زعفر جنی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نقش کاشی‌کاری از حضور زعفر جنی در کربلا؛ تکیه معاون الملک

زَعْفَر یا جعفر جِنّی در بعضی باورها رییس گروه جنیان در زمان واقعه عاشورا بوده است. بنابر بعضی نقل‌ها وی به امام حسین (ع) پیشنهاد کمک داده ولی امام قبول نکرده است.
داستان زعفر جنی و حضور او در کربلا از مطالب چالش برانگیز تاریخ عاشورا است که البته در منابع معتبر شیعی اثری از آن یافت نمی‌شود. ملاحسین واعظ کاشفی در کتاب روضة الشهدا داستانی مفصل درباره او نقل می‌کند و در مقابل مرتضی مطهری آن را از تحریفات عاشورا دانسته و ناشی از داستان‌پردازی کاشفی می‌داند.
در فرهنگ عامیانه برخی مناطق ایران از زعفر جنی یاد می‎شود و در مراسم‌هایی چون تعزیه‎ به تصویر کشیده می شود. از حضور زعفر در کربلا تصاویری نیز نقاشی شده است که یکی از آن‎ها کاشی‌کاری تکیه معاون‌الملک کرمانشاه است.

در منابع شیعی

قضیه زعفر جنی و حضور وی در واقعه عاشورا در هیچ یک از منابع معتبر شیعه و تاریخ اسلام وجود ندارد.[۱] تنها نقل موجود درباره امام حسین(ع) و اجنه روایت مجلسی در کتاب بحار الانوار به نقل از شیخ مفیداز امام صادق (ع) است که به ملاقات عده ای از ملائکه و جن با امام حسین (ع) هنگام خروج از مدینه اشاره می کند و می افزاید که این عده به امام پیشنهاد یاری دادند ولی امام نپذیرفت. البته در این روایت نام، زمان ومکان خاصی ذکر نشده است.[۲]
برخی محققان مانند میرزا حسین نوری [۳]و مرتضی مطهری [۴] قضیه زعفر جنی را از خرافات و تحریفات وارد شده در تاریخ عاشورا به شمار آورند.
کتاب روضة الشهدا از زعفر جنی نام برده و مشخصات ظاهری وی را توصیف می کند[یادداشت ۱]، به جریان حضورش در کربلا و رد پیشنهاد یاری وی توسط امام حسین (ع) اشاره می‌نماید.[۵] به همین سبب نویسنده این کتاب را اولین نقل کننده و خالق این داستان می‌دانند.[۶]

رابطه با آیت الله بروجردی

در میان برخی افراد، جریانات بسیاری، پیرامون رابطه آیت الله بروجردی با زعفر جنی شهرت یافته است. به خصوص در رابطه با وقایع مرگ زعفر و و برگزاری مراسم ختم وی توسط این مرجع شیعه، حواشی مختلفی ذکر می‌شود.
بنابر تحقیقات انجام شده، این مطالب سند مشخصی نداشته و در کتاب ها و خاطرات مربوط به شرح حال زندگی آیت الله بروجردی، مطلبی در باره آن وجود ندارد.[۷] با توجه به عدم وجود دلیل معتبر پیرامون آیت الله بروجردی و زعفر به نظر می‌رسد؛ در نقل های عامیانه درباره این موضوع اشتباهی بین این مرجع مشهور و مولفی هم‌نام وی، صورت گرفته است. سید علی اصغر شفیع جابلقی بروجردی (متوفی ۱۳۱۳ش) از عالمان بروجرد و صاحب کتاب طرائف المقال در این اثر به زعفر جنی اشاره کرده و به نقل از یکی از اساتید خود که وی را مورد وثوق و اطمینان توصیف می کند؛ جریان حضور زعفر در کربلا را حکایت می نماید.[۸]
به نظر تشابه اسمی سیدعلی اصغر جابلقی با آیت الله بروجردی موجب گردیده که ناقلان داستان دچار اشتباه شده و تاییدات مربوط به جریانات زعفر جنی به این مرجع شیعه نسبت داده شود.

تعزیه زعفر

مراسم تعزیه زعفر جنی در شهر بشرویه؛ سال ۱۳۹۵ش.

تعزیه زعفر جنی معمولا در ظهر عاشورا و به عنوان بخشی از تعزیه شهادت امام حسین(ع) اجرا می شود. البته در برخی مناطق به عنوان نمایشی مستقل نیز شکل می گیرد.غالبا دراین تعزیه با وزش باد گروه جنّیان نزدامام حسین(ع) آمده وآمادگی خود را مبنی برکمک به امام حسین (ع) اعلام می‌دارند ولی امام حسین(ع) پیشنهاد آن‌ها را قبول نمی‌کند. اجرای این تعزیه هنوز در بسیاری از شهرهای ایران مرسوم است. با مطالعه نسخه‎های تعزیه زعفر جنی به نظر می‎رسد که عمده منبع و سندیت این نمایش نیز همان کتاب روضة الشهداء است. وزش باد در آغاز نمایش و گفتگوهای امام (ع) و زعفر در این نسخه ها شباهت بسیاری به گفتار کاشفی در کتاب روضه دارد؛ به عنوان نمونه این ابیات از نسخه‌ای از این تعزیه گویای مطلب است:

«شوم فدای تو ای پادشاه کم لشکر
که شاه جنّم و آزاد گشته حیدر
منم کمینه غلام تو زعفر جنّی
بپای بوس تو اینک رسید لشکر جنّی
چو یاری تو نکرد آدمی اجازه یاری
بده به جنّی و منّت گذار بر سر جنّی»

مراسم‎های دیگر

در بعضی مناطق مازندران، عده‌ای در شب‌ عاشورا خود را شبیه جن‌ها می‌کنند و سر و روی خود را با پارچه‌های سیاه می‌پوشانند. بعد وارد تکیه‌ها و حسینیه‌ها‌ شده و به‌گونه‌ی خاصی ذکر «حسین» می‌گویند.[۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. نوری، میرزا حسین، لولو و مرجان، ص۲۵۲
  2. مجلسی، بحار الانوار، ج ۴۴، ص۳۳۰، (الوفا، ۱۴۰۳).
  3. نوری، میرزا حسین، لولو و مرجان، ص۲۵۲.
  4. مطهری، مرتضی،حماسه حسینی،ج۱،ص۸۷.
  5. کاشفی، حسین بن علی، روضة الشهداء، ص۴۳۱-۴۳۲.
  6. نوری، میرزا حسین، لولو و مرجان، ص۲۵۲.
  7. http://www.pasokhgoo.ir/node/34702
  8. بروجردی، سید علی طرائف المقال، ج ۲،ص۶۷۹.
  9. پرتال نشریات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
  1. کاشفی نقل کرده است: «امام می‌خواست كه حمله كند كه ناگه، گردی و غباری پدید آمد، چنانچه هیچ كس را نمی‌دید مقارن این حال شخصی مهیب با شكل عجیب بر مركبی غریب نشسته، كه سر و دستش به سر و تن اسب میمانست و پایش به مثابۀ شیر بود... گفت: یا بن رسول من مهتر پریانم و مولای سید آخر الزّمانم و چاكر شاه مردانم. مرا زعفر زاهد می‌گویند، و لشكر من در این بیابان است.» روضة الشهداء، ص۴۳۱.

منابع

  • جابلقی بروجردی، سید علی اصغر، طرائف المقال فی معرفة طبقات الرواة، تحقیق: سید مهدی رجائی، قم، مكتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی العامة ۱۴۱۰ ق.
  • کاشفی، حسین بن علی، روضة الشهداء، قم، نوید اسلام، ۱۳۸۲ش.
  • مجلسی، محمّد باقر، بحار الانوار، مؤسسة الوفاء،۱۴۰۳ق.
  • مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، قم، صدرا، ۱۳۷۹ش.
  • نوری، میرزا حسین، لولو و مرجان، تهران، نشر آفاق، ۱۳۸۸ش.