این قاعده، موجود برتر و کاملتر باید در مرتبه آفرینش بر موجود فروتر مقدم باشد؛ پس عقل، بهعنوان شریفترین مخلوق، باید پیش از موجودات مادّی پدید آید.[۲۰]
- سنخیت علت و معلول: هر معلولی با علت خود همسنخ است، و چون عقل اول بسیط و مجرد است، میتواند واسطهای میان واجبالوجود و عالم نفوس و ماده باشد و فیض الهی را به مراتب پایینتر منتقل کند.[۲۱]
دلایل نقلی
- حدیث «أول ما خلق الله العقل»: این حدیث که در آثار ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا نقل شده، عقل را اولین مخلوق خداوند است.[۲۲] میرداماد معتقد است حدیثی که از «نور پیامبر(ص)» بهعنوان اولین مخلوق یاد میکند، با حدیث عقل منافاتی ندارد، زیرا پیامبر(ص) مصداق کامل عقل کل و اولین مخلوق در معنای اکمل هستند.[۲۳]
- روایت کمیل بن زیاد: در این روایت، امام علی(ع) از «عقل کلی» بهعنوان واسطه بین نفس کلی الهی و خداوند یاد میکنند که به گفته ملاصدرا و ملا هادی سبزواری مؤید جایگاه عقل اول است.[۲۴]
- تفسیر آیه «فتلقی آدم من ربه کلمات»[۲۵] ملاصدرا معتقد است منظور از «کلمات» در این آیه، حقایق عالی و ابدی (عقول مجرد، نور پیامبر(ص) و اهل بیت(ع))[۲۶] هستند که معرفت به آنها موجب نجات از عذاب است.[۲۷] در برخی روایات، این کلمات به اصحاب کساء، تطبیق داده شدهاند.[۲۸]
انتقادات
از نظر امام خمینی محدود کردن تعداد عقول به ده عدد، ناشی از پذیرش هیئت قدیم بطلمیوسی (نظام فلکی بطلمیوس) توسط فلاسفه مشاء بوده است. در مقابل، فلاسفه اشراق که به هیئت قدیم تکیه نمیکنند، عقول را بیشمار میدانند.[۲۹] علامه طباطبائی نیز اذعان دارند که مبنای تعیین تعداد عقول (چه طولیه و چه عرضیه) براساس هیئت قدیم بطلمیوسی بوده که امروزه موهوم شناخته شده است. بنابراین، نظریه عقول عشره که بر این مبنا استوار است، مورد تردید قرار میگیرد.[۳۰] به عقیده مصباح یزدی راهی برای تعیین تعداد دقیق عقول طولیه وجود ندارد. از آنجا که فرضیه عقول عشره بر پایه نظریه افلاک نهگانه بنا شده بود، و این نظریه افلاک باطل شناخته شده است، بنابراین تعداد دهگانه بودن عقول نیز مردود میشود.[۳۱]
پانویس
- ↑ فیاضی، «موضوع: انواع جوهر و توضیح جسم»، وبگاه مدرسه فقاهت.
- ↑ یزدانپناه، احسن، «عالم عقول از منظر ابن سینا و شیخ اشراق»، ص۱۳.
- ↑ محقق سبزواری، شرح المنظومه، ۱۳۶۹-۱۳۷۹ش، ج۴، ص۴۰۱-۴۰۳.
- ↑ ابراهیمی دینانی، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، نشر کومش، ج۱، ص۱۳۵.
- ↑ یزدانپناه، احسن، «عالم عقول از منظر ابنسینا و شیخ اشراق»، ص۱۴-۱۵.
- ↑ محقق سبزواری، شرح المنظومه، ۱۳۶۹-۱۳۷۹ش، ج۴، ص۴۰۰-۴۰۱.
- ↑ کریمی زنجانی، «نیایشهای فلسفی در جهان اسلامی (ابونصر فارابی و عقول عشره)»، ص۶۵.
- ↑ پیشبین و مسعودی، «نظریه نهایی ملاصدرا در باب ادراک کلیات»، ص۹۴.
- ↑ کمالیزاده، «عقل فعال و طباع تام در حکمت اشراق و اندیشه شیعی»، ص۲۱۴.
- ↑ میرداماد، القبسات، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۹۶.
- ↑ قاسمفام، «ترنم هستی عقول طولیه در مشرب سینوی، اشراقی و صدرایی»، ص۱۰۴-۱۰۵.
- ↑ سجادی، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ فارابی، آراء اهل المدینة الفاضلة مضاداتها، بیروت، ص۱۰ و ۱۲۱ و ۱۴۲.
- ↑ یزدانپناه و احسن، «عالم عقول از منظر ابنسینا و شیخ اشراق»، ص۱۷.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۳۹ و ۱۴۰.
- ↑ شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۹۸۳م، ج۸، ص۳۹۸.
- ↑ خادمی و عسگری، «بررسی پیشینه یونانی قاعده الواحد و چگونگی انتقال و نقد آن در فلسفه اسلامی»، ۵۸ و ۵۹.
- ↑ ابنسینا، النجاة، تهران، ص۶۵۴-۶۵۵.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۳۴-۴۳۵.
- ↑ شیرازی، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ۱۹۸۳م، ج۷، ص۲۶۳ و ج۸، ص۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۹۷.
- ↑ میرداماد، القبسات، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۹۶.
- ↑ شیرازی، رسالة المشاعر، ۱۳۷۶ش، ص۶۳؛ سبزواری، شرح دعای صباح، ۱۳۷۳ش، ص۹۵؛ بهنقل از: قاسمفام، «ترنم هستی عقول طولیه در مشرب سینوی، اشراقی و صدرایی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۴.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳۷.
- ↑ قاسمفام، «ترنم هستی عقول طولیه در مشرب سینوی، اشراقی و صدرایی»، ص۱۰۴-۱۰۵.
- ↑ شیرازی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳۶۶ش، ج۷، ص۱۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۳۰۴-۳۰۵.
- ↑ اردبیلی، تقریرات فلسفه امام خمینی، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۳۸۱.
- ↑ طباطبائی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۱۹۳-۱۹۴.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۱۰.
منابع
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- ابنسینا، حسین، النجاة، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، بیتا.
- اردبیلی، سید عبدالغنی، تقریرات فلسفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۹۲ش.
- پیشبین، اعظم سادات، و جهانگیر مسعودی، «نظریه نهایی ملاصدرا در باب ادراک کلیات»، مجله مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، شماره ۹۴، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
- حیدرپور، احمد، و غلامرضا فیاضی، «تحلیل و ارزیابی قاعده امکان اشرف»، مجله معرفت فلسفی، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۷ش.
- خادمی، حمیدرضا، و مهدی عسگری، «بررسی پیشینه یونانی قاعده الواحد و چگونگی انتقال و نقد آن در فلسفه اسلامی»، در مجله الهیات تطبیقی، شماره هجدهم، پائیز و زمستان ۱۳۸۶ش.
- سبحانی، جعفر، «هیئت بطلمیوس»، سایت کتابخانه دیجیتالی تبیان، ص۲۱، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۹ش.
- سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، نشر کومش، بیتا.
- سهروردی، شهابالدین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، مقدمه و تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۲ش.
- شیرازی، صدرالدین محمد، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار، ۱۳۶۶ش.
- شیرازی، صدرالدین، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، حاشیه علامه طباطبائی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- طباطبائی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- فارابی، ابونصر، آراء اهل المدینة الفاضلة مضاداتها، مقدمه و تعلیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- فیاضی، غلامرضا، «موضوع: انواع جوهر و توضیح جسم»، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
- قاسمفام، معصومه، «ترنم هستی عقول طولیه در مشرب سینوی»، در پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- قلندری، حنیف، «ماهیت فیزیکی افلاک: بررسی مفهوم فلک در آثار هیئت»، در مجله تاریخ علم، شماره یک، ۱۳۹۰ش.
- کریمی زنجانی، محمد، «نیایشهای فلسفی در جهان اسلامی (ابونصر فارابی و عقول عشره)»، در مجله اطلاعات حکمت و معرفت، شماره دوم، اردیبهشت ۸۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کمالیزاده، طاهره، «عقل فعال و طباع تام در حکمت اشراق و اندیشه شیعی»، در مجله پژوهشهای فلسفی، شماره۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محقق سبزواری، هادی، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسنزاده آملی، تحقیق مسعود طالبی، تهران، نشر ناب، ۱۳۶۹-۱۳۷۹ش.
- مرزانی، حجتالله، «بررسی دیدگاه مخالفان قاعده حداکثری سنخیت علت و معلول»، در مجله معرفت فلسفی، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۵ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- میرداماد، محمدباقر، القبسات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- یزدانپناه، یدالله، و مجید احسن، «عالم عقول از منظر ابنسینا و شیخ اشراق»، در مجله معرفت فلسفی، شماره ۲، زمستان ۱۳۸۹ش.
پیوند به بیرون