عدالت صحابه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

پیامبر(ص):
«[در روز قیامت] مردانی از امتم آورده و به دوزخ برده می‌شوند؛ من می‌گویم: پروردگارا! [اینان] اصحاب من‌اند؛ پس گفته می‌شود: تو نمی‌دانی که پس از تو چه کردند؛ پس من همان را می‌گویم که بنده نیکوکار [یعنی حضرت عیسی(ع)] گفت: «و تا وقتی در میانشان بودم بر آنان گواه بودم؛ پس چون روح مرا گرفتی، تو خود بر آنان نگهبان بودی، و تو بر هر چیز گواهی. اگر عذابشان كنی، آنان بندگان تواند و اگر بر ایشان ببخشایی تو خود، توانا و حكیمی.» (سوره مائده، آیات ۱۱۸-۱۱۷)؛ پس به من گفته می‌شود: از هنگامی که تو از آنها جدا شدی دائماً به عقب برگشتند.»

الحمیدی، الجمع بین الصحیحین، ج۲، ص ۵۰-۵۱.

عدالت صحابه، نظریه‌ اکثریت اهل سنت مبنی بر عدالت، دوری از گناه و اهل بهشت بودن تمامی یاران پیامبر اسلام(ص). بنابر این اعتقاد نمی‌توان هیچ یک از اصحاب حضرت محمد(ص) را مورد انتقاد قرار داد. شیعیان، صحابه پیامبر(ص) را مانند بقیه مسلمانان دانسته و این نظریه را رد می‌کنند.

تبیین نظریه

عدالت صحابه از اعتقادات اختصاصی اهل سنت بوده و از نظر شیعیان مردود است. در این نظریه، صحابی فردی تعریف می‌شود که با پیامبر اسلام(ص) ملاقات کرده و هنگامی که از دنیا رفته، همچنان به وی ایمان داشته و مسلمان بوده است.[۱]، چنین فردی دارای عدالت است به این معنا که مرتکب گناه نمی‌شود. ادعا شده است این نظر میان بیشتر اهل سنت، مشهور و مقبول است.[۲] با این وجود، سه دیدگاه متفاوت درباره عدالت صحابه در میان اهل سنت وجود دارد که عبارتند از:

  • عدالت همه صحابه: ابن حجر ادعای توافق تمامی اهل سنت بر این اعتقاد را داشته و مخالفان آن را عده‌ای کم و مبتدعه خوانده است.[۳]
  • عادل نبودن صحابه: برخی از اهل سنت معتقدند که صحابه عادل نیستند.[۴] ابن ابی الحدید از اهل سنت معتزله، بنابر اعتقاد هم‌فکران معتزلی خود،اصحاب برپا کننده جنگ جمل را اهل جهنم دانسته و از میان آنان عائشه، طلحه و زبیر را به علت توبه [یادداشت ۱] استثنا می‌کند؛ همچنین درباره لشکریان شام در جنگ صفین نیز به علت اصرارشان بر بغی، همین نظر را ارائه می‌کند. وی خوارج را نیز بنابر نظر هم‌فکران خود اهل دوزخ می‌داند. وی با اشاره به حکمی کلی، هر فاسقی را که در حال فسق بمیرد اهل جهنم دانسته و باغی و خروج کننده بر امام حق، را فاسق معرفی می‌کند.[۵]

از شافعی نیز نقل شده است که شهادت چهار تن از صحابه پذیرفته نمی‌شود: معاویه، عمرو بن عاص، مغیرة، زیاد.[۶]

  • انحصار عدالت در برخی از صحابه؛ به اعتقاد گروهی از اهل سنت، فقط آن گروه از صحابه عدالت دارند که ملازم پیامبر اسلام(ص) بوده و بزرگش داشتند و یاری‌اش كردند و نوری را كه با او نازل شده است پیروی كردند.[۷]

دلایل اهل سنت

اهل سنت برای اثبات نظریه عدالت صحابه به آیاتی از قرآن استدلال کرده‌اند. از جمله این آیات عبارتند از:

  • آیه ۱۰۰ سوره توبه: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِ‌ینَ وَالْأَنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّ‌ضِی اللَّـهُ عَنْهُمْ وَرَ‌ضُوا عَنْهُ؛ و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار، و كسانی كه با نیكوكاری از آنان پیروی كردند، خدا از ایشان خشنود و آنان [نیز] از او خشنودند.[۸]

بنابر نظر عالمان شیعه این آیه دلالتی بر عادل بودن همه صحابه ندارد و از ظاهر آیه نیز این‌گونه برداشت می‌شود که منظور خداوند، برخی از مهاجرین و انصار است. علاوه بر این، آیات دیگری از قرآن تصریح دارند که برخی از همین افراد دارای انحرافتی بوده‌اند، برخی دیگر برای منافقان جاسوسی کرده‌اند، عده‌ای فاسقند، همچنین پیامبر(ص) از رفتارهای بعضی از آنان بیزاری جسته است و اظهار خشنودی خداوند از چنین افرادی صحیح نیست. مفسران شیعه بر این موارد افزوده‌اند که برتری اصحاب اولیه پیامبر و رضایت خدا از آنان بنابر سیاق آیات مقید به ایمان و عمل صالح است و اگر چنین قیدی وجود نداشته باشد و خداوند از آنان در هر حالتی، چه با عمل صالح یا بدون آن و چه با تقوا و چه فسق و ظلم، راضی باشد، این آیه با آیات دیگر از جمله: «فان الله لا یرضى عن القوم الفاسقین؛ خدا هرگز از آن گروه فاسق راضی نخواهد شد.»[۹] و نیز «الله لا یحب الظالمین؛ و خدا هرگز ستمکاران را دوست نمی‌دارد.»[۱۰] و آیات بسیار دیگری در تضاد خواهد بود.[۱۱]

  • آیه ۱۱۰ سوره آل‌عمران: كُنتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِ‌جَتْ لِلنَّاسِ؛ شما بهترین امتی هستید كه برای مردم پدیدار شده‌اید.[۱۲]

عالمان شیعه درباره دلات این آیه بر عدالت تمامی صحابه نیز خدشه کرده و معتقدند که آیه بر بعضی افراد دلالت می‌کند که حضور همان تعداد موجب شده است امت پیامبر(ص) از جانب خداوند بهترین امت خوانده شود. علاوه بر این وجود منافقین و مرتدین در میان اصحاب اولیه پیامبر همچنان مانع از آنست که آیه بر عدالت تمامی صحابه وی دلالت داشته باشد.[۱۳]

دیدگاه شیعیان

شیعیان نظریه عدالت صحابه را قبول نداشته و معتقدند اصحاب پیامبر(ص) مانند بقیه مسلمانان بوده و عدالت هیچ‌کس به صرف مصاحبت با پیامبر ثابت نمی‌شود.[۱۴] از این جهت در مقابل دلایل اهل سنت نقد و ردیه‌هایی ارائه کرده‌اند.

به نظر برخی از محققان علاوه بر مردود بودن استدلال قرآنی اهل سنت بر این نظریه، در حقیقت طرح بحث عدالت صحابه برای نیل به اهدافی است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

محال بودن نظریه

از دیگر اشکالاتی که شیعیان بر اعتقاد به عدالت صحابه وارد می‌دانند، محال بودن این نظریه است. محققان معتقدند محال است که همه ۱۱۴۰۰۰ نفر از صحابه پیامبر اسام(ص) به صرف ملاقات و ایمان به وی و در مدت زمانی اندک به درجه‌ای از تقوا رسیده باشند که بتوان آنان را به عدالت که در واقع عبارتست از ترک گناه کبیره و عدم اصرار بر ارتکاب گناه صغیره توصیف نمود چرا که نوع انسان علایق، تمایلات و خواسته‌های گوناگونی دارد. علاوه بر این مطابق با منابع تاریخ اسلام برخی از این افراد به دلخواه خویش مسلمان شده و برخی از روی ترس و ناچاری و برخی از باب تألیف قلوب به پیامبر ابراز ایمان کرده‌اند.[۲۰]

وجود موارد نقض

اشکال دیگر شیعیان به نظریه عدالت صحابه، وجود افرادی است که بنابر منابع تاریخ اسلام، مرتد شده‌اند که برخی از آنان عبارتند از: عبیدالله بن جحش و عبیدالله بن خطل و ربیعه بن امیه و اشعث بن قیس مرتد شدند.[۲۱] علاوه بر این تاریخ اسلام شواهد بسیاری در رفتارهای خلاف عدالت از بسیاری از اصحاب دارد مانند اعمال مروان به حکم در زمان حکومت عثمان و یا روایات تاریخی که درباره افرادی مانند بسر بن ارطاه، مغیره بن شعبه و ولید بن عقبه وجود دارد.[۲۲]

برخی از علمای اهل سنت این شواهد تاریخی را توجیه کرده و عالمان شیعه نیز به آن پاسخ داده‌اند.[یادداشت ۲][۲۳]

تک‌نگاری

  • نظریة عدالة الصحابة والمرجعیة السیاسیة فی‌ الاسلام اثر احمد حسین یعقوب.
  • عدالت صحابه اثر سید علی حسینی میلانی.
  • بررسی‌ نظریه‌ عدالت‌ صحا‌به‌ اثر غلام‌حسین زینلی، انتشارات مرکز فقهی‌ ائمه‌ اطها‌ر علیهم‌ السلام‌.
  • نظریه‌ عدالت‌ صحا‌به‌ اثر گروه پژوهشی، انتشارات مجمع جهانی اهل‌بیت.

پانویس

  1. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۵۸.
  2. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۶۲.
  3. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۶۲.
  4. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۳.
  5. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳۷۸-۱۳۸۴ق، ج۱، ص۹.
  6. ابوریة، شیخ المضیرة ابوهریرة، دار المعارف، ص۲۱۹.
  7. ر.ک: ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۶۳.
  8. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۶۲.
  9. سوره توبه، آیه ۹۶.
  10. سوره آل‌عمران، آیه ۵۷.
  11. الطباطبائی، المیزان، جامعه مدرسین، ج۹، ص۳۷۴-۳۷۵.
  12. ابن حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۶۲.
  13. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۴.
  14. شهید ثانی، الرعایة فی علم الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۳۴۳؛ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۳
  15. یعقوب، نظریه عدالت صحابه، ۱۳۷۲ش، ص ۱۵۴-۱۵۵.
  16. یعقوب، نظریه عدالت صحابه، ۱۳۷۲ش، ص۱۵۵-۱۵۶.
  17. یعقوب، نظریه عدالت صحابه، ۱۳۷۲ش، ص۱۵۶-۱۵۷.
  18. یعقوب، نظریه عدالت صحابه، ۱۳۷۲ش، ص۱۵۷
  19. یعقوب، نظریه عدالت صحابه، ۱۳۷۲ش، ص۱۵۷-۱۵۸.
  20. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ش، ج۱، ص۱۱۳
  21. امین، اعیان الشیعة، ج۱، ص۱۱۴
  22. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۴
  23. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۴.
  1. زیرا این سه توبه کردند و بدون توبه، حکم این‌ها نیز بخاطر اصرارشان بر بغی، دوزخ است.
  2. در توجیه اعمال این افراد گفته‌ شده که چون بر مبنای اجتهادشان بوده است از این‌رو، گناهکار نیستند. علمای شیعه در پاسخ گفته‌اند اگر چنین چیزی صحیح باشد هرکس می‌تواند هر گناه بزرگی (کشتن بی‌گناهان و...) را با استناد به اجتهاد خود مرتکب شود. (امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۱۴.)

منابع

  • ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۴ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
  • ابن حجر، الاصابة، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود، علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
  • ابوریة، محمود، شیخ المضیرة ابوهریرة، الطبعة الثالثة، مصر: دار المعارف، بی‌تا.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، محقق: حسن امین، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
  • شهید الثانی، الرعایة، فی علم الدرایة، تحقیق: عبدالحسین محمدعلی بقال، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۸ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،ایران، بی‌تا.
  • یعقوب، احمد حسین، نظریه عدالت صحابه و رهبری سیاسی در اسلام، ترجمه مسلم صاحبی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۲ش.