وجود ذهنی
وجود ذهنی به معنای وجودی است که از اشیاء در ذهن ما ایجاد میشود.[۱][یادداشت ۱] وجود به دو قسم عینی و ذهنی تقسیم میشود. وجود عینی به حقیقت خارجی و مستقل از ذهن اشاره دارد، مانند کوه و دریا. وجود ذهنی یا تصور این اشیاء در ذهن ماست.[۲] علامه طباطبایی، فیلسوف ایرانی، در تعلیقهاش بر اسفار،[۳] وجود ذهنی را از آن رو که احکام وجود خارجی را ندارد، «ذهنی» و از آن رو که آثار مستقلی چون سرخ شدن چهره بر اثر خجالت دارد، «خارجی» میداند.
به گفته پژوهشگران، مسئله وجود ذهنی در یونان قدیم و اوایل فلسفه اسلامی به صورت مستقل مطرح نبود، اما نزد فلاسفه متأخر مسلمان رشد یافت.[۴] مسأله وجود ذهنی از مسائل مهم فلسفه دانسته میشود که به ماهیت و حقیقت علم و ادراک و ارزش واقعنمایی علم مربوط است.[۵] مطهری، اندیشمند شیعی، معتقد است انکار تطابق ماهوی علم و معلوم، انکار واقعنمایی علم است که به معنای مساوی دانستن علم با جهل مرکب و در نتیجه، تردید در جهان خارج از ذهن است. بنابراین، انکار وجود ذهنی مساوی با سوفسطاییگری و ایدهآلیسم است.[۶]
علامه طباطبایی در نهایة الحکمه دو دلیل برای اثبات وجود ذهنی ذکر میکند: اول، وجود امور عدمی؛ چون موضوع قضایای عدمیه وجود خارجی ندارد، باید در جایی (ذهن) تحقق داشته باشد تا بتوان حکمی برای آن اثبات کرد. دوم، وجود موضوعات کلی؛ چون کلیات در خارج تحقق ندارند، باید در ذهن تحقق یابند.[۷]
در مورد چیستی وجود ذهنی میان فلاسفه اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را نقش بستن صورت اشیاء در ذهن، برخی قیام اشیاء به ذهن از باب حلول یا صدور، برخی شبح یا نمائی از اشیاء در ذهن و برخی دیگر وجود را امری مجعول بالذات و دارای مراتب (عینی، ذهنی، کتبی و…) میدانند که نفس انسان قادر به آفرینش صور آن است.[۸][یادداشت ۲]
پانویس
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمه، مؤسسة النشر الإسلامی، ص ۴۵-۴۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۱۶۱.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمه، مؤسسة النشر الإسلامی، ص ۴۵-۴۶؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۱۶۱.
- ↑ اسفار، ملاصدرا، ۱۹۸۱م، ج۱، ص۲۶۴.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۲۲۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۲۲۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۲۲۴.
- ↑ طباطبائی، نهایة الحکمة، مؤسسة النشر الإسلامی، ص ۳۴-۳۵۷، ملاصدرا، اسفار، ۱۹۸۱م، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ ملاصدرا، اسفار،۱۹۸۱م، ج۱، ص۲۸۷و۲۶۸ ، سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص ۲۱۰۵-۲۱۰۶.
یادداشت
- ↑ به وجود ذهنی وجود در ذهن، وجود ظِلّی و وجود غیر اصیل هم میگویند. (طباطبایی، نهایة الحکمه، مؤسسة النشر الإسلامی، پاورقی ص۴۵.)
- ↑ أن النفس بالقیاس إلی مدرکاتها الخیالیة و الحسیة أشبه بالفاعل المُبدِع منها بالمحل القابل... المراد بحصول الصورة لیس أنه یحصل فی الذهن شبح و مثال له محاکاة عن الأمر العینی مغایر له بالحقیقة بل المراد بالصورة الذهنیة هو حقیقة المعلوم من حیث ظهورها الظِلّی... (اسفار، ج۱، ص۲۸۷.)
منابع
- سجادی، سیدجعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، بدایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
- ملاصدرا، اسفار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، با حاشیه علامه طباطبایی، چاپ سوم، ۱۹۸۱م.