مسلم بن عقیل

مسلم بن عقیل

سفیر امام حسین(ع) در کوفه
مزار مسلم، جنب مسجد کوفه
مشخصات فردی
نام کامل	مُسْلِم بن عَقیل بن ابی‌طالب
خویشاوندان	عقیل بن ابی‌طالب(پدر) • امام علی(ع)(پدر همسر و عمو) امام حسین(ع) پسر عمو
شهادت	۹ ذی‌الحجه سال ۶۰ قمری در کوفهکوفه
مدفن	کوفه
فعالیت‌ها	شرکت در فتوحات آفریقا • حضور در جنگ صفین • نمایندگی امام حسین(ع) در کوفه

مُسْلِم بن عَقیل بن ابی‌طالب (شهادت: سال ۶۰ قمری) سفیر امام حسین(ع) در کوفه در واقعه کربلا و از آل ابی‌طالب بود. مسلم در برخی فتوحات اسلامی و نیز در جنگ صفین حضور داشت. وی در گزارشی به امام حسین(ع) از آمادگی کوفیان برای حضور امام در کوفه خبر داد.

با نصب عبیدالله بن زیاد به حکومت کوفه توسط یزید بن معاویه، کوفیان از اطراف مسلم پراکنده شدند. مسلم بن عقیل در روز عرفه (سال ۶۰ قمری) دستگیر و به دستور عبیدالله به شهادت رسید. علت شکست قیام مردم کوفه هنگام حضور مسلم در این شهر را سیاست‌های عبیدالله بن زیاد در ایجاد وحشت بین مردم کوفه و نیز ساختار اجتماعی کوفه که مانع اتحاد و همبستگی مردمان کوفه می‌شد، دانسته‌اند.

مسلم داماد امام علی(ع) بود و نام چند تن از فرزندان او در شمار شهدای کربلا ثبت شده است.

قبر مسلم در کوفه در قسمت شرقی مسجد کوفه قرار دارد.

سوگواری محرم
تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان
رویدادها
نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا
افراد
امام حسین(ع) • علی اکبر • علی‌اصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا
جای‌ها
حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بین‌الحرمین • نهر علقمه
مناسبت‌ها
تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر
مراسم
مرثیه‌خوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینه‌زنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشت‌گذاری • نخل‌گردانی • قمه‌زنی • راهپیمایی اربعین • تابوت‌گردانی • مراسم تابوت

زندگی و خاندان

تاریخ ولادت مسلم بن عقیل به‌طور دقیق معلوم نیست. در برخی منابع، سن او هنگام شهادت ۲۸ سال ذکر شده است؛ اما این گزارش با سن برخی از فرزندانش که در واقعه کربلا به شهادت رسیدند، سازگار دانسته نشده است. برخی پژوهشگران نیز با استناد به گزارش‌های حضور او در فتوحات اسلامی و جنگ صفین، سن وی را هنگام شهادت بیش از ۵۰ سال برآورد کرده‌اند.

پدرش، عقیل بن ابی‌طالب از نسب‌شناسان قریش بود. درباره مادر مسلم اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی او را زنی نبطی از خاندان «فرزندا» و برخی دیگر کنیزی به نام «علیّه» یا «حلیّه» دانسته‌اند که عقیل او را از شام خرید. در منابع، از شباهت ظاهری مسلم به پیامبر اسلام(ص) و نیز شجاعت و دلاوری او یاد شده است. مقابله شجاعانه مسلم بن عقیل به تنهایی با انبوه دشمنان و تلفات آنان در کوفه آن چنان بود که اعتراض ابن زیاد را در پی داشت و به محمّد بن اشعث پیغام داد که: سبحان الله! تو را برای آوردن یک نفر فرستادم، آن‌گاه این همه تلفات بر یارانم وارد آمد؟ محمد بن اشعث هم در پاسخ ابن زیاد گفت: گمان می کنی مرا به جنگ با یکی از بقالان کوفه فرستادی؛ تو مرا در پی شیر بیشه و شمشیر برّان در کف یک قهرمان از دودمان رسول خدا (ص) فرستاده‌ای! مسلم در قصر کوفه در برابر ابن‌زیاد شجاعانه برخورد کرد و پس از تهدید ابن زیاد به کشتن وی گفت: اگر مرا بكشى (عجيب نيست) چرا که بدتر از تو بوده كه بهتر از مرا كشته است، و اگر مرا به بدترين وضع و قبيح‌ترين نحوه مُثله كنى حكايت از خباثت درون و فرومايگى تو دارد، و اين گونه جنايات در خور توست.

همسر و فرزندان

مسلم با رقیه دختر امام علی(ع)، ازدواج کرد و داماد امام علی(ع) شد. برخی منابع از همسری دیگر از قبیله بنی‌عامر نیز نام برده‌اند. منابع تاریخی درباره تعداد و نام فرزندان مسلم بن عقیل اختلاف دارند. نام تعدادی از فرزندان وی در زمره شهدای کربلا یاد شده است. از آن میان شهادت عبدالله بن مسلم و محمد بن مسلم در کربلا در منابع کهن ثبت شده است. در گزارش‌هایی که در منابع متاخر ثبت شده، نام تعداد دیگری از فرزندان مسلم، از جمله عون، مسلم، عبیدالله، جعفر و احمد نیز در شمار شهدای کربلا آمده است. در برخی منابع نیز از طفلان مسلم (محمد و ابراهیم) یاد شده که پس از شهادت امام حسین(ع) اسیر و به دستور عبیدالله بن زیاد در کوفه زندانی شده و پس از گریختن از زندان به شهادت رسیده‌اند؛ اما برخی منابع آنان را فرزندان کسانی دیگر دانسته‌اند.

در برخی منابع از نام‌های ابراهیم، عبدالعزیز، علی، مسلم و سلطان آقا(آغا) نیز به عنوان فرزندان مسلم یاد شده است. همچنین از دختری به نام حمیده یا ام‌حمیده.

درباره فرزندان رقیه دختر امام علی(ع) نیز اختلاف وجود دارد؛ برخی تنها عبدالله بن مسلم را فرزند او دانسته‌اند و برخی دیگر، عبدالله و علی را فرزندان رقیه معرفی کرده‌اند.

وقایع زندگی

شرکت در فتوحات افریقا: از جمله وقایع زندگی مسلم که در برخی منابع تاریخی ثبت شده است، حضور او در فتوحات شمال افریقا در سال ۲۱ قمری است. به گفته واقدی نویسنده فتوح الشام، مسلم بن عقیل همراه با تعدادی از برادران خود از جمله جعفر و علی در فتح شهر بهنساء شرکت داشته است.

حضور در جنگ صفین: از دیگر وقایع زندگی مسلم، حضور او در جنگ صفین است که در برخی منابع تاریخی ثبت شده است.

نمایندگی امام حسین(ع) در کوفه

روزشمار واقعه عاشورا

سال ۶۰ قمری
۱۵ رجب	مرگ معاویه
۲۸ رجب	خروج امام حسین (ع) از مدینه
۳ شعبان	ورود امام(ع) به مکه
۱۰ رمضان	رسیدن نخستین نامه‌های کوفیان به امام(ع)
۱۲ رمضان	رسیدن ۱۵۰ نامه از کوفیان به امام(ع) توسط قیس بن مُسْهِر، عبدالرحمان ارحبی و عُمارَة سَلُولی
۱۴‌رمضان	وصول نامه سران و اهالی کوفه به امام(ع) توسط هانی بن هانی سبیعی و سعید بن عبدالله حنفی
۱۵ رمضان	خروج مسلم از مکه به سوی کوفه
۵ شوال	ورود مسلم بن عقیل به کوفه
۱۱ ذی‌القعده	نامه مسلم‌بن عقیل به امام حسین و دعوت از ایشان برای آمدن به کوفه
۸ ذیحجه	خروج امام حسین(ع) از مکه و قیام مسلم بن عقیل در کوفه
۹ ذیحجه	شهادت مسلم بن عقیل در کوفه
سال ۶۱ قمری
۱ محرم	یاری خواستن امام از عبیدالله بن حر جعفی و عمرو بن قیس در قصر بنی‌مقاتل
۲ محرم	ورود کاروان امام(ع) به کربلا
۳ محرم	ورود عمر بن سعد به کربلا با سپاه چهار هزار نفری
۶ محرم	یاری خواستن حبیب بن مظاهر از بنی اسد برای یاری امام حسین(ع) و ناکامی او در این مأموریت
۷ محرم	بستن آب بر روی امام حسین(ع) و یارانش و پیوستن مسلم بن عوسجه به امام حسین(ع)
۹ محرم	ورود شمر بن ذی الجوشن به کربلا و امان‌نامه شمر به فرزندان ام‌البنین
۹ محرم	اعلام جنگ لشکر عمر سعد به امام(ع) و مهلت خواستن حضرت از عمر سعد
۱۰ محرم	واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، اهل بیت(ع) و یارانش
۱۱ محرم	حرکت اسرا به سوی کوفه و دفن شهدا توسط بنی اسد (از اهل غاضریه)
۱۲ محرم	ورود کاروان اسیران کربلا به کوفه (دفن شهدا بنابر نقلی)
۱۹ محرم	حرکت کاروان اسیران از کوفه به شام
۱ صفر	ورود اهل بیت(ع) و سر امام حسین(ع) به شام
۲۰ صفر	اربعین حسینی و بازگشت اهل بیت امام(ع) به کربلا(بنا به نقلی) و مدینه(به نقل دیگر)

مقالهٔ اصلی: اعزام مسلم بن عقیل به کوفه

پس از رسیدن نامه‌های متعدد کوفیان به امام حسین(ع) و اعلام آمادگی آنان برای بیعت، آن حضرت برای ارزیابی اوضاع سیاسی و اجتماعی کوفه و سنجش میزان حمایت واقعی مردم، مسلم را به‌عنوان نماینده خود به این شهر اعزام کرد. امام هنگام اعزام مسلم به کوفه در نامه‌ای که کوفیان نگاشته او را به عنوان برادر و پسرعمو و فرد مورد وثوق و اعتماد در خاندانش معرفی کرده است.همچنین هنگام حرکت مسلم، از خدواند خواسته که آن چه را دوست دارد و بدان راضی است برای مسلم مقدر فرماید و آرزو کرده که خودش و مسلم در درجه شهیدان قرار بگیرند و مسلم در سایه و پرتو برکت الهی به راهش ادامه بدهد.

مأموریت مسلم، بررسی شرایط کوفه و گرفتن بیعت از شیعیان و حامیان اهل‌بیت(ع) بود تا در صورت فراهم بودن زمینه، امام حسین(ع) به کوفه حرکت کند. بر اساس گزارش‌های تاریخی، وی در آغاز حضور خود با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شد و شمار قابل توجهی از مردم کوفه با او بیعت کردند که در منابع میان ۱۲ تا ۳۰ هزار تن ذکر شده است.

مسلم پس از گسترش بیعت‌ها، گزارشی مثبت برای امام حسین(ع) ارسال کرد و او را به حرکت به سوی کوفه دعوت نمود. با ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه و اعمال سیاست‌های سخت‌گیرانه، فضای سیاسی شهر به‌تدریج دگرگون شد و حمایت‌های مردمی از مسلم فروپاشید. در پی این تحولات، یاران او پراکنده شدند و مسلم ناگزیر برای حفظ امنیت خود به خانه هانی بن عروه پناه برد و فعالیت‌های خود را در خفا ادامه داد.

با تشدید فشارهای حکومتی و افشای محل حضور مسلم، او با فراخوان یاران خود برای مقابله با حکومت اموی اقدام کرد، اما با تبلیغات و تهدیدهای کارگزاران عبیدالله بن زیاد، بخش عمده نیروهایش متفرق شدند و قیامش شکست خورد.

شهادت مسلم بن عقیل

با گسترش فشارهای عبیدالله بن زیاد و فروپاشی تدریجی حمایت‌های مردمی در کوفه، قیام مسلم بن عقیل دچار ضعف شد و یاران او پراکنده شدند. پس از بازداشت هانی بن عروه، مسلم با فراخواندن نیروهای باقی‌مانده، به سمت دارالاماره حرکت کرد؛ اما با اقدامات تهدیدآمیز کارگزاران حکومت و نیز ایجاد فضای رعب در میان مردم، بخش عمده‌ای از نیروهای او از اطرافش جدا شدند و در نهایت او تنها ماند.

مسلم پس از مدتی اختفا، در خانه زنی به نام طوعه پناه گرفت، اما محل اختفای او شناسایی شد و نیروهای عبیدالله او را محاصره و پس از درگیری شدید دستگیر کردند. محمد بن اشعث به او امان داد و مسلم با پذیرش شرایط موجود تسلیم شد و به قصر عبیدالله بن زیاد منتقل گردید. در قصر، پس از مشاجره با عبیدالله و ردّ امان‌نامه، به دستور او به بالای قصر برده شد و به شهادت رسید. پیکر او پس از شهادت از بالای دارالاماره به پایین افکنده شد و سر او به همراه سر هانی بن عروه به شام نزد یزید فرستاده شد.

درباره علت شکست مسلم، تعداد بیعت‌کنندگان با او خودداری از ترور عبیدالله بن زیاد تحلیل‌هایی ارائه شده است.

بنابر گزارشی که در بیشتر منابع تاریخی نقل شده، روزی عبیدالله بن زیاد برای عیادت شریک بن الاعور که از شیعیان امام علی(ع) بود و با عبیدالله دوستی داشت و در بستر بیماری در خانه هانی به سر می‌برد به خانه هانی آمد. پیش از آمدن او، به پیشنهاد شریک بن اعور قرار شد مسلم در جایی پنهان شود و در زمان مناسب عبیدالله بن زیاد را به قتل رساند. هنگامی که ابن زیاد به خانه هانی آمد، مسلم بن عقیل از کشتن او امتناع کرد و دلیل امنتاع خود را نارضایتی هانی بن عروه که دوست نداشت ابن زیاد در خانه‌اش کشته شود و نیز حدیثی از پیامبر(ص) عنوان کرد که از کشتن به شکل غافلگیرانه منع فرموده‌اند.برخی عدم اقدام مسلم برای ترور عبیدالله بن زیاد را با این که وی مهدورالدم بود را دلیل پای بندی مسلم به مبانی ایمانی و دینی دانسته‌اند. برخی پژوهشگران با بررسی گزارش‌های مربوط به این واقعه، در صحت آن تردید کرده و برخی دیگر آن را به کلی ساختگی و بی‌پایه دانسته‌اند.محمدتقی جعفری در تحلیل خودداری مسلم بن عقیل از ترور ابن زیاد و رفتار انسانی اسلامی او می‌گوید هیچ منطق اجتماعی سیاسی و اخلاقی ساختگیِ روزگارِ ما نمی‌تواند عظمتِ شگفت انگیز قانونِ ممنوعیت قصاص قبل از جنایت و ممنوعیت قتل نفسِ غافل‌گیرانه را بفهمد و از مردم ماشین زده دنیای امروز توقع فهم آن را نباید داشت.

دستگیری و شهادت مسلم

بنا بر برخی گزارش‌های تاریخی، مسلم از عمر بن سعد که قریشی بود خواست تا بدو وصیت کند. نخستین وصیت او این بود تا کسی را نزد امام فرستد و او را از آمدن به کوفه منع کند. دیگر آن که جنازه او را کفن و پس از آن دفن کند و دیگر آن که بدهی او را با فروختن شمشیر و دیگر وسایلش بپردازد.

اطلاع یافتن امام حسین(ع) از خبر شهادت مسلم

امام حسین(ع) در منزل زرود یا نزدیکی آن، خبر شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروه را از مردی از طایفه بنی اسد شنید، آنان امام(ع) را از اوضاع کوفه آگاه کردند و او را از رفتن به کوفه بر حذر داشتند. بنا به نقل برخی منابع، خبر شهادت مسلم و هانی در منزل ثعلبیه یا قادسیه و یا قطقطانه به امام حسین(ع) رسیده است. عبداللَّه بن سليمان و منذر بن مشمعل‏ در این منزل به کاروان امام رسیدند و تا ثعلبیه با او همراه شدند. بنا به آنچه که در ارشاد شیخ مفید آمده، این دو تن، خبر کشته شدن مسلم و هانی را در زرود شنیدند و در ثعلبیه به امام رساندند. بنابر گزارش سید ابن طاووس در لهوف امام از خبر شهادت مسلم در منزل زُباله مطلع شد و اشک از دیدگانش جاری شد و برای او دعا کرد و فرمود او به آن چه بر عهده‌اش بود عمل کرد و بر ماست که به وظیفه خویش عمل کنیم. کسانی که به طمع حکومت و قدرت و موقعیت با امام(ع) همراه شده بودند یا در همراهی با او شک داشتند پس از این خبر از امام(ع) جدا شدند.

همچنین هنگام وداع با مسلم گریه کرده و هنگام دریافت خبر شهادت او آیه استرجاع (إنّا لله وإنّا إلیه راجعون) را قرائت کرده است.

علت شکست قیام کوفه و ماموریت مسلم

بیشتر نویسندگان، با توجه با اطلاعات موجود در منابع، در علت‌یابی شکست قیام مردم کوفه هنگام حضور مسلم در این شهر، به نقش سیاست‌های عبیدالله بن زیاد در ایجاد وحشت بین مردم کوفه و نیز ساختار اجتماعی کوفه که مانع اتحاد و همبستگی مردمان کوفه می‌شد و روانشناسی کوفیان که آنان را افرادی احساساتی و نظم ناپذیر و دنیا طلب معرفی می‌کند، تاکید کرده‌اند. اخیرا یکی از نویسندگان در کنار عوامل دیگر شکست قیام مسلم، از ضعف فرماندهی در این قیام، به عنوان یک احتمال، یاد کرده‌ است.سخن چینى و جاسوسى امویان، روى کار آمدن عبیداللّه، بکارگیرى شبکه جاسوسى پیشرفته و ایجاد فضاى رعب و وحشت را نیز از عوامل شکست قیام مسلم برشمرده‌اند.آیت الله خامنه‌ای دنیا گرایی خواص و ترجیح دادن دنیا بر حق و آخرت و پراکنده شدنشان از گرد مسلم و بد عمل کردن برخی از آنها مانند شریح قاضی و... را از علل شکست قیام مسلم برشمرده است.

تک‌نگاری

آثاری به زبان فارسی در مورد مسلم نگاشته شده است از جمله:

1. محمد علی عابدین، زندگانی سفیر حسین مسلم بن عقیل، مترجم: سید حسن اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ دوم، ۱۳۷۴ ش.
2. جواد محدثی، مسلم‌بن عقیل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات، ۱۳۷۶.
3. جواد محدثی، آشنایی با اسوه ها سلمان فارسى, بلال, میثم تمار, مسلم بن عقیل، قم،‌بوستان کتاب،‌۱۳۸۷ش.
4. کمره‌ای، میرزا خلیل، مسلم بن عقیل و اسرار پایتخت طوفانی، تهران، چاپخانه خودکار، چ اول، ۱۳۲۸ ش.
5. کمره ای میرزاخلیل، تنها عنصر شجاعت ، تهران، کتابخانه سقراط، بی تا .
6. عباس قدیانى، اسوه های ایثار: نگاهی به زندگانی مسلم بن عقیل، تهران،‌فردابه، ۱۳۸۱ش.
7. جواد نعیمی، حسین آسیوند، سفیر نور: مسلم بن عقیل در کوفه، عروج اندیشه، ۱۳۸۹ش.
8. سیدعلی سید جمال اشرف حسینی، مسلم بن عقیل(مجموعه هفت جلدی)، مترجم: محمدحسین خورشیدی، طوبای محبت، ۱۳۹۹ش.
9. رسول حسنی ولاشجردی، مهمان کُشی(مقتل حضرت مسلم بن عقیل)، آفرینندگان، ۱۳۹۹ش.
10. مهدی خدامیان آرانی، در اوج غربت، بهار دلها، ۱۳۹۶ش.

علاوه بر آثار به نثر، شاعران فارسی زبان زیادی نیز در مورد مسلم بن عقیل شعر سرودند که محمد خرم فر، آن‌ها در کتاب «مولای غریب مسلم بن عقیل و فرزندانش در آینه شعر» گرد آورده است. این کتاب را انتشارات طوبای محبت منتشر کرده است.

آثاری هم به زبان عربی در مورد مسلم نگاشته شده است از جمله:

1. عبدالرزاق المقرم، الشهید مسلم بن عقیل، بیروت، دارالفردوس، ۱۴۰۸ ق.
2. حسین الشیخ هادی القرشی، مسلم بن عقیل المَثَل الاعلی، مکتبة الامام الحسن، بی تا.
3. محمد البغدادی، مسلم بن عقیل، العتبة الحسینیه المقدسه، ۱۴۳۳ق.
4. باقر شریف القرشی، مسلم بن عقیل، مؤسسة التاريخ العربي للطباعة والنشر والتوزيع، ۲۰۰۴ م

مراسم مسلمیه

مقالهٔ اصلی: مسلمیه (آیین)

آئین سنتی ایام مسلمیه از حدود ۸۰ سال قبل در ایام شهادت مسلم بن عقیل در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی برگزار می‌شود. مراسم مسلمیه هر سال، از شب شهادت حضرت امام محمد باقر(ع) تا روز شهادت مسلم بن عقیل در حرم حضرت عبدالعظیم الحسنی به مدت سه شب (از شب ۷ تاشب ۹ ماه ذی حجه) بعد از نماز مغرب و عشاء برگزار می شود. در این مراسم دسته‌های عزاداری شرکت می‌کنند. مراسم عزاداری مسلمیه شهرری در سال ۱۳۹۹ش ثبت ملی شد؛ اما این مراسم در سال ۱۳۹۹ش به علت شیوع ویروس کرونا برگزار نشد.

آثار صوتی و تصویری و رایانه‌ای مرتبط

سکانس‌هایی از سریال مختارنامه که از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد، مربوط به حضور مسلم در کوفه و تنهایی او در آن شهر، و سرانجام شهادت وی است، که به صورت فیلم سینمایی «مهمان‌کشی» پخش گردید.

سریال ۱۱ قسمتی رادیویی نامیرا با موضوع مسلم بن عقیل از رادیو نمایش صدای جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۹۹ پخش گردید.

بازی رایانه‌ای سفیر عشق یک بازی اکشن سوم شخص در سبک Hack and slash، است که فاز نخست آن روی پلتفرم پی سی منتشر می‌شود. داستان این بازی در مورد حضور مسلم بن عقیل در کوفه است.

پیوند به بیرون

• مسلم بن عقیل (سفیر انقلاب کربلا)
• مسلم بن عقیل پیش از واقعه عاشورا
• عوامل شکست قیام مسلم بن عقیل در کوفه
• اسلام کوئست: حضرت مسلم چه کسی بود؟
• زیارتنامه مسلم بن عقیل