مخنف بن سلیم ازدی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مخنف بن سلیم ازدی
اطلاعات یاران امامان
نام کامل: مِخنَف بن سُلَیم غامدی ازدی
نسب: قبیله ازد
خویشاوندان
سرشناس:
ابومخنف
محل زندگی: کوفه
وفات: ۶۴ یا ۸۰ق
از یاران: حضرت علی(ع)
فعالیت‌های اجتماعی: از فرماندهان سپاه امام علی(ع) در جنگ‌های جمل و صفین، کارگزار آن حضرت در اصفهان و همدان و مسئول جمع‌آوری زکات از سوی آن حضرت

مِخْنَف بْن سُلَیْم غامدی اَزْدی، (درگذشت ۶۴ یا ۸۰ق) صحابی پیامبر(ص) و از فرماندهان سپاه امام علی(ع) در جنگ‌های جمل و صفین و کارگزار آن حضرت در اصفهان و همدان بود. وی مدتی مسؤلیت جمع‌آوری زکات را از سوی آن حضرت بر عهده داشت که سفارش‌هایی از امام در این دوران خطاب به او نقل شده است. ابومخنف نویسنده مقتل‌الحسین، از نوادگان اوست.

نامه امام علی(ع) به مخنف بن سلیم

سلام بر تو، من خدا را نزد تو سپاس گویم که خدایی جز او نیست. اما بعد، همانا جهاد با کسی که از حق سرتافته و از خدا برگشته، و غنودن در خواب کوردلی و گمراهی را اختیار کرده، بر آگاه‌دلان واجب است. به راستی، خدا از کسی که خرسندی او را بجوید خرسند می‌شود و بر آن که راهی خلاف این پوید و از فرمان او سر بتابد خشم آورد. ما اینک همت بر آن گماشته‌ایم که بر سر آن گروه بتازیم که در میان بندگان خدا بر خلاف آنچه خداوند وحی فرموده رفتار کردند، عواید عمومی را به انحصار خود درآوردند و حدود الاهی را تعطیل کردند، حق را کشتند و فساد را در زمین آشکار کردند و گستردند، تبهکاران را به جای مؤمنان به کار گماشتند و اگر خدا دوستی خطر بزرگ کارهایشان را گوشزد آنان کرد دشمنش داشتند و تبعیدش کردند و محرومش نمودند، و اگر ستمگری در ستمکاری یاریشان کرد دوستش گرفتند و به خود نزدیکش ساختند و بدو نیکی نمودند. در ستمگری پای فشردند و بر کردار خلاف همدست و همداستان شدند. دیری است که از حق روی تافته و بر گناه همکاری کرده و ستم روا داشته‌اند. چون این نامه من به تو رسد، موثق‌ترین یارانت را به نظر خود به جای خویش بگمار و خود نزد ما بیا تا این دشمن را در جای مناسب دریابی و امر به معروف و نهی از منکر کنی و به اردوی حق پیوندی و از باطل دوری گزینی، زیرا ما و تو را از پاداش جهاد بی‌نیازی نباشد، و خدا ما را بس که نیکو کارگزاریست، و لا حول و لا قوّة الّا باللّه العلی العظیم.

وقعة الصفین، ص۱۰۵-۱۰۶

نسب

مخنف بن سلیم بن حارث بن عوف بن ثعلبة بن عامر بن ذهل بن مازن بن ذبیان بن ثعلبة، بن الدّؤل بن سعد مناة بن غامد[۱]

خویی او را پسر خاله (یا دایی) عایشه معرفی کرده است.[۲] صقعب و عبدالله برادران او بودند که در جنگ جمل به شهادت رسیدند.[۳] برادر دیگرش عبدشمس در روز نخیله کشته شد.[۴]

ابومخنف نویسنده مقتل‌الحسین، از نوادگان اوست.[۵]

اسلام

مخنف، در زمان پیامبر(ص) اسلام آورد.[۶] او را در شمار صحابه ذکر کرده‌اند.[۷] در دوره خلافت عمر بن خطاب، در فتوحات عراق حضور داشت.[۸]

حکومت امام علی

شیخ طوسی و برقی مخنف را در شمار اصحاب حضرت علی(ع) ذکر کرده‌اند.[۹] آن حضرت در جنگ جمل او را فرمانده قبیله‌های ازد، بجیله، خثعم و خزاعه قرار داد.[۱۰] او در این جنگ مجروح شد پس از آن، برادرانش صقعب و عبدالله پرچم را به دست گرفتند، که هر دو به شهادت رسیدند.[۱۱] رجز ذیل از وی در جنگ جمل نقل شده است:

قَدْ عِشْتِ یا نَفْسِ وَ قَدْ غَنَیتِ دَهْراً وَ قَبْلَ الْیوْمِ مَا عَییتِ
وَ بَعْدَ ذَا لَا شَک قَدْ فَنِیتِ أَ مَا مَلِلْتِ طُولَ مَا حَییتِ [۱۲]

هنگامی که حضرت علی(ع) از بصره به کوفه رفت، برخی افراد را به جهت کوتاهی در یاری دادن سرزنش کرد اما از مخنف بن سلیم و قومش به نیکی یاد کرد.[۱۳]

او پس از جنگ جمل کارگزار آن حضرت در اصفهان[۱۴] و همدان شد.[۱۵] در آستانه جنگ صفین حضرت علی(ع) نامه‌ای به او نوشت و از او خواست تا به سوی آن حضرت حرکت کند.[۱۶] مخنف پس از دریافت نامۀ امام، حارث بن ابی حارث بن ربیع را بر اصفهان و سعید بن وهب را بر همدان گماشت و به سوی کوفه حرکت کرد.[۱۷] او در جنگ صفین پرچم قبیله ازد را در دست داشت[۱۸] و بنابر برخی منابع فرماندهی قبیله‌های ازد، بجلیه، خثعم و انصار و خزاعه را بر عهده داشت.[۱۹]

مخنف پس از جنگ صفین، مأمور جمع آوری زکات از سوی حضرت علی(ع) در قبیله بکر بن وائل در منطقه فرات بود.[۲۰] که نعمان بن بشیر به سوی مالک بن کعب ارحبی کارگزار حضرت علی(ع) در عین التمر حمله برد، به درخواست مالک، مخنف گروهی را به همراه فرزندش عبدالله به کمک او فرستاد.[۲۱]

توصیه‌هایی از حضرت علی(ع) به او نقل شده است.[۲۲] برخی مترجمان نهج البلاغه نامه ۲۶ این کتاب را که به برخی مأموران مالیات نوشته شده است. خطاب به او دانسته‌اند.[۲۳]

نقل روایت

ابورمله(ابورمیله) از او حدیث اضحی و عتیره را از پیامبر(ص) روایت کرده است.[۲۴] که به گفتۀ ابن حجر عسقلانی در سنن اربعه آمده است.[۲۵] گفته‌اند که فرزندش حبیب از او روایت کرده است.[۲۶]

درگذشت

در برخی منابع آمده است که او در جنگ جمل شهید شده است.[۲۷] اما گزارش‌های حضور وی در جنگ صفین[۲۸] و پس از آن[۲۹] برخلاف آن است. طبری نام وی را در شمار درگذشتگان سال ۸۰ قمری ذکر کرده است.[۳۰]و به روایت ابن حجر وی در سال ۶۴ قمری در قیام توابین کشته شد.[۳۱]

فرزندان

  • حبیب؛ احادیثی از پدرش نقل کرده است.[۳۲]
  • عبدالرحمن؛ در حمله نعمان بن بشیر به مالک بن کعب کارگزار حضرت علی(ع) در عین التمر، پدرش او را با گروهی به کمک مالک فرستاد.[۳۳] از مخالفان قیام مختار در کوفه بود.[۳۴]
  • سعید، پدربزرگ ابومخنف است.

پانویس

  1. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲؛ ابن حجر، الاصابه، ج۶، ص۴۶.
  2. خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۱۰۷.
  3. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۲۴۱؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۵۱؛ خلیفه، تاریخ، ص۱۱۴؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۴، ص۲۷۴؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱۳، ص۲۴۷.
  4. طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۴۷.
  5. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲؛ ابن حجر، الاصابه، ج۶، ص۴۶؛ طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۴۷.
  6. طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۴۷.
  7. ابن سعد، الطبقات، ج۶، ص۱۰۹؛ طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۴۷؛ الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲؛ ابن حجر، الاصابه، ج۶، ص۴۶.
  8. دینوری، اخبارالطوال، ص۱۱۴.
  9. طوسی، رجال، ص۸۱؛ برقی، رجال، ص۶.
  10. دینوری، اخبارالطوال، ص۱۴۹؛ زرکلی، اعلام، ج۷، ص۱۹۴؛ بلاذری، انساب الاشرف، ج۲، ص۲۳۶؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۳۲؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۵۰۰؛ ثقفی کوفی، الغارات، مقدمه، ص۵۱.
  11. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۲۴۱؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۵۱؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۲۷۴
  12. ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۲۷۴: مجلسی، بحارالانوار، ج۳۲، ص۱۷۵.
  13. منقری، وقعة الصفین، ص۸.
  14. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ ابن کثیر، اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۵۴۳؛ منقری، وقعة الصفین، ص۱۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۳۲، ص۳۵۷.
  15. منقری، وقعة الصفین، ص۱۱.
  16. منقری، وقعة الصفین، ص۱۰۴.
  17. منقری، وقعة الصفین، ص۱۰۵.
  18. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲.
  19. منقری، وقعة الصفین، ص۱۱۷؛ شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۱۹۴.
  20. ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۳۷۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۹۳، ص۷۰.
  21. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۴۴۶؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۳۷۵؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۳۳؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۷، ص۱۳؛ ثقفی کوفی، الغارت، ج۲، ص۴۵۰.
  22. مجلسی، بحارالانوار، ج۹۳، ص۸۶.
  23. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، ص ۵۰۷.
  24. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۴، ص۳۵۲.
  25. ابن حجر، الاصابه، ج۶، ص۴۶.
  26. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷.
  27. ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۵۱؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۵۲۱؛ زرکلی، الاعلام، ج۷، ص۱۹۴؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱۳، ص۲۴۷.
  28. طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۳۳؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۵۴۳.
  29. ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۳۷۵.
  30. طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۴۷.
  31. ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۱۰، ص۷۱.
  32. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۴۶۷.
  33. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۴۴۶؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۳۷۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۷، ص۱۳؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۳۳.
  34. طبری، تاریخ، ج۶، ص۱۸، ۱۰۴؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۳۲.

منابع

  • ابن ابی الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغة، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی، قم، ۱۴۰۴ق.
  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دارصادر، بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
  • ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، دارالأضواء، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • ابن حجر، تهذیب التهذیب، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م
  • ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰/ق۱۹۹۰م.
  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
  • ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • برقی، احمد بن محمد بن خالد، رجال البرقی، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف(ج۲)، تحقیق: محمدباقر محمودی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۹۷۴م/۱۳۹۴ق.
  • ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق: جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳ش.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعه، قم، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
  • خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق: فواز، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، انتشارات مشرقین، ۱۳۷۹ش.
  • دینوری، احمد بن داوود، الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، منشورات الرضی، قم، ۱۳۶۸ش.
  • زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، دارالعلم للملایین، بیروت، ۱۹۸۹م.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمدأبوالفضل ابراهیم، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
  • طوسی، رجال الشیخ الطوسی، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۵ق.
  • مجلسی، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، المؤسسة العربیة الحدیثة، القاهره، ۱۳۸۲ق، افست قم، منشورات مکتبة المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.