لعن صحابه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

لعن صحابه نفرین و ناسزا به برخی صحابه پیامبر اسلام به‌جهت اعمال و رفتارشان است. تعدادی از عالمان شیعه با لعن صحابه مخالفت کرده و آن را حرام شرعی دانسته‌اند. اینان معتقدند باید به مقدسات مذاهب اسلامی احترام گذاشت، به‌خصوص که این لعن‌ها دستاویز گروه‌های تندرو در ایجاد تفرقه و کشتار شیعیان شده است. از بین رفتن وحدت جهان اسلام از دیگر دلایل این ممنوعیت است. اهل‌سنت نیز به دلیل اعتقاد به عدالت همه صحابه، لعن و سب صحابه را ممنوع می‌دانند و حتی گاه افراد لعن‌کننده را تکفیر می‌کنند.

در مقابل، برخی شیعیان معتقدند در قرآن نفرین‌هایی برای ظالمان، دروغگویان و... وجود دارد و اگر اعمال و رفتار برخی صحابه در زمره ظالمان یا دروغگویان قرار بگیرند، طبیعتاً این لعن‌ها شامل حال آن‌ها نیز می‌شود. لعن برخی صحابه توسط پیامبر اسلام(ص) یا دیگر صحابه از جمله دلایل این گروه است.

مفهوم‌شناسی

نوشتار‌های اصلی: لعن و صحابه

مقصود از لعن صحابه، نفرین و ناسزا به برخی صحابه به‌جهت اعمال و رفتارشان و نه به جهت صحابی بودن آن‌ها است.[۱]

لعن از جانب خداوند به معنای قطع رحمت و عذاب اخروی است و از سوی انسان، نوعی نفرین و بدخواهی برای دیگری است.[۲] ابن‌اثیر «لعن» توسط انسان‌ها را هم‌ردیف با سبّ دانسته است.[۳] برخی در تفاوت سب و لعن،‌ سب را به معنای بیان کلام زشت و لعن را به معنای دور گرداندن از رحمت الهی دانسته‌اند.[۴]

صحابی، فردی است که پیامبر اسلام(ص) را ملاقات کرده و هنگامی که از دنیا رفته، همچنان به او ایمان داشته و مسلمان بوده است.[۵] منظور از ملاقات، اعم از دیدار، همنشینی، همراهی و رسیدن یکی به دیگری است.[۶]

مبانی مختلف در مورد صحابه

در قرآن برخی گروه‌ها مانند کافران[۷] ظالمان[۸] دروغ‌گویان[۹] و همچنین شخص ابلیس[۱۰] مورد لعن قرار گرفته است. مسلمانان براساس این تصریح قرآن، اتفاق دارند که باید بر کافران و ظالمان لعنت فرستاد، اما در تعیین مصداق اختلاف دارند؛ اهل‌سنت به جهت پذیرفتن عدالت همه اصحاب پیامبر(ص)، ‌لعن آن‌ها را جایز نمی‌دانند و حتی برخی معتقدند بر مسلمانان واجب است که صحابه را دوست داشته باشند، و بغض و نفرت از آنان، کفر و نفاق است.[۱۱] اما شیعیان به جهت این‌که عدالت همه اصحاب پیامبر را قبول ندارند، قرار گرفتن صحابه در ذیل مصادیقی چون ظالمان و... را محتمل می‌دانند.[۱۲] برخی شیعیان لعن صحابه را جایز[۱۳] و برخی آن‌را به جهت مصلحت عموم مسلمانان منع کرده‌اند.[۱۴]

همچنین ببینید: عدالت صحابه


مخالفان لعن صحابه

لعن و بدگویی علیه صحابه مخالفانی دارد. بیشتر عالمان اهل سنت و گروهی از عالمان شیعه مخالف لعن صحابه هستند و هر یک از این دو دسته برای سخن خود دلایلی دارند.

مخالفت برخی شیعیان با لعن صحابه

تعدادی از نویسندگان و عالمان شیعه معتقدند که سب و لعن صحابه و خلفاء دستاویز برخی حاکمان اهل سنت برای کشتار شیعیان در طول تاریخ بوده است.[۱۵] هاشمی رفسنجانی از سیاستمداران ایرانی معتقد است سبّ و لعن از جمله عواملی است که به شکل‌گیری گروه‌های تندرو همچون القاعده، داعش و... منجر شده است.[۱۶] از نظر آیت‌الله جوادی آملی، از مراجع تقلید معاصر، حفظ جان مسلمانان بسیار مهم است و با توجه به کشتار تکفیری‌ها باید به دنبال راه حل بود؛ نمی‌توان از یک طرف سبّ و لعن کرد و از طرف دیگر کشتن مسلمانان توسط تکفیری‌ها را رد کرد.[۱۷] او معتقد است از جمله راه‌حل‌ها، برای جلوگیری از کشته شدن مسلمانان، رها کردن سب و لعن‌های بزرگان اهل‌سنت است.[۱۷]

آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، معتقد است هر گفته و عملی که موجب برافروختن آتش اختلاف میان مسلمانان شود و نیز اهانت به مقدّسات هر یک از گروه‌های مسلمان، خدمت به گروه‌های کافر و مشرک و خیانت به اسلام و حرام شرعی است.[۱۴] برخی نیز استدلال کرده‌اند که حفظ نظام اسلام در گرو حفظ وحدت مسلمانان و جامعه اسلامی است و حفظ این اتحاد بدون احترام به مقدسات دیگر مسلمانان امکان‌پذیر نیست. مسلمانان با در نظر گرفتن همین مصلحت باید از هرگونه اهانت و توهین به افراد مورد احترام مذاهب دیگر پرهیز کنند.[۱۸] به بیان دیگر ادله حفظ نظام اسلام و مراعات مصلحت عمومی جامعه مهم‌تر از ادله لعن است و بر آن‌ها مقدم می‌شود.[۱۹]

در بین نویسندگان و فقه‌پژوهان شیعه می‌توان به این نظر هم اشاره کرد که دلیل معتبری از اهل بیت(ع) بر لعن صحابه وجود ندارد.[۲۰] بر اساس این نظر هم‌چنین با تکیه بر بحث تقیه مداراتی، مجاز به لعن بزرگان اهل سنت نیستیم.[۲۰]

مخالفت اهل سنت با لعن صحابه

طبق دیدگاه مشهور عالمان اهل‌سنت، همه صحابه عادل‌اند.[۲۱] اهل سنت، روایاتی در مدح صحابه و منع بر سب و لعن آنان آورده‌اند و در آن‌ها نسبت به خلیفه اول و خلیفه دوم حساسیت بیشتری نشان داده‌اند.[۲۲] ابن‌تیمیه از بزرگ‌ترین عالمان تفکر سلفیه معتقد است سب هیچ یک از صحابه جایز نیست و سب ابابکر، عمر و عثمان گناه بزرگ‌تری است از این‌که علی بن ابی‌طالب را سب کنند.[۲۳]

حکم اهل‌سنت بر لعن و سب صحابه

سب و لعن صحابه و خلفاء، دستاویز برخی حاکمان اهل سنت برای کشتار شیعیان در طول تاریخ بوده است.[۲۴] با این وجود اهل‌سنت در مورد حکم فردی که صحابه را لعن و سب کند، اختلاف نظر دارند.[۲۵] به گفته ابن‌حجر عسقلانی، محدث و فقیه اهل سنت در قرن هشتم و نهم قمری، مشهور اهل‌سنت معتقدند سب کننده صحابه تنها باید تعزیر شود.[۲۶] اما ابن‌کثیر، عالم بزرگ اهل‌سنت در قرن هشتم قمری، نقل کرده که گروهی از علماء چنین فردی را تکفیر کرده‌اند.[۲۷]

موافقان لعن برخی صحابه

گروهی از شیعیان معتقدند خداوند اگرچه از سب منع کرده؛[۲۸] ولی لعن را اجازه داده است.[۲۹] این افراد معتقدند صحابه مانند دیگر افراد می‌توانند مشمول آیات قرآن باشند.[۳۰] خداوند در قرآن کسی که پیامبر اسلام را اذیت کند، لعنت کرده است.[۳۱] حال اگر فردی از صحابه، پیامبر اسلام را اذیت کرده باشد، مشمول این آیه قرار گرفته و محکوم به لعن است و اگر فردی از مسلمانان او را لعن کند، برطبق قرآن عمل کرده است.[۱۳] همچنین صحابه‌ای که ظلم کرده‌ یا دروغ گفته نیز براساس قرآن مورد لعن قرار می‌گیرد و این لعن نه به جهت صحابی بودن بلکه به جهت ظالم بودن یا دروغگو بودن او است.[۱]

برخی عالمان شیعه معتقدند از روایات به دست می‌آید که اهل‌بیت بر طعن و لعن برخی صحابه اجازه داده‌اند.[۳۲]

علاوه بر این، بر جواز این لعن به لعن برخی صحابه توسط پیامبر اسلام استناد شده است.[۳۳] پیامبر، ابوسفیان و معاویه را لعنت کرد.[۳۴] برخی محققان موارد لعن معاویه توسط پیامبر را بسیار دانسته‌اند.[۳۵] ایشان همچنین گروهی از صحابه را که از سپاه اسامه جدا شده بودند نیز لعن کرد.[۳۶] همچنین براساس گزارش‌های تاریخی، برخی صحابه توسط صحابه دیگر مورد لعن و سب قرار گرفته‌اند.[۳۷]

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ سبحانی،‌رسائل و مقالات، ۱۴۲۵ق، ج۶، ص۱۳۶.
  2. طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج ۶، ص۳۰۹.
  3. ابن‌اثیر، النهایة، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۲۵۵.
  4. فخلعی، مجموعه گفتمان‌های مذاهب اسلامی، ۱۳۸۳ش، ص۲۹۹.
  5. ابن حجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۵۸.
  6. شهید ثانی، الرعایة فی علم الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۳۳۹.
  7. سوره احزاب، آیه۶۴.
  8. سوره هود، آیه۱۸.
  9. سوره نور، آیه۷.
  10. سوره حجر، آیه۳۵ و ۷۸.
  11. «أقوال العلماء فی حکم من سب الصحابة»
  12. آهنگران، درگاهی، «حکم لعن بر متصف شدگان به فسق و کفر در فقه اسلامی»، ص۲۸.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ سبحانی،‌رسائل و مقالات، ۱۴۲۵ق، ج۶، ص۱۳۷.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «اسلام علیه استکبار است نه ادیان دیگر»
  15. حسینی قزوینی، «آیا لعن کردن خلفاء و اصحاب جایز است؟»
  16. «هاشمی رفسنجانی: از لعنت صحابه به داعش رسیدیم»
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «نظر آیت‌الله جوادی آملی درباره سب و لعن»
  18. آهنگران، درگاهی، «حکم لعن بر متصف شدگان به فسق و کفر در فقه اسلامی»، ص۲۴.
  19. آهنگران، درگاهی، «حکم لعن بر متصف شدگان به فسق و کفر در فقه اسلامی»، ص۲۷.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ کدیور، «عدم جواز لعن خلفای راشدین، امهات مؤمنین و صحابه»
  21. ابن اثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۰.
  22. برای نمونه رجوع کنید به: لالکائی، شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة، ۲۰۰۳م، ج۷، ص۱۳۳۶و ۱۳۴۴.
  23. ابن‌تیمیه، مختصر منهاج السنة، ۲۰۰۵م، ج۱، ص۲۱۰.
  24. حسینی قزوینی، «آیا لعن کردن خلفاء و اصحاب جایز است؟»
  25. ابن‌حجر عسقلانی، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۷، ص۳۶.
  26. ابن‌حجر عسقلانی، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۷، ص۳۶.
  27. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۴۸.
  28. سوره انعام، آیه۱۰۸.
  29. رضوانی، شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۹۷.
  30. «آیا شیعه، خلفا و عایشه را سبّ و لعن می‌کند؟!»
  31. سوره احزاب، آیه۵۵.
  32. امام خمینی، المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۷۹.‌
  33. «لعن و نفرین پیامبر(ص) بر معاویه»
  34. نصر بن مزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۰.
  35. شبر، حق الیقین، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۴۷ق.
  36. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۳۷.
  37. برای نمونه رجوع کنید به: طبری، ۱۳۸۷ق، ج۳،ص۲۲۳؛ مقدسی، بورسعید، البدء و التاریخ، بورسعید، ج۵، ص۲۲۸.

منابع