عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از عبدالله بن جعفر)
پرش به: ناوبری، جستجو
عبدالله بن جعفر
مشخصات فردی
نام کامل عبدالله بن جعفر بن ابوطالب
کنیه ابوهاشم
لقب بحر الجود
زادروز/زادگاه ۲ یا ۳ق. حبشه.
مهاجر/انصار مهاجر
نسب/قبیله بنی‌هاشم
خویشاوندان سرشناس محمد (ص)علی (ع) (عمو و پدر زن)
حسن (ع)حسین (ع) (برادرزن و پسر عمو)
عبدالملک بن مروانعبدالله بن عباس (داماد)
جعفراسماء (والدین)• زینب (همسر)
درگذشت/شهادت بین ۸۰ق تا ۹۰ق.
مدفن مدینه -بقیع
مشخصات دینی
حضور در جنگ‌ها جملصفین
هجرت به مدینه
دیگر فعالیت‌ها یاران امام علی• یاران امام حسن
بیعت با عبدالله بن زبیر

عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب فرزند جعفر بن ابی‌طالب، از صحابه پیامبر، داماد امام علی (ع)، از یاران امام حسن(ع) و همسر حضرت زینب.

او نخستین مولود مسلمانان در حبشه بود که در کودکی با پیامبر (ص) بیعت نمود. در حمایت از علی (ع) در جنگ‌های جمل و صفّین شرکت کرد.

وی تا زمان صلح امام حسن (ع) با معاویه، با آن حضرت همراه بود. او در دوره حکومت معاویه و یزید عطایای آنها را می‌پذیرفت، و در واقعه کربلا حضور نداشت، اما دو تن از فرزندانش به نام‌های عون و محمّد در روز عاشورا به شهادت رسیدند و برخی دیگر از فرزندانش نیز در میان شهدای حره کشته شدند.

نسب

عبداللّه‌ بن جعفر بن ابی‌طالب ‌بن عبدالمطلب قرشی هاشمی، کنیه‌اش ابوجعفر، از اصحاب رسول اکرم و امام علی و امام حسن علیهم‌السلام پدرش جعفر برادر علی علیه‌السلام و مادرش اسماء بنت عمیس بود.



ولادت و کودکی

جعفر بن ابی‌طالب در هجرت دوم به حبشه، زنش اسماء را با خود همراه برد[۱] و عبداللّه، به عنوان نخستین مولود مسلمانان، در آنجا متولد شد.[۲]

عبدالله در سال هفتم هجرت، پس از غزوه خیبر، به همراه خانواده‌اش به مدینه رفت و با رسول اکرم بیعت نمود.[۳]

بنابر برخی روایات، هنگامی که جعفر در جنگ موته به شهادت رسید، پیامبر اکرم فرزندان او از جمله عبدالله را مورد نوازش قرار داد.[۴] پس از این جنگ، عبداللّه را، باتوجه به حدیثی از پیامبر دربارۀ جعفر، ابن‌ ذی‌الجناحین خواندند.[۵]

در دوران خلفا

بیشتر منابع تاریخی از حضور او در فتوحات صدر اسلام یادی نکرده‌اند، اما بنابر کتاب فتوح الشام عبداللّه در فتوحات شام در زمان خلافت عمر مشارکت نمود و ابوعبیده او را امیر ۵۰۰ سواره‌نظام کرد.[۶]

در دورۀ خلافت عثمان، هنگام تبعید ابوذر به ربذه، عبداللّه به تبعیت از علی (ع)، ابوذر را تا بیرون مدینه بدرقه کرد.[۷]

به گفتۀ ابن ابی‌الحدید در جریان شراب‌خواری ولید بن عقبه، والی عثمان در کوفه، عبداللّه به دستور علی (ع) بر ولید حد جاری کرد. در سال ۳۵ق هنگامی که عثمان در محاصره مخالفان بود، عبداللّه جزو کسانی بوده که از طرف علی(ع) برای حفظ جان عثمان از تعرض مخالفان کوشیده است.[۸]

در عصر امام علی (ع)

عبدالله در بیشتر حوداث دوران خلافت علی (ع) حضور داشت و با او بیعت نمود.[۹] عبداللّه به طرفداری از علی (ع) در جنگ جمل شرکت کرد[۱۰] و شاید پس از این جنگ بود که همراه حضرت علی در کوفه اقامت گزید.[۱۱]

او در جنگ صفین نیز در کنار امام بود و بر قبایل قریش و اَسَد و کنانه ریاست داشت[۱۲] و پیادگانِ سَمت راست سپاه امام را فرماندهی کرد.[۱۳] و به همراه عده‌ای از قریش و انصار به عمرو بن عاص حمله کرد.[۱۴]

در ماجرای حکمیت علی (ع) علت پذیرش آن را بنابر قولی زنده ماندن افرادی از جمله عبدالله‌ بن جعفر دانست.[۱۵] عبداللّه از کسانی بود که به پایبندی عراقیان بر عهدنامه حکمیت گواهی داد.[۱۶]

علی(ع) به پیشنهاد او محمد بن ابی‌بکر را، که برادر مادری عبداللّه بود، به جای قیس‌ بن سعد به ولایت مصر منصوب کرد.[۱۷]

به گفتۀ ابن ابی الحدید چون علی (ع) خواست عبدالله را، به‌ سبب اسراف و تبذیر، از تصرف اموالش منع کند، او با زبیر شریک شد و امام دیگر او را محجور نکرد.[۱۸]

پس از شهادت امام علی (ع)

به گفته ابن سعد و مسعودی عبدالله، پس از شهادت امام علی (ع) به دست ابن ملجم، او را قصاص کرد.[۱۹]، البته این گفته خلاف مشهور است و با عبارت دیگری از خود مسعودی که می‌گوید: «و قتل الحسنُ عبدالرحمن بن ملجمَ علی حسب ما ذکرنا»[۲۰] سازگار نیست. طبق نظر مشهور امام حسن (ع) ابن‌ملجم را قصاص کرده است.[۲۱]

عبدالله تا صلح امام حسن با معاویه با امام حسن (ع) همراه بود.[۲۲]

در عصر حکومت معاویه

با به خلافت رسیدن معاویه، عبدالله با دربار معاویه در دمشق ارتباط یافت[۲۳] و با جمعی از قریش نزد معاویه رفت. معاویه نیز ۱.۰۰۰.۰۰۰ درهم مقرری سالیانه برای وی تعیین کرد[۲۴] یزید این مقرری را به ۲.۰۰۰.۰۰۰ درهم افزایش داد؛ اما بذل و بخشش وی چنان بود که قبل از پایان سال نه تنها همه را بخشیده بود بلکه بدهکار نیز می‌شد.[۲۵]

معاویه وی را سید بنی‌هاشم لقب داد، اما عبداللّه چنین لقبی را مختص به حسنین می‌دانست.[۲۶] برخی احترام معاویه به عبداللّه‌ بن جعفر را برخاسته از تلاش وی برای جذب بزرگان و سران قبایل، و شاید برای کاستن از مقام فرزندان امام علی دانسته‌اند.[۲۷]

در مجالس معاویه بین عمرو بن عاص و یزید با عبداللّه‌ بن جعفر مفاخراتی صورت می‌گرفت[۲۸] در یکی از این مجالس، که حسنین نیز حضور داشتند، بین معاویه و عبداللّه مشاجره‌ای رخ داد و عبداللّه به بیان فضیلت علی (ع) و خاندانش پرداخت.[۲۹]

به گفته ابن ابی‌الحدید، چون امام حسن (ع) به شهادت رسید، مروان از دفن وی در کنار مرقد پیامبر (ص) جلوگیری کرد. عبداللّه، امام حسین (ع) را سوگند داد تا از مشاجره با مروان بپرهیزد.[۳۰]

واقعه کربلا

در جریان حرکت امام حسین (ع) از مکه به سوی کوفه، عبداللّه توسط پسرانش، عون و محمد، برای امام نامه نوشت و آن حضرت را از حرکت به سوی کوفه برحذر داشت و گفت که پس از این نامه، به امام خواهد پیوست. وی از عامل مکه، عمرو بن سعید، نیز برای امام حسین (ع) امان‌نامه گرفت.[۳۱]

عبدالله در واقعه کربلا حضور نداشت اما دو فرزندش، عون و محمّد، و به قولی عبیدالله‌ در روز عاشورا به شهادت رسیدند.[۳۲]

در سال ۶۳ق در واقعه حره، عبدالله بن جعفر دربارۀ مردم مدینه با یزید مذاکره کرد و کوشید یزید را از خشونت با مردم مدینه بازدارد. یزید خواست وی را، در صورت اطاعت اهالی مدینه، پذیرفت. عبدالله برای عده‌ای از سران مدینه نامه نوشت و از آنان خواست که متعرض سپاه یزید نشوند.[۳۳]

در واقعۀ حرّه، سپاه یزید دو پسر عبدالله، ابوبکر و عون اصغر، را کشتند.[۳۴]

بیعت با عبدالله بن زبیر

جایگاه قبر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب در قبرستان بقیع

به گزارش بلاذری بعد از مرگ یزید، عبداللّه‌ بن جعفر با عبداللّه‌ بن زبیر بیعت کرد.[۳۵] وی به دربار عبدالملک‌ بن مروان در دمشق نیز آمد و شد داشت[۳۶]، اما مورد بی‌مهری او قرار گرفت و در اواخر عمر به تنگدستی گرفتار شد.[۳۷]

عبداللّه‌بن جعفر چند سال از عمر خود را در بصره و کوفه و شام به‌ سر برد و سرانجام در مدینه اقامت گزید.[۳۸]

خصوصیات فردی

گفته شده است که عبداللّه دوستدار موسیقی بود و گوش دادن آن را ناروا نمی‌دانست. وی از مغنیانی چون بُدَیح، سائب خاثر و نشیط، حمایت می‌کرد.[۳۹]

عبدالله را به صفاتی چون زیرکی، نکته‌سنجی، خوش‌خلقی، پاک‌دامنی و بخشندگی ستوده‌اند. همچنین وی ملقب به بحرالجود بوده است[۴۰] و نام او را در زمره چهار بخشنده هاشمی ذکر کرده‌اند.[۴۱] به گفته یعقوبی وی یک‌بار جامه‌های تن خود را به فردی مستحق داد.[۴۲]

عبیدالله بن قیس درباره جود و بخشش وی اشعاری سروده[۴۳] و حکایاتی نیز دربارۀ جود و سخاوت او نقل شده است.[۴۴]

راویان

عبدالله از پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع)، و مادر خود اسماء بنت عمیس روایت کرده است.[۴۵] عده‌ای نیز از او روایت کرده‌اند.[۴۶]

او حدیثی دربارۀ نزول آیه تطهیر و درخواست حضرت زینب(س) برای ورود به اهل بیت و رد آن توسط پیامبر روایت کرده است.[۴۷]

همسران و فرزندان

قبر منسوب به بلال حبشی و مقام عبدالله بن جعفر در قبرستان باب الصغیر دمشق

عبداللّه‌ بن جعفر با زینب دختر علی‌ بن ابی‌طالب ازدواج کرد.[۴۸] ثمره این ازدواج چهار فرزند پسر (علی، عباس، عون، محمد) و یک دختر به نام ام کلثوم بود.[۴۹]

عبدالله در زمان حیات زینب، با لیلا دختر مسعود نیز ازدواج کرد[۵۰]، و پس از درگذشت زینب، خواهر وی، ام کلثوم را به همسری گرفت.[۵۱]

درگذشت

دربارۀ زمان و مکان درگذشت عبدالله اختلاف‌ وجود دارد. به روایت مشهورتر وی در سال ۸۰ هجری[۵۲] و به روایات دیگر[۵۳] در سال ۸۲ یا ۸۴ یا ۸۵ یا ۸۶ در مدینه درگذشت. اَبان‌ بن عثمان، که در آن زمان امیر مدینه بود، بر وی نماز خواند و او را در بقیع به خاک سپردند.[۵۴] مقامی در قبرستان باب الصغیر دمشق نیز به او منسوب است.[۵۵]

پانویس

  1. ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج‌۶، ص‌۴۶۲
  2. ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص۸۸۰ـ۸۸۱؛ ابن‌اثیر، ج‌۳، ص‌۱۹۸
  3. ابن‌هشام، ج۴، ص۱۱، ۲۴؛ ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۱؛ ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۵۷
  4. نک: واقدی، المغازی، ج۲، ص‌۷۶۶ـ۷۶۷؛ ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج‌۶، ص‌۴۶۲ـ۴۶۳
  5. نک: ابن‌سعد، الطبقات‌ الکبیر، ج۶، ص‌۴۶۲، ۴۶۶؛ ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۶، ص‌۲۹۷
  6. واقدی، فتوح‌الشام، ج‌۱، ص۱۰۰ـ۱۰۸
  7. یعقوبی، ج‌۲، ص‌۱۷۲؛ مسعودی، مروج‌الذهب(بیروت)، ج‌۳، ص‌۸۴
  8. ابن‌ابی‌الحدید ج‌۱۷، ص‌۲۳۲، ۲۳۴؛ نک: مفید، الجمل، ص‌۴۳۵ـ۴۳۶
  9. مفید، الجمل، ص‌۱۰۷
  10. مسعودی، مروج الذهب(بیروت)، ج‌۳، ص‌۱۰۵
  11. نک: به خلیفةبن خیاط، ص‌۲۱۳
  12. ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۷۲
  13. ابن‌اعثم کوفی، ج‌۳، ص‌۲۴
  14. دینوری، ص‌۱۸۴
  15. نصر بن مزاحم، ص۵۳۰
  16. نصربن مزاحم، ص‌۵۰۷.
  17. طبری، ج‌۴، ص‌۵۵۴ـ۵۵۵؛ ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۶، ص‌۶۳
  18. ابن‌ابی‌الحدید ج‌۱، ص‌۵۳؛ نک: دینوری، ص‌۲۱۵
  19. ابن سعد، الطبقات‌الکبری، دارالفکر، ج۳، ص‌۳۹-۴۰؛ مسعودی، مروج‌الذهب (قم)،ج۲، ص۴۱۴-۴۱۶
  20. مسعودی، مروج‌الذهب(قم)، ج۲، ص۴۲۶
  21. مفید، الارشاد، ج‌۱، ص‌۲۲
  22. طبری، ج‌۵، ص‌۱۶۵
  23. نک: ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج‌۶، ص‌۴۶۷
  24. بلاذری، ج‌۴، ص‌۱۰۱، ۳۲۰
  25. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، تحقیق: محمدباقر المحمودی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م، ص۴۵
  26. ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۶، ص‌۲۹۷
  27. مهدویان، ص‌۳۶
  28. ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۶۵ـ۲۶۶، ۲۶۸؛ ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۶، ص‌۲۹۵ـ۲۹۷، ج‌۱۵، ص‌۲۲۹
  29. نعمانی، ص‌۹۶ـ۹۷؛ طوسی، ص‌۱۳۷ـ۱۳۸
  30. ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۱۶، ص۵۰
  31. طبری، ج‌۵، ص‌۳۸۷ـ۳۸۸؛ قس ابن‌اعثم کوفی، ج‌۵، ص‌۶۷
  32. طبری، ج‌۵، ص‌۴۱۹، ۴۶۶؛ ابوالفرج‌اصفهانی، مقاتل‌الطالبیین، ص‌۹۱ـ۹۲
  33. ابن‌سعد،الطبقات‌الکبیر، ج‌۷، ص‌۱۴۵
  34. تستری، ج‌۶، ص‌۲۸۷
  35. بلاذری ج‌۴، ص‌۳۹۱
  36. ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۴۸
  37. ابن‌ابی‌الحدید، ج‌۱۱، ص‌۲۵۵
  38. خلیفةبن خیاط، ص‌۲۹، ۳۱
  39. نک: طبری، ج‌۵، ص‌۳۳۶ـ۳۳۷؛ ابوالفرج اصفهانی، کتاب الاغانی، ج‌۸، ص‌۳۲۱؛ ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۱
  40. ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۱.
  41. ابن‌عنبه، ص‌۳۶؛ قس ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۱ـ۸۸۲
  42. یعقوبی ج‌۲، ص‌۲۷۷
  43. نک: ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۷۱ـ۲۷۲
  44. نک:ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج‌۶، ص‌۴۶۶؛ ابن‌حبیب، ص‌۳۷۴ـ۳۷۹؛ ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۲
  45. ابن‌اثیر، ج‌۳، ص‌۱۹۸؛ نک:ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج‌۶، ص‌۴۶۴ـ۴۶۵
  46. نک:ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص‌۲۴۸
  47. کوفی، ج‌۲، ص‌۱۳۸
  48. ابن‌سعد،الطبقات‌الکبیر، ج۶، ص۴۶۱؛ برای فرزندان عبداللّه از زینب و دیگر اولاد عبداللّه نک:ابن‌سعد، الطبقات‌الکبیر، ج۶، ص۴۶۱ـ۴۶۲
  49. ابن عساکر،اعلام النسا،ص۱۹۰;ریاحین الشریعه، ج۳، ص۴۱و ترجمه زینب کبری، ص۸۹
  50. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، بیروت: دار صادر، بی‌تا، ص۴۶۵.
  51. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، بیروت: دار صادر، بی‌تا، ص۴۶۳.
  52. یعقوبی، ج‌۲، ص‌۲۷۷؛ ابن‌اثیر، ج‌۳، ص۲۰۰
  53. نک: خلیفةبن خیاط، ص‌۳۱؛ ابن‌اثیر، ج‌۳، ص۲۰۰؛ ابن‌عساکر، ج‌۲۷، ص۲۹۶
  54. ابن‌عبدالبرّ، ج‌۳، ص‌۸۸۱؛ ابن‌اثیر، ج‌۳، ص۲۰۰
  55. فهری، مراقد اهل البیت فی الشام، ص۳۷.

منابع

  • نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸ق.
  • ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۹۶۵م/۱۳۸۵ق.
  • ابن‌اثیر، اسدالغایة فی معرفة الصحابة، چاپ محمدابراهیم بنا، محمد احمدعاشور و محمود عبدالوهاب فاید، بیروت ۱۹۸۹م/۱۴۰۹ق.
  • ابن‌اعثم کوفی، کتاب‌الفتوح، چاپ علی‌شیری، بیروت ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
  • ابن‌حبیب، المنمق فی اخبار قریش، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۹۸۵م.
  • ابن‌سعد، کتاب‌الطبقات‌الکبیر، چاپ علی‌محمد عمر، قاهره ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م.
  • ابن‌سعد، کتاب‌الطبقات‌الکبری، چاپ درالفکر- یا دارصادر، بیروت، قم ۱۴۰۵ق.
  • ابن عساکر، اعلام النسا،تحقیق محمد عبدالرحیم،بیروت، دار الفکر،۱۴۲۴/۲۰۰۴ق.
  • ابن‌عبدالبر، الستیعاب فی معرفة الاصحاب، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی‌شیری، بیروت ۱۴۱۵ق.
  • ابن‌عنبه، عمدةالطالب فی انساب آل ابی‌طالب، چاپ محمدحسن آل طالقانی، نجف ۱۳۸۰م/۱۹۶۱ق.
  • ابن‌قتیبه، المعارف چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰م.
  • ابن‌هشام، السیرةالنبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۹۳۶م.
  • ابوالفرج اصفهانی، کتاب الاغانی، قاهره ۱۳۸۳ق.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، چاپ سیداحمد صقر، قاهره ۱۳۶۸ق.
  • بلاذری، انساب الاشراف، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق ۱۹۹۷ـ۲۰۰۰م.
  • محمدتقی تستری، قاموس‌الرجال، قم ۱۴۱۵ق.
  • خلیفةبن خیاط، کتاب‌الطبقات، چاپ سهیل زکار، بیروت ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • دینوری، الاخبارالطوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره ۱۹۶۰م.
  • طبری، تاریخ (بیروت).
  • محمد بن حسن طوسی، الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱ق.
  • محمدبن سلیمان کوفی، مناقب الامام امیرالمؤمنین، چاپ محمدباقر محمودی، قم ۱۴۱۲ق.
  • مسعودی، مروج الذهب (بیروت).
  • مسعودی،مروج الذهب و معادن الجوهر، منشورات دارالهجره، قم،۱۴۰۴ق.
  • محبوب مهدویان، «عبداللّه‌بن جعفربن ابی‌طالب» ، تاریخ اسلام، سال ۲، ش ۲، قم، تابستان ۱۳۸۰ق.
  • نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲ق.
  • محمدبن ابراهیم نعمانی، کتاب الغیبة، چاپ فارس حسون کریم، قم ۱۴۲۲ق.
  • محمدبن عمر واقدی، فتوح‌الشام، بیروت، دارالجیل، بی‌تا.
  • محمد بن عمر واقدی، کتاب‌المغازی للواقدی، چاپ مارسدن جونس، قاهره ۱۹۶۶م،
  • یعقوبی، تاریخ.
  • مفید، محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • محمد بن محمدبن نعمان مفید، الجمل، چاپ علی میرشریفی، قم، ۱۳۷۴م.
  • فهری، سید اجمد، مراقد اهل البیت فی الشام، مکتب الامام الخامنئی، سوریه، ۱۴۲۸ق.

پیوند به بیرون