غارات
![نقشه مسیر غارات یاران معاویه و تعقیب آنان از سوی نیروهای امام علی(ع)[۱]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%87.jpg) نقشه مسیر غارات یاران معاویه و تعقیب آنان از سوی نیروهای امام علی(ع)[۱] | |
| زمان | از جنگ نهروان تا شهادت امام علی(ع) |
|---|---|
| مکان | عراق، حجاز، یمن و مصر |
| مختصات | بیش از ۱۰ مورد |
| نتیجه | تضعیف سپاه امام علی(ع) |
| علت جنگ | ایجاد هراس در میان هواداران امام علی(ع) و تحکیم پایههای حاکمیت دمشق |
| تغییرات سرزمینی | ملحقشدن مصر به حکومت شام |
| جنگندگان | |
| طرفین جنگ | لشکر امام علی(ع) لشکر معاویة بن ابیسفیان |
| فرماندهان | |
| فرماندهان جنگ | جاریة بن قدامه، حجر بن عدی و ... ضحاک بن قیس، بسر بن ارطاة و ... |
| تلفات | |
| خسارات | غارت و قتل طرفداران امام علی(ع) |
غارات، مجموعهای از حملات سازمانیافته معاویة بن ابیسفیان به حکومت امام علی(ع) بود که با هدف ایجاد ناامنی و تضعیف قدرت امام علی(ع) صورت گرفت. گفته شده که معاویه با بهرهگیری از اختلافات داخلی و بیتوجهی مردم کوفه به فراخوانهای امام علی توانست ضربههای مؤثری به حکومت وارد کرد.
بر اساس منابع موجود، حملههای معاویه به گونهای طراحی شده بود که پراکنده و ناگهانی باشد و حتی عکسالعمل سریع سپاهیان علی(ع) نیز کارساز نباشد. معاویه با اعزام گروههای مختلف به مناطق ضعیف، به کشتار و غارت گسترده دست زد و شهرهایی در عراق، حجاز و یمن را هدف قرار داد. تصرف مصر با قتل محمد بن ابیبکر قدرت حکومت معاویه در شام را افزایش داد. حملات بُسر بن ابیاَرطاة در حجاز و یمن و یورشهای متعدد به عراق، موجب تضعیف شدید حکومت امام علی شد.
گفته شده غارات موجب ایجاد هرجومرج در جامعه اسلامی شد و بسیاری را متمایل به معاویه کرد. در این راستا، علی بن ابیطالب نیز نتوانست انسجام سیاسی، اقتصادی و نظامی لازم را ایجاد کند. در نتیجه، بسیاری از شیعیان کشته شدند و زنانشان به اسارت رفتند. این وضعیت، در نهایت زمینه را برای صلح امام حسن(ع) و در نهایت تأسیس حکومت اُموی توسط معاویه فراهم کرد.
نقش غارات در تضیعف حکومت امام علی
غارات به سلسله حملات مسلحانه سپاهیان معاویة بن ابیسفیان بر ضد امام علی(ع) گفته میشود که با هدف ناامنکردن حکومت علی بن ابیطالب[۲] و گسترش حکومت معاویه انجام گرفت.[۳] این حملهها در فاصله زمانی جنگ نهروان (۳۸ق) تا شهادت امام علی(ع) (۴۰ق) و حتی بعد از آن اتفاق افتاد.[۴] غارات معاویه از حوادث مهم دوران حکومت امام علی است که موجب ناامنی شد.[۵]
این تجاوزات به دستور شخص معاویه[۶] به گونهای طراحی شده بود که کاملاً پراکنده و ناگهانی باشد و عکسالعمل سریع سپاهیان امام علی(ع) نیز کارساز نباشد.[۷] به گفته هِشام جُعَیط، تاریخپژوه اهل تونس، غارات معاویه به غارتهای دوران جاهلیت شباهت داشت که برخی قبایل به قبیلههای دیگر هجوم برده، به قتل و غارت میپرداختند.[۸] بعضی پژوهشگران شمار غارات را بیش از ده مورد دانستهاند.[۹]
معاویه برای برترییافتن بر حکومت امام علی به هجومهای پیوسته دست زد و امام علی را در موضع دفاعی قرار داد و امام نتوانست از آن جلوگیری کند.[۱۰] امام علی(ع) که چاره اصلی غارات را در نبرد تمامعیار با معاویه میدید، سپاهی چهل هزار نفره فراهم آورد تا به صفین حرکت کرده، به مقابله با معاویه بپردازد، اما پیش از حرکت لشکر به سمت صفین، علی بن ابیطالب به دست اِبنمُلجَم به شهادت رسید و لشکر به سوی کوفه بازگشت.[۱۱]
ابواسحاق ثقفی مورخ شیعه در قرن سوم هجری، فهرستی از این غارات را در کتابی با نام الغارات گرد آورده است.[۱۲]
مناطق مورد حمله و نتایج آن
بنابر منابع موجود، معاویه گروههایی را به مناطق ضعیفی روانه میکرد که حکومت امام علی تمرکز چندانی بر آنها نداشت تا مردم را کشته و مال آنان را غارت کنند.[۱۳] به غیر از غارتهای اصلی، معاویه گروههای مختلف دیگری را برای کشتار و ویرانی گرد آورد و آنها را به منطقههای مختلفی روانه کرد.[۱۴] از جمله شهرها و منطقههایی که در غارات مورد حمله قرار گرفت، عبارتاند از عَینُ التَمر، هیت، اَنبار، تیماء، واقصه، ثَعلبیّه، قُطقُطانه، یمن و ناحیه غربی حجاز.[۱۵]
برخی از این غارات چنین است:[۱۶]
| فرماندهان معاویه | محل مورد حمله | آثار و نتایج بهدستآمده | واکنش امام علی(ع) |
|---|---|---|---|
| عبدالله بن عامر حضرمی | بصره | شهادت اعین بن ضَبیعه از یاران امام علی | اعزام جاریة بن قُدامه به بصره از سوی امام علی، شکست سپاه شام و کشته شدن ابنعامر |
| بُسر بن ابیارطاة | مدینه، مکه و یمن | قتل و غارت اهل حجاز و یمن و بیعت آنان با معاویه | اعزام جاریه بن قدامه از سوی امام علی و فرار بُسر به شام |
| سفیان بن عوف | هیت، انبار و مدائن | قتل و غارت شهرها و کشتن پیروان امام | همراهینکردن مردم کوفه با امام علی و شکوه امام از آنان |
| ضحاک بن قیس | مناطق مختلفی از عراق | قتل و غارت مردم و حاجیان بازگشته از مکه | اعزام حجر بن عدی از سوی امام علی(ع) و شکست سپاه شام |
| نعمان بن بشیر | عَینُ التَّمْر | درگیری با مالک بن کعب حاکم امام در عین التمر | شکست نعمان و فرار به سمت دمشق |
تصرف مصر
مصر نخستین منطقهای بود که مورد حمله معاویه قرار گرفت[۱۷] و گفته شده تصرف آن نقش زیادی در قدرت مالی و روحی سپاه شام داشت.[۱۸] پس از جنگ صفین، شورشهایی در مصر علیه محمد بن ابیبکر، والی امام علی(ع)، صورت گرفت.[۱۹] امام علی(ع) مالک اَشتر نَخَعی را که آن زمان حاکم جزیره بود، فرا خواند و بهعنوان حاکم جدید مصر اعزام کرد.[۲۰] اما مالک قبل از رسیدن به مصر با حیله معاویه کشته شد.[۲۱] عَمرو بن عاص با سپاهی به مصر حمله کرد. پس از شکست سپاه مصر، افرادی که در اطراف محمد بن ابیبکر بودند، او را رها کردند[۲۲] و در نهایت محمد کشته شد[۲۳] و عمرو بن عاص از طرف معاویه حاکم آنجا گردید.[۲۴]
غارت حجاز و یمن
حمله بُسر بن ابیارطاة به مدینه، مکه و یمن، از مهمترین و خشنترین تجاوزات دوره غارات بیان شده[۲۵] که در آن تلاش شد بیعت اهالی مکه و مدینه با امام علی به بیعت با معاویه تغییر یابد.[۲۶]
بُسر بن ابیارطاة به دستور معاویه به حجاز و یمن رفت و مردم آنجا را به بیعت با معاویه مجبور کرد.[۲۷] ابوایوب انصاری حاکم امام علی(ع) در مدینه پیش از ورود بُسر، از آنجا فرار کرد.[۲۸] بُسر سپس به مکه رفت، و اکثر مردم آنجا که خود را از خونخواهان عثمان میدانستند، بهراحتی به بیعت بسر درآمدند.[۲۹]
بُسر پس از آن به یمن رفت و در طول مسیر تمام افرادی را که موافق امام علی(ع) بودند کشت و اموال آنها را تصاحب کرد.[۳۰]
امام علی(ع) پس از حمله بُسر بن ابیارطاة:
«میدانستم مردم شام به زودی بر شما غلبه خواهند کرد، زیرا آنها در یاریکردن باطل خود وحدت دارند و شما در دفاع از حق متفرّق هستید! شما امام خود را در حق نافرمانی کرده و آنها امام خود را در باطل فرمانبردارند. آنها در شهرهای خود به اصلاح و آبادانی مشغولند و شما به فساد و خرابی».[۳۱]
امام علی(ع) جاریة بن قدامه را به جنگ بُسر فرستاد. جاریه به گروهی از افراد بُسر دست یافت و آنها را کشت. جاریه در مکه بود که خبر شهادت امام علی(ع) به او رسید.[۳۲] بنابر نقل برخی منابع، عُبَیدالله بن عباس، والی امام علی در یمن، با تعدادی از یاران خود به دنبال بُسر رفت و پیش از ورودشان به شام به آنها رسید و در نبردی که شکل گرفت، سپاه شام شکست سختی خورد و تلفات بسیار داد.[۳۳]
غارت مناطق مختلف عراق
معاویه برای حمله به عراق چهار دسته تشکیل داد و آنان را به مناطق مختلف عراق فرستاد تا نشان دهد علی بن ابیطالب نمیتواند از آنان دفاع کند.[۳۴]
- حمله ضحاک به مناطق مختلف عراق: اولین غارتی که در منطقه عراق انجام شد توسط ضَحّاک بن قیس بود.[۳۵] معاویه به ضحاک دستور داد که صبح در شهری و شب در شهر دیگری باشد و افرادی را که در اطاعت علی(ع) هستند، غارت کند.[۳۶] برخی این غارت را اولین غارت سپاهیان معاویه در سرزمینهای تحت حکمرانی امام علی(ع) دانستهاند.[۳۷] ضحاک علاوه بر مردم عادی، حاجیان را نیز غارت کرد و اموال آنها را تصاحب نمود.[۳۸] امام علی(ع) حُجر بن عَدی را با چهار هزار نیرو به نبرد ضحاک فرستاد و پس از درگیری و شکست سپاه شام، ضحاک به همراه افرادش شبانه فرار کردند.[۳۹] امام علی(ع) پس از حمله ضحاک، مردم کوفه را به دلیل سستی و یارینکردنشان سرزنش کرد.[۴۰]
- تجاوز سُفیان بن عوف به مَدائن، هیت و اَنبار: در سال ۳۹ هجری معاویه، سُفیان بن عوف را به شهرهای هیت، اَنبار و مَدائن فرستاد. سفیان در این شهرها به قتل و غارت پرداخت و افراد اندکی را نیز که در شهرها مقاومت کردند کشت.[۴۱] معاویه به سفیان بن عوف توصیه کرده بود که اهل عراق را بترساند؛ همه را به بیعت با او فراخواند؛ همه آبادیهایی که در سر راه او بودند را خراب کرده، مخالفان را بکشد و اموالشان را مصادره کند.[۴۲] زمانی که خبر غارت شهر انبار به امام رسید، نامهای نوشت تا پس از اقامه نماز برای مردم کوفه خوانده شود.[۴۳] امام مردم کوفه را نامردان مردنمایی خواند که رؤیاهای کودکانه (أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَال) دارند[۴۴] و آرزو کرد که ای کاش هیچگاه آنان را ندیده و نمیشناخت.[۴۵] امام علی در همین حال میگوید در این حمله زنی مسلمان و زنی از اهلکتاب غارت شدند که اگر مسلمانی از ناراحتی برای این رویداد بمیرد، جای ملامت ندارد.[۴۶]
- حمله نعمان بن بشیر به عینالتمر: معاویه نُعمان بن بَشیر را با دو هزار نیرو به سمت عَینالتَمر فرستاد.[۴۷] از میان انصار او تنها کسی بود که به معاویه ملحق شد.[۴۸] مالک بن کَعب، حاکم امام بر عَینالتَّمر،[۴۹] در مقابل نیروهای شامی ایستاد و نیروهای نعمان به شام برگشتند.[۵۰]
امام علی(ع) پس از حمله نعمان بن بشیر:
«گرفتار مردمی شدهام که دستورم را پیروی نمیکنند، و دعوتم را پاسخ نمیگویند. ای بیریشهها، ... آیا دینی نیست که شما را متحد کند، یا غیرتی که شما را تکان دهد؟»[۵۱]
- آشوب عبدالله حضرمی در بصره: معاویه عبدالله بن عامر حَضرمی (خضرمی) را به سمت بصره فرستاد.[۵۲] گفته شده مردم بصره کینه امام علی را به دل داشتند؛ زیرا در جنگ جَمَل شمار زیادی از آنان کشته شده بودند.[۵۳] عبدالله به نزد قبیله بنیتَمیم رفت و همفکرانش از نقاط مختلف بصره با او متحد شدند.[۵۴] امام علی(ع) برای مقابله با او، جاریة بن قُدامه را به بصره فرستاد. جاریه، ابنحضرمی را شکست داد و شهر را در اختیار خود گرفت.[۵۵]
پیامدها
بنابر منابع موجود، در پی تجاوزهای معاویه، مناطق تحت حاکمیت امام علی به هرج و مرج افتاد و برخی افراد، به این گمان که حکومت قادر به تأمین امنیت آنها قادر نیست، به معاویه نزدیک شدند. در نتیجه حملات پیدرپی، امام علی نتوانست نیروهای خود را بسیج کند.[۵۶] در پی حملات معاویه بسیاری از شیعیان خالص امام علی کشته شدند[۵۷] و زنانشان جزو نخستین زنان مسلمانی بودند که بهعنوان برده در بازار فروخته شدند.[۵۸]
محمدجواد مَغنیّه، از عالمان شیعه لبنانی، صلح امام حسن(ع) را در راستای غارات ارزیابی کرده است؛ چرا که در نتیجه غارتها و رعب و وحشتی که در بین مسلمانها به وجود آمده بود، یاران واقعی امام حسن(ع) که میخواستند او را یاری کنند، بسیار اندک شده بودند.[۵۹] سرانجام، پس از تضعیف حکومت مرکزی، معاویة بن ابیسفیان به پیروزی رسید و حکومت اُمَوی تأسیس شد.[۶۰]
زمینهها
گفته شده که فرسایش حکومت امام علی در سه جنگِ جمل، صفین و نهروان، و نیز اختلاف و نافرمانی برخی سپاهیان او، زمینهساز غارات معاویه شد.[۶۱] علی بن ابیطالب در جنگ نهروان با پاکسازی نیروهای نظامی خود درصدد تسخیر شام برآمد.[۶۲] معاویه که به وسیله جاسوسانش از اختلاف و نارضایتی سپاه امام علی آگاه شده بود، زمینه را برای ایجاد ناامنی مناسب دید.[۶۳] معاویه که در خود توان مقابله مستقیم با حکومت امام علی(ع) را نمیدید، به غارتگری مناطق تحت سلطه حکومت روی آورد.[۶۴] ضعف سپاه امام علی و همراهینکردن برخی سپاهیان موجب شد حکومت امام علی در جلوگیری از این حملات تا حد زیادی ناتوان شود.[۶۵]
بسیاری از مردم کوفه به فراخوان امام علی برای مقابله با غارتگران توجه نمیکردند؛ ازاینرو امام علی مردم کوفه را بسیار سرزنش میکرد.[۶۶] طه حسین (۱۸۸۹-۱۹۷۳م)، نویسنده سنیمذهب اهل مصر، عافیتطلبی اهل کوفه را از دلایل همراهینکردن آنان با امام علی برشمرده است.[۶۷] به گفته رسول جعفریان، تاریخپژوه شیعه، معاویه با آگاهی از سستی مردم عراق و اوضاع آشفته آن، به تجاوز به بخشهای مختلف تحت سلطه امام علی روی آورد تا قدرت او را تضعیف کرده، راه را برای مسلطشدن بر عراق فراهم آورد.[۶۸]
پانویس
- ↑ عسکری، اطلس غدیر و عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۲۲.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۴.
- ↑ قرشی، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۲۱۸.
- ↑ روغنچیان و پورآرین، «غارات معاویه و تأثیر آن در برآمدن امویان»، ص۳۴.
- ↑ روغنچیان و پورآرین، «غارات معاویه و تأثیر آن در برآمدن امویان»، ص۲۹.
- ↑ رحیمی، «نقش غارات در تسریع صلح امام حسن»، ص۷۲.
- ↑ روغنچیان و پورآرین، «غارات معاویه و تأثیر آن در برآمدن امویان»، ص۳۸.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۴.
- ↑ رحیمی، «نقش غارات در تسریع صلح امام حسن»، ص۷۲.
- ↑ حسین، علی و بنوه، دار المعارف، ص۱۳۶.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی، تاریخ اسلام در عصر امامت امام علی(ع)، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۱-۱۸۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۷.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۶.
- ↑ مغنیه، الشیعة و الحاکمون، ۱۴۲۱ق، ص۵۵.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۶.
- ↑ رحیمی، «نقش غارات در تسریع صلح امام حسن(ع)»، ص۷۳-۷۴.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۷.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۲۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا ۱۳۸۰ش، ص۳۱۷.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۵۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۵۳.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۴۲.
- ↑ ابناثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۲۶.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۰.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۹-۲۹۰؛ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۵.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۹-۲۹۰.
- ↑ قرشی، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۲۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۱۳۹.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۹۰.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۵۵۴.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۵، ص۶۷.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۵۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ قرشی، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۲۲۰.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۴۱۶.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۳۷.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۳۷.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۳۸.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۹۶.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۹، ص۷۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۱۳۴.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۴۶۶-۴۶۷.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۷، ص۷۰.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۷، ص۷۰.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۷، ص۶۹-۷۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۱۳۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۴۴۶.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۳۹، ص۸۱-۸۲.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۳۷۴.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۰.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۳۷۸.
- ↑ ابنحجر، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵۵۶.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی، تاریخ اسلام در عصر امامت امام علی(ع)، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۰.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۰.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی، تاریخ اسلام در عصر امامت امام علی(ع)، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۰.
- ↑ مغنیه، الشیعة و الحاکمون، ۱۴۲۱ق، ص۵۶.
- ↑ روغنچیان و پورآرین، «غارات معاویه و تأثیر آن در برآمدن امویان»، ص۲۹.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۷۳۶.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۷۳۵.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۷۳۵-۷۳۶.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی، تاریخ اسلام در عصر امامت امام علی(ع)، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۵.
- ↑ روغنچیان و پورآرین، «غارات معاویه و تأثیر آن در برآمدن امویان»، ص۲۹.
- ↑ جُعَیط، الفتنه، ۲۰۰۰م، ص۲۸۷.
- ↑ حسین، علی و بنوه، دار المعارف، ص۱۳۵.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۹.
منابع
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۹ق.
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابناعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- ابنخلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابنخلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق.
- پژوهشکده تحقیقات اسلامی، تاریخ اسلام در عصر امامت امام علی(ع)، تهران، نمایندگی ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق و تصحیح جلالالدین محدث، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- جُعَیط، هِشام، الفتنة: جَدلیّة الدین و السیاسة فی الاسلام المُبکِر، ترجمه خلیل احمد خلیل، بیروت، دار الطلیعه، ۲۰۰۰م.
- حسین، طه، علی و بنوه، قاهره، دار المعارف، بیتا.
- دینوری، احمد بن داود، الاخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- رحیمی، عبدالرفیع، «نقش غارات در تسریع صلح امام حسن(ع)»، در دوفصلنامه سخن تاریخ، شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۳۷۴ش.
- روغنچیان، عباس، و فؤاد پورآرین، «غارات معاویه و تاثیر آن در برآمدن امویان»، در مجله تاریخ نو، شماره ۱۳، زمستان ۱۳۹۴ش.
- سبحانی، جعفر، فروغ ولایت تاریخ تحلیلی زندگانی امیرالمؤمنین علی(ع)، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۰ش.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عسکری، علیبابا، اطلس غدیر و عاشورا، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۹۱ش.
- قرشی، باقر شریف، موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، قم، مؤسسة الکوثر للمعارف الاسلامیة، ۱۴۲۳ق.
- مغنیه، محمدجواد، الشیعة و الحاکمون، بیروت، دار الجواد، ۱۴۲۱ق.
- نهجالبلاغة، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.
- یعقوبی، احمد بن أبییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بیتا.
پیوند به بیرون