مقاله نامزد خوبیدگی

روضة الشهداء (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
روضة الشهداء


نویسنده: ملاحسین واعظ کاشفی (متوفای ۹۱۰ ق)
موضوع: امام حسین
زبان: فارسی
ناشر: نويد اسلام‏
محل نشر: قم
تاریخ نشر: ۱۳۸۲ ش
سری: ۱ جلد

رَوْضَةُ الشُّهَداء، کتابی به زبان فارسی درباره شهادت امام حسین(ع) و مصائب واقعه کربلا، اثر ملاحسین واعظ کاشفی (متوفای ۹۱۰ق). سبب نامگذاری مجالس عزاداری امام حسین در ایران به روضه، خوانده شدن این کتاب در این مجالس بوده است. روضة الشهداء سبب شد تا مقتل‌هایی از این دست در عصر صفویه و قاجاریه به نگارش درآید. شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی و برخی دیگر از محققان، به مطالب کتاب روضه الشهداء انتقاداتی وارد کرده‌اند.

درباره مؤلف

کمال الدّین حسین بن علی واعظ کاشفی سبزواری (متوفی ۹۱۰ق)، عالم قرن نهم و دهم قمری در منطقه خراسان، و اهل سبزوار است. کاشفی کتاب روضه الشهدا را در اواخر عمر خود نگاشته. او واعظ بوده و شعر نیز می‌گفته است. لقب واعظ و تخلّص وی به کاشفی نیز به همین جهت است. مجالس وعظ و سخنرانی‌های وی در آن دوره شهرت داشته و معاصران وی از جایگاه او نزد مردم و همچنین حاکمان وقت سخن گفته‌اند. از ویژگی‌‏هایی که روضه الشهداء را ماندگار کرده، شیوایی بیان و قلم نویسنده است. درباره مذهب او هم نقل‌های متفاوتی موجود است.

ملاحسین واعظ کاشفی، در سال ۹۱۰ق برابر با ۸۸۴ش درگذشته و آرامگاهش هم‌اکنون در سبزوار، بین آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری، و بنای مصلای شهر قرار دارد.[۱]

سخن آقابزرگ تهرانی

آقا بزرگ تهرانی روضة الشهدا را کتابی فارسی و تألیف مولی واعظ حسین بن علی کاشفی بیهقی (متوفای ۹۱۰ق) معرفی می‌کند که بر اساس ۱۰ باب و یک خاتمه ترتیب داده شده است. به گفته او در خاتمه این کتاب، نسل امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و شرح‌حال جمعی از سادات است که آن را در ۱۷ ورق به عنوان «أنساب سبطی النبی (ص)» تنظیم نموده است. تهرانی می‌گوید که برخی احتمال داده‌اند این کتاب، نخستین مقتل فارسی بوده که در میان فارسی‌زبانان انتشار یافته؛ به حدی که به خواننده آن «روضه‌‌خوان» می‌گفتند و این نام تا این زمان شیوع و گسترش یافته است و به هر خواننده مصائب نیز «روضه ‌خوان» می‌‏گفتند. اما به عقیده خودش، مقتل فارسی متقدم‌‏تر از آن کتاب نیز بوده که خود روضة الشهداء از آن نقل مطلب نموده است و آن کتاب مقتل فارسی تألیف ابو المفاخر رازی است که در کتاب روضة الشهداء، شعر او را آورده است.[۲]

انگیزه نگارش‏

مؤلف به درخواست یکی از بزرگان هرات و به دلیل آنکه متنی جامع برای ذکر مصائب امام حسین(ع) و واقعه کربلا وجود نداشته، چنین ضرورت دیده که در این باره قلم زند و سعی کرده حتی اشعار عربی را ترجمه کند.[۳]

نمونه‌ای از متن روضة الشهداء
«...آخر نظری کن به حسرت آدم صفی و نوحه نوح نجی و در آتش انداختن ابراهیم خلیل و قربانی کردن یعقوب در بیت الاحزان و بلیت یوسف در چاه و زندان و شبانی و سرگردانی موسی کلیم و بیماری و بی‌تیماری ایوب و اره شکافنده بر فرق زکریای مظلوم و تیغ زهر آبداده بر حلق یحیی معصوم و الم لب و دندان سرور انبیاء و جگر پاره‌پاره حمزه سیدالشهدا و محنت اهل بیت رسالت و مصیبت خانواده عصمت و سرشک دردآلود بتول عذرا و فرق خون‌آلوده علی مرتضی علیه‌السلام و لب زهرچشیده نور دیده زهرا و رخ به خون آغشته شهید کربلا و دیگر احوال بلاکشان این امت و محنت‌رسیدگان عالی‌همت همه با جان غم اندوخته در کانون غم و الم سر تا پای سوخته. نظم: ز اندوه این ماتم جان گسل روان گردد از دیده‌ها خون دل»
روضة الشهداء، ص۲۰-۲۱

محتوای کتاب

کتاب شامل ۱۰ باب و یک خاتمه است که به اجمال زندگی دوازده امام را دربردارد، ولی هدف اصلی نویسنده، پرداختن به مصائب امام حسین(ع) است و ابتلای انبیاء و ستم‌‏های قریش به پیامبر(ص) را مقدمه بحث اصلی قرار داده است.

این کتاب به واقعه کربلا اختصاص ندارد. نیمی از آن به زندگی انبیا از حضرت آدم تا پیامبر اسلام و نیز زندگی حضرت فاطمه، امیرالمؤمنین و دیگر ائمه شیعه پرداخته است و مطالبی در باره برخی از سادات نیز در آن مطرح شده است.[۴]

ابواب کتاب

  • باب اول: در ابتلای جمعی از انبیاء علیهم التحیة و الثناء
  • باب دوم: در جفای قریش و سایر کفّار با حضرت سید ابرار
  • باب سوم: در رحلت حضرت سید المرسلین
  • باب چهارم: در بعضی از احوال سیدة النّساء فاطمه زهرا
  • باب پنجم: در بعضی از اخبار و حالات علی(ع) از ولادت تا هنگام شهادت
  • باب ششم: در بیان فضایل و حالات امام حسن (ع) از ولادت تا شهادت
  • باب هفتم: در مناقب و فضایل امام حسین(ع) از ولادت تا شهادت
  • باب هشتم: در شهادت مسلم بن عقیل بن ابی طالب و بعضی از فرزندان او
  • باب نهم: در رسیدن امام حسین (ع) به کربلا و محاربه شدید او با اعداء
  • باب دهم: در وقایعی که به اهل بیت عصمت (ع) بعد از واقعه کربلا پیش آمده است
  • خاتمه: پیرامون اعقاب و اخلاف پیشوایان معصوم (ع).[۵]

منابع کتاب‏

اگرچه کاشفی به منابع روضه الشهدا تصریح نکرده، اما با تحلیل کتاب می‌توان دریافت کتاب‌هایی که او از آنها نقل کرده، عبارتند از فتوح ابن اعثم کوفی، روضة الاحباب، شواهد النبوة، عیون اخبار الرضا، کنز الغرائب، مصابیح القلوب، مقتل الشهداء و نور الائمة. او از بسیاری منابع شناخته نشده، مجهول و غیرمعتبر دیگر هم استفاده کرده است. کاشفی درباره این منابع هم مقید به نقل دقیق نبوده است.

گرایش به داستان‌سرایی و قصه‌گویی وی، بیش از وفاداری به لزوم نقل صحیح بوده است.[۶]

اهمیت‏ و ویژگی‌ها

بنا بر آنچه در مقدمه کتاب آمده، نثر قوی همراه با شعر و تاریخ و آیات و روایات، کثرت معلومات کلامی، تاریخی و فقهی، استفاده از منابع متنوع خصوصا منابع غیرشیعی، و جامع بودن، از نقاط مثبت این کتاب است. روضة الشهدا همچنین اولین مقتلی است که رایج و متداول شده است.

این کتاب با توجه به ادبیات شیوا و نثر زیبای خود به سرعت در زمان خود رواج یافت و حتی امروزه به طور غیرمستقیم مورد توجه محافل عزاداری است. تاکنون بارها و به زبان‌‏های مختلف ترجمه شده یا به شعر درآمده است.[۷]

نقدها

روضة الشهدا به رغم شهرت فراوان، در دوره‌‏های بعد به دلیل ضعف‌های محتوایی، مورد مخالفت عالمان و محققان قرار گرفت و اعتراضات جدی به آن وارد شده است. از دیدگاه منتقدان، مهمترین اشکالات روضة الشهدا نگاه صوفیانه، نقل‏‌های نادرست و قصه‌گویی‏‌های کاشفی است. منتقدان گفته‌اند این کتاب فقط به ذکر مصائب پرداخته و تحلیل و برداشتی حماسی و سیاسی از واقعه کربلا بیان نمی‌کند و به عوامل و ماهیت آن نپرداخته است.[۸]

کسانی چون میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء، میرزا حسین نوری در لؤلؤ و مرجان و شهید مطهری در حماسه حسینی، انتقادات و اعتراضات شدیدی به این کتاب داشته‌اند.[۹]

برخی نظرات انتقادی

  • میرزا ابوالحسن شعرانی: از نقل ضعیف در روضه الشهداء عجب نباید داشت، چون در ادای مقصود واعظ، قوی است؛ اگر چه برای مقصود مورخ کافی نیست.[۱۰]
  • میرزا عبدالله افندی: اکثر روایات این کتاب بلکه همه آن ماخوذ از کتب غیر مشهور و غیر قابل اعتماد است.[۱۱]
  • سید محسن امین:روایات این کتاب غیر مستند و با واقعیات تاریخی تطبیق ندارد.[۱۲]
  • محدث نوری: برخی از گزارش‌های این کتاب بدون پشتوانه تاریخی است.[۱۳]
  • شهید مطهری: پر از دروغ است و تألیف آن مانع مراجعه به منابع اصلی و مطالعه تاریخ واقعی امام حسین(ع) شده است.[۱۴]
  • سید محمد علی قاضی طباطبایی: مطالب آن بی‌ارزش و از درجه اعتبار ساقط است.[۱۵]

چاپ

این کتاب نخستین بار سال ۱۲۸۷ش در لاهور و سال ۱۳۳۱ش در بمبئی و سپس سال ۱۳۳۳ش در تهران به چاپ رسیده[۱۶] و بعدا در چاپ‌های متعدد منتشر شده است.

پانویس

  1. کاشفی، روضة‌الشهداء، ص۸-۱۰. حکیمه دبیران-علی تسنیمی، کاشفی و نقد و بررسی روضه‌الشهداء.
  2. تهرانی، الذریعه، ج۱۱، ص۲۹۴.
  3. کتابخانه دیجیتال نور.
  4. جوادی، بررسی کتاب روضة الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۲۴۳-۲۴۴.
  5. کاشفی، روضة‌الشهداء، ۱۳۸۲ش، ص۲۴.
  6. کتابخانه دیجیتال نور.
  7. کاشفی، روضة‌الشهداء، ۱۳۸۲ش، ص۱۴ و ۱۵.
  8. کتابخانه دیجیتال نور.
  9. کاشفی، روضة‌الشهدا، ۱۳۸۲ش، ص۱۴و ۱۵.
  10. کاشفی، روضه الشهداء، ۱۳۸۲ش، ص۶، مقدمه مصحح.
  11. کاشفی، روضه الشهداء، ۱۳۸۲ش، ص۶، مقدمه مصحح.
  12. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ ق، ج۶، ص۱۲۲.
  13. نوری، لولو و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۸۷-۲۸۸.
  14. مطهری، حماسه حسینی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۵۴.
  15. قاضی طباطبائی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهداء، ۱۳۸۳ش، ص۶۶.
  16. تهرانی، الذریعه، ج۱۱، ص۲۹۴.

منابع

  • امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۱ ق.
  • تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة، بیروت، دارالاضواء.
  • نوری، میرزا حسین، لؤلؤ و مرجان،تهران ۱۳۸۸.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱۷، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۷.
  • کاشفی، ملاحسین، روضة الشهداء، قم، نوید اسلام، ۱۳۸۲ش.
  • قاضی طباطبائی، سید محمدعلی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا،، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۸۳ش.
  • کتاب‌شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.
  • جوادی، قاسم، بررسی کتاب روضة الشهداء اثر مرحوم ملا حسین کاشفی، مجموعه مقالات کنگره ملی حماسه حسینی، درالعرفان، ۱۳۸۹ش.
  • دبیران، حکیمه؛ تسنیمی، علی، کاشفی و نقد و بررسی روضه الشهدا، پژوهش‌های ادبی، تابستان ۱۳۸۷ - شماره ۲۰ .

پیوند به بیرون