زید بن ثابت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مشخصات فردی
نام کامل زید بن ثابت بن ضحاک
محل زندگی مدینه
مهاجر/انصار انصار
تاریخ و مکان درگذشت ۴۵ق
مشخصات دینی
حضور در جنگ‌ها غزوه خندق و غزوه حنین
دیگر فعالیت‌ها کاتب وحی، حمایت از خلفای سه گانه، عدم بیعت با امام علی(ع)

زید بن ثابت بن ضحاک (درگذشتۀ ۴۵ق.) از اصحاب پیامبر اکرم(ص). او را انصاری نجاری نیز گفته‌اند، چرا که هرچند در مکه رشد یافته بود، اما در اصل از طایفه بنی نجار خزرج یثرب بود. در گزارشها از وی به عنوان کاتب وحی در میان انصار یاد شده است. وی در زمان خلفای ثلاثه از همراهان آنان بود ولی با حضرت علی(ع) بیعت نکرد. زید هنگام هجرت ۱۱ سال داشته و در حدود ۵۶ سالگی درگذشته است.

نسب

بنا بر قول مشهور تبارنامه زید چنین است: ابن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عوف بن غنم بن مالک بن النجار الأنصاری الخزرجی و مادرش «النوار» دختر مالک بن صرمه یا مالک بن معاویه از قبیلۀ بزرگ خزرج در مدینه است.[۱]

درباره پدر و برخی از مشخصات زید، اختلافاتی در منابع به چشم می‌خورد. بعضی او را فرزند ثابت بن خلیفه اشهلی که از صحابه رسول خدا(ص) و از قبیله اوس بوده، دانسته‌اند.[۲]برخی دیگر وی را فرزند ضحاک اشهلی می‌دانند که از منافقان و جاسوسان یهود بود.[۳]

کنیه

برای وی کنیه‌های مختلفی ذکر کرده‌اند که عبارتند از:

  • ابوسعید[۴]
  • ابوعبدالرحمن[۵]
  • ابوخارجه[۶]
  • ابوثابت.[۷]

تولد و کودکی

زید در سال یازدهم قبل از هجرت در شهر مدینه متولد شد و در مکه رشد و پرورش یافت. هنگامی که ۶ساله بود پدرش در جنگ بعاث -جنگی پیش از هجرت پیامبر(ص) به مدینه بین دو قبیله اوس و خزرج - کشته شد.[۸]

در ۱۱سالگی با رسول اکرم(ص) هجرت کرد و در امور دین، علم آموخت.[۹]

وی ۱۸ پسر و ۹ دختر داشت که ۷ نفر از فرزندان وی در واقعه حرّه به قتل رسیدند.[۱۰]

زید بن ثابت و کتابت وحی

برخی زید را کاتب وحی دانسته‌اند،[۱۱] اما با توجه به سن کم زید، نمی‌توان به صورت طولانی این امر را پذیرفت، چون وی در هنگام هجرت ۱۱ سال داشته،[۱۲] و به یقین در مکه نمی‌توانسته کاتب وحی باشد. همچنین در سال‌های اول حضور پیامبر(ص) در مدینه نیز در سنی نبوده که بتواند در ردیف کاتبین وحی قرار گیرد، پیامبر(ص) اجازه حضور در غزوه بدر را به وی نداد و علت آن را کمی سن وی بیان نموده‌اند.[۱۳]

گزارشهای دیگری درباره زید در دست است که مبالغه‌آمیز به نظر می‌رسند. برای نمونه، ابن عساکر علاوه بر کتابت وحی، وی را از بزرگان صحابه به شمار آورده است.[۱۴] بعضی وی را سرآمد در امور قضائی و فتوا و قرائت و فرائض دینی دانسته‌اند.[۱۵] [۱۶]

ابن سعد وی را یکی از ۴ نفری می‌داند که قرآن را در زمان رسول خدا جمع کرده‌اند[۱۷] و حدیثی از پیامبر(ص) نقل می‌کند که داناترین امت من در مسائل میراث زید بن ثابت است.[۱۸]

بنابر گزارشی دیگر، زید در ۱۱ سالگی، به درخواست پیامبر (ص) مشغول فراگیری خط یهودی یا عبرانی یا سریانی شد و آن را در مدت ۹ یا ۱۱ روز آموخت.[۱۹]

در مقابل این گزارش، گزارشهای دیگری نیز وجود دارد، از جمله: ابن مسعود می‌گوید: زمانی که من ۷۰ سوره قرآن را از دهان رسول الله( ص) فرا گرفتم، زید بن ثابت با موهای بافته شده در مکتب‌خانه درس می‌خواند.[۲۰]

ابی بن کعب نیز درباره زید می‌گوید: زمانی که من قرآن می‌خواندم، زید کودکی بود که با موهای بافته شده، در مکتب با یهودی‌ها بازی می‌کرد.[۲۱]

حضور در جنگ‌های زمان پیامبر(ص)

زید در جنگ بدر به علت کمی سن اجازه حضور نیافت، پیامبر(ص) او را به همراه اشخاص دیگر از چهار منزلی مدینه (بیوت السقیا) بازگردانید.[۲۲] وی در جنگ احد نیز به همین دلیل اجازه حضور نیافت.

خود وی می‌گوید:

در جنگ بدر و احد اجازه حضور نیافتم اما در جنگ خندق اجازه حضور یافتم و پیامبر(ص) لباس قِبطی به من پوشانید.[۲۳]

در جریان غزوۀ حنین از سوی پیامبر(ص) مأمور شد که مردم را سرشماری و غنایم را حساب کند.[۲۴]

در زمان خلفا

دوران ابوبکر

زید پس از رحلت رسول اکرم(ص) به دفاع از ابوبکر پرداخته و در جریان سقیفه دستش را به سمت ابوبکر دراز کرد و گفت: خلیفه شما همین است و خود او با ابوبکر بیعت کرد و سپس ابوبکر موضع‌­گیری وی را ستود و برایش دعای خیر نمود.[۲۵] وی در زمان ابوبکر نیز جزء کاتبین خلیفه اول قرار داشت.[۲۶]

همراهی با خلیفه دوم

در زمان خلیفه دوم نیز زید از اعتبار اجتماعی بالایی برخوردار بود. «عمر بار‌ها زید را جانشین خود در مدینه می‌­کرد».[۲۷] جانشینی زید در مدینه هنگام سفرهای او معروف است.[۲۸]

همچنین در زمان عمر، زید منصب قضاوت را بر عهده داشت و عمر برای وی حقوق معینی را در نظر گرفته بود.

دفاع از عثمان

کرسی قضاوت وی از طرف خلیفه سوم نیز تنفیذ شد و علاوه بر آن مسئولیت بیت المال و دیوان را نیز بر عهده داشت[۲۹] و در نبود عثمان جانشین وی در مدینه بود.[۳۰]

زید در سال ۳۴ هجری هنگامی که معترضان قصد کشتن عثمان را داشتند به همراه ابو اسید ساعدی و کعب بن مالک و حسان بن ثابت به دفاع از عثمان پرداختند.[۳۱]

زید و حضرت علی(ع)

در مورد بیعت یا عدم بیعت زید بن ثابت با حضرت علی(ع) گفتارهای گوناگونی وجود دارد، ابن سعد معتقد است که زید از بیعت‌کنندگان با حضرت علی(ع) بود.[۳۲] اما برخی هم­چون مسعودی و علامه مجلسی در کتاب­‌هایشان آورده‌­اند که زید با حضرت علی(ع) بیعت نکرد.[۳۳]

عبدالله محض می‌گوید: وقتی عثمان کشته شد، انصار به جز چند کس و از جمله حسان بن ثابت و کعب بن مالک و مسلمة بن مخلد و ابو سعید خدری و محمد بن مسلمه و نعمان بن بشیر و زید بن ثابت و رافع بن خدیج و فضالة بن عبید و کعب بن عجرد که عثمانی مذهب بودند، با حضرت علی(ع) بیعت کردند.[۳۴]

در کل زید عثمانی بود و در هیچ یک از جنگ‌­های حضرت علی(ع) شرکت نکرد، هر چند وی فضیلت و بزرگی آن حضرت را بیان می‌کرد.[۳۵]

درگذشت

در مورد سال درگذشت زید اختلاف وجود دارد، مورخین درگذشت وی را از سال ۴۵ تا ۴۸ و حتی بعد از سال ۵۰ نیز نوشته‌اند، با این وجود بیشتر مورخان سال وفات او را ۴۵ هجری ذکر کرده ­اند و آن را صحیح­‌ترین قول می‌­دانند.[۳۶]

ذهبی در کتابش با بیان اقوال مختلفی که در باب سال درگذشت زید هست بیان می‌­کند که واقدی گفته است که زید در سال ۴۵ هجری وفات یافته است، در حالی که او ۵۶ سال داشت.[۳۷] پس از درگذشتش مروان بن حکم بر جنازۀ وی نماز خواند.[۳۸]

ابوهریره در مرگ او می‌گوید: امروز دانشمند این امت درگذشت و امید است که خدا ابن عباس را جانشین او قرار دهد.[۳۹]

تصویر کتابی درباره زید بن ثابت

منابع مطالعاتی

کتاب

  • زید بن ثابت کاتب الوحی و جامع القرآن، پدیدآورنده: صفوان عدنان داوودی، محل نشر: بیروت؛ دمشق، سال نشر: ۱۹۹۰.
  • دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم صلی الله علیه واله وسلم، با اشراف استاد محمدهادی یوسفی غروی، پژوهشکده باقرالعلوم، جمعی از نویسندگان، ج۵، ص ۱۸۵ تا ۱۹۵.

مقاله

  • عنوان مقاله: نقد و بررسی نظرات مستشرقان در خصوص شخصیت زید بن ثابت، نویسندگان: آزادی، پرویز؛ جانی پور، محمد، نشریه: مطالعات قرآن و حدیث پاییز و زمستان ۱۳۹۱ - شماره ۱۱ (علمی-پژوهشی)
  • عنوان مقاله: کاوشی در یک مساله تاریخی (تاریخ اسلام- صحابه پیامبر- زید بن ثابت- امر پیامبر مربوط به یادیگری زبان یهود- نقد و بررسی)، پژوهشگر: سیدجعفر مرتضی عاملی (۱۳۶۳ق -)، نشریه: کیهان اندیشه، شماره نشریه: ۱۱، سال: ۱۳۶۶، ماه ۱و۲

پایان نامه

عنوان پایان نامه: زید بن ثابت و روایات قرآنی، نویسنده: قضوی، حسین، دانشکدۀالهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم.

پانویس

  1. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۶.
  2. سمعانی، الأنساب، حیدرآباد، ج ۱، ص۱۷۲.
  3. ابن حجر، تهذیب التهذیب، دایرةالمعارف العثمانیه، ج ۲، ص۸؛ابن کثیر، البدایۀ و النهایۀ فی التاریخ، دار الهدی، ج ۴، ص۹۶.
  4. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲.
  5. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۶.
  6. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲.
  7. عزیزی، راویان مشترک، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳۴۷؛ مبیض، موسوعه حیاه الصحابه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۱۰۸۸.
  8. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۹، ص۲۹۸.
  9. الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۲۶.
  10. الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۲۷.
  11. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵۳۸.
  12. ابن حجر، تهذیب التهذیب، دایرةالمعارف العثمانیه، ج۲، ص۴۹۱.
  13. بلاذری، انساب الأشراف، ج۱، ص۵۳۱.
  14. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴، ص۳۲۴.
  15. تاریخ قرآن، ص۳۱۸.
  16. نظام اداری مسلمانان در صدراسلام، ص۴۵؛ الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۳۱؛ زرکلی، ج۳، ص۵۷.
  17. ابن سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۳۴۰
  18. ابن سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۳۴۳.
  19. الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۲۸؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵۳۹.
  20. احمد بن حنبل، مسند، ج ۱، صص ۳۸۹ و ۴۰۵ و ۴۴۲
  21. ازدی نیشابوری، الایضاح، ص۵۱۹؛ سید علی خان، الدرجات الرفیعۀ، ص۲۲.
  22. بلاذری، انساب الأشراف، ج۱، ص۵۳۱
  23. ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۳۳.
  24. ابن سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۱۵۰
  25. احمد بن حنبل، مسند، ج۵، ص۱۸۷
  26. تاریخ طبری، ترجمه، ج۴، ص۱۵۶۹.
  27. الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۳۳.
  28. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۵، ص۴۵۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۱۱۵-۱۱۶
  29. الصحیح من سیرة النبی الأعظم، ج۶، ص۳۴۳
  30. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۷.
  31. طبری، ج۶، ص۲۲۱۲.
  32. ابن سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۲۳.
  33. مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۷۰۹؛ بحار ج۳۲، ص۸؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ص۲۳۰
  34. طبری، ج۶، ص۲۳۳۱
  35. ابن اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۲۷.
  36. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳، ص۴۲۱؛ خرمشاهی، دانشنامه قرآن در قرآن، ج۱، ص۱۱۶۱.
  37. الذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۴۱.
  38. مصاحب، غلامحسین، ج۱، ص۱۱۹۸
  39. ابن سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۳۴۴

منابع

  • ابن ­اثیر الجزری، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد، دایرةالمعارف العثمانیه، بی‌تا.
  • ابن سعد، محمد بن سعد زهری (م ۲۳۰) ؛ طبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ۱۳۷۴ش.
  • ابن عبدالبر، أبو عمر یوسف بن عبد الله بن محمد، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، مصحح علی محمد البجاوی، بیروت،‌ دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲/۱۹۹۲ق.
  • ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایۀ و النهایۀ فی التاریخ، بیروت، دارالهدی، بی‌تا.
  • احمد بن حنبل، مسند، بیروت - لبنان،‌دار صادر.
  • ازدی نیشابوری، فضیل بن شاذان (بی تا)، الایضاح، تهران: بی‌نا.
  • بلاذری، انساب الأشراف، مصحح الشیخ محمد باقر المحمودی، بیروت – لبنان، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ - ۱۹۷۴ م، چاپ الأولی.
  • جعفریان، رسول؛ تاریخ سیاسی اسلام، تهران، انتشارات دلیل، چاپ اول، ۱۳۸۰.
  • الحاکم النیسابوری، المستدرک، مصحح یوسف عبد الرحمن المرعشلی.
  • خرمشاهی، بهاء الدین؛ دانشنامه قرآن در قرآن، ناهید و دوستان، ۱۳۷۷.
  • ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، نظام اداری مسلمانان در صدراسلام، قم، سمت، ۱۳۸۴ ش، چاپ اول.
  • ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، مصحح شعیب الأرنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ ۹، ۱۴۱۳ق - ۱۹۹۳م.
  • رامیار، محمود؛ تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰.
  • سمعانی، عبدالکریم، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلم، حیدرآباد، بی‌نا، بی‌تا.
  • سید علی خان، (۱۴۲۰ ق)، الدرجات الرفیعۀ، قم: مکتبۀ بصیرتی.
  • طبری، محمد بن جریر (م ۳۱۰) ؛ تاریخ طبری، ترجمه ابو القاسم پاینده، تهران، اساطیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۵ش.
  • عاملی، جعفر مرتضی؛ الصحیح من سیرة النبی الأعظم، بیروت - لبنان،‌دار الهادی للطباعة و النشر و التوزیع -‌دار السیرة - بیروت – لبنان، ۱۴۱۵ - ۱۹۹۵ م، چاپ چهارم.
  • عزیزی، حسین، رستگار، پرویز، بیات، یوسف، راویان مشترک (پژوهشی در بازشناسی راویان مشترک شیعه و اهل سنت)، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
  • مبیض، محمد سعید، موسوعه حیاه الصحابه، بیروت، موسسه الریان، ۱۴۲۱ق.
  • مجلسی، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران، اسلامیه، سال چاپ مختلف، نوبت چاپ مکرر.
  • مسعودی، أبو الحسن علی بن الحسین (م ۳۴۶) ؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابو القاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.
  • مصاحب، غلامحسین؛ دائره المعارف فارسی، فرانکلین، ۱۳۴۵.