پیش‌نویس:قبیله بنی‌عامر
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نام‌گذاری | از عامر بن صعصعه |
| صدر خاندان | عامر بن صعصعه |
| بنیانگذار | قیس بن عیلان |
| خاستگاه | مکه |
| عصر | از قبل از اسلام |
| مکان استقرار | منطقه حجاز، اطراف مکه و مدینه |
| حوادث | بئر معونه، یوم شِعب جَبَله، یوم خزاز، یوم الفتاة |
قبیله بنی‌عامِر از قبایل کهن عدنانی و از تیره‌های بزرگ هوازن است که پیشینه‌اش در شبه‌جزیره عربستان به قبل از اسلام برمی‌گردد. این قبیله در حجاز، نجد و طائف سکونت داشت و بعدها گروه‌هایی از آنان به شام و مصر کوچ کردند. بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص) مواضع متفاوتی داشتند؛ گروهی اسلام آوردند و برخی مخالفت کردند. شماری از رسوم جاهلی آنان با آیات قرآن اصلاح شد. پس از رحلت پیامبر، گروهی از آنان از اسلام روی گرداندند، اما برخی در حکومت اسلامی و فتوحات حضور یافتند. از شخصیت‌های مهم این قبیله می‌توان به شمر و ام‌البنین اشاره کرد.
معرفی قبیله
بنی‌عامر از قبایل بزرگ عرب عدنانی و از تیره‌های منشعب از قیس بن عیلان بود. نسب این قبیله به عامر بن صعصعه بن معاویه بن بکر بن هوازن می‌رسد[۱] و منسوبان آن عامری خوانده می‌شوند.[۲] عامر بن صعصعه چهار پسر به نام‌های هِلال، رَبیعه، نمیر و سواءه داشت که تیره‌های بنی‌عامر از نسل آنان پدید آمدند.[۳] بنی‌عامر و پیامبر اسلام(ص) در نسب به مُضَر می‌رسند.[۴]
بنی‌عامر پیش از اسلام، در جنگ‌های قبیله‌ای متعددی شرکت داشتند.[۵] از جمله در نبردی با سپاه یمنی در تُربه در سال ۵۴۷م شکست خوردند؛ برخی منابع این نبرد را با ماجرای اصحاب فیل مرتبط دانسته‌اند.[۶] بنی‌عامر همچنین با یهودیان بنی‌نَضیر[۷] و بنی‌قُرَیظه[۸] نیز روابط و اتحاد قبیله‌ای داشتند.
از نجد و سپس طائف به‌عنوان نخستین سکونتگاه‌های بنی‌عامر یاد شده است.[۹] آنان در بخش‌هایی از حجاز، از جمله اطراف مکه و مدینه، فدک[۱۰] و نزدیک یمن[۱۱] نیز سکونت داشتند. بعدها گروه‌هایی از این قبیله به شام، مصر و مغرب کوچ کردند.[۱۲]
گفته شده موکب بنی‌عامر در بصره، از بازماندگان قبیله بنی‌عامر در دوره‌های بعدی است[۱۳] و از بزرگ‌ترین دسته‌های عزاداری اربعین در عراق به شمار می‌رود. اعضای این موکب با حضور در کربلا و بین‌الحرمین، در آیین‌های اربعین شرکت می‌کنند.[۱۴]
موضع بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص)
بنی‌عامر در برابر دعوت پیامبر(ص) مواضع متفاوتی داشتند. برخی از بزرگان این قبیله پس از گفت‌وگو با پیامبر(ص)[۱۵] یا درخواست معجزه اسلام آوردند.[۱۶] گروهی با پیامبر(ص) و مسلمانان مخالفت کردند و شماری نیز بی‌طرف ماندند.[۱۷]
پس از فتح مکه، گروهی از مسلمانان بنی‌عامر در جنگ حنین در کنار پیامبر(ص) با هوازن، خویشاوندان قبیله‌ای خود، جنگیدند و در شمار مؤلفة قلوبهم قرار گرفتند.[۱۸] در سال نهم هجری نیز تیره‌هایی مانند بنی‌رُؤاس و بنی‌کِلاب هیئت‌هایی به مدینه فرستادند.[۱۹] پیامبر افرادی از آنان را به جمع‌آوری زکات گمارد[۲۰] و با اهدای هدایا و نگارش نامه‌هایی در تأیید اسلامشان، روابط خود را با آنان تقویت کرد.[۲۱]
در مقابل، برخی از بنی‌عامر اسلام‌آوردن قبایل غِفار، اَسلم و جُهَینه را به تمسخر گرفتند؛ موضعی که در آیه ۱۱ سوره احقاف نکوهش شده است.[۲۲] برخی بزرگان این قبیله، پذیرش اسلام و حمایت از پیامبر(ص) را به واگذاری مقام جانشینی یا دریافت سهمی از غنایم مشروط کردند و پس از رد درخواستشان، به مخالفت ادامه دادند.[۲۳] از جمله، بَیحَرة بن فِراس از پذیرش اسلام خودداری کرد.[۲۴] عامر بن طفیل[۲۵] نیز در ماجرای بِئر مَعُونَه، در شهادت مبلغان اعزامی پیامبر(ص) نقش داشت.[۲۶]
اصلاح آیین‌های جاهلی بنی‌عامر در اسلام
بنی‌عامر پیش از اسلام بت‌پرست و از نگهدارندگان بت ذواللبا بودند[۲۷] و برخی رسوم جاهلی آنان با نزول آیات قرآن اصلاح یا رد شد.[۲۸] آنان در ماه‌های حرام مرتکب قتل و غارت می‌شدند و سعی میان صفا و مروه و وقوف در عرفات را از شعائر نمی‌دانستند؛ این باورها با نزول آیه ۲ سوره انعام اصلاح شد.[۲۹] طواف برهنه یا واداشتن دیگران به آن نیز با نزول آیه ۲۶ سوره اعراف ممنوع شد.[۳۰] همچنین باور به واردنشدن مُحرم از درِ خانه و ورود از پشت آن،[۳۱] با آیه ۱۸۹ سوره بقره رد شد؛[۳۲] هرچند درباره نسبت این باور به همه حمسی‌ها اختلاف وجود دارد.[۳۳] آنان برخی محصولات کشاورزی و گوشت حیوانات را نیز بر اساس باورهای جاهلی حرام می‌دانستند که این محدودیت‌ها با آیات ۱۰۳ سوره مائده و ۱۶۸ سوره بقره از میان رفت.[۳۴]
بنی‌عامر پس از پیامبر اسلام
پس از رحلت پیامبر(ص)، گروهی از بنی‌عامر با پیروی از طلیحة بن خویلد اسدی، پیامبر دروغینِ سرزمین نجد، از اسلام روی گرداندند[۳۵] و از پرداخت زکات به حکومت مدینه خودداری کردند. ابوبکر، خالد بن ولید را برای سرکوب آنان فرستاد[۳۶] و با شکست این گروه، شورش آنان پایان یافت.[۳۷] در دوره خلفا، برخی از شخصیت‌های بنی‌عامر به حکومت و کارگزاری منصوب شدند[۳۸] و گروه‌هایی از آنان نیز در فتوحات حضور داشتند. همچنین در دوره حکومت امام علی(ع) و جنگ او با معاویه، افرادی از بنی‌عامر در هر دو جبهه حضور داشتند.[۳۹]
شخصیت‌های مهم بنی‌عامر
برخی شخصیت‌های منسوب به بنی‌عامر یا تیره‌های آن در صدر اسلام و دوره‌های بعد نقش داشته‌اند؛ از جمله:
- شِمْرِ بْن ذِی‌الْجَوْشَن: از سپاهیان امام علی(ع) در جنگ صفین[۴۰] که بعدها به معاویه پیوست[۴۱] و از عوامل اصلی شهادت امام حسین(ع) شد.[۴۲]
- زینب دختر خزیمه: از بنی‌هلال و از همسران پیامبر(ص)، مشهور به «ام‌المساکین».[۴۳]
- میمونه دختر حارث: از همسران پیامبر(ص).[۴۴]
- کلابیه: همسر پیامبر.[۴۵]
- شاعه دختر رفاعه: از بنی‌کلاب و از همسران پیامبر(ص).[۴۶]
- ام‌البنین: همسر امام علی(ع) و مادر حضرت عباس(ع).[۴۷]
- همسر مسلم بن عقیل: بنابر نقلی، فرزندانش در واقعه کربلا به شهادت رسیدند.[۴۸]
- ام‌سعید: همسر عقیل بن ابی‌طالب.[۴۹]
- صفیه: همسر عبدالمطّلب.[۵۰]
پانویس
- ↑ ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۷۹-۸۷؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۷۱؛ کحالة، معجم قبایل العرب،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۷۰۸ و ص۶۶۰.
- ↑ ابن‌حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۱۱.
- ↑ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب،۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۷۲؛ برّی، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشره،۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۸۲.
- ↑ برّی، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشره، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۳.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب،۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۲۸؛ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۲، ص۱۰۴.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۶، ص۱۸۵.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۱۹۰؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۶۴.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۶.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۷۰۸.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۹۸۹ و ص۱۱۹۵ و ص۱۲۲۱؛ جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بی‌تا، ج۶، ص۱۸۸.
- ↑ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ کحالة، معجم قبایل العرب، ۱۳۷۳ش، ص۱۲۲۱.
- ↑ «موكب بني عامر قراءة في الأسئلة الحساسة»، در سایت مرکز دراسات الشهید الخامس؛ همچنین نگاه کنید به: العزاوی المحامی، موسوعة عشائر العراق، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۸.
- ↑ «بنی‌عامر بزرگ‌ترین موکب اربعین همراه با هنر و فنون تجسمی»، خبرگزاری ابنا.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۴۶۶-۴۷۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۶۲.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، اعلام قرآن از دایره المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۳۲۲.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۴۹۴-۴۹۵.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۴؛ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۹۷.
- ↑ ابن‌خیاط، تاریخ خلیفة، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۶۳.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۴.
- ↑ طوسی، التبیان، بی‌تا، ج۹، ص۲۷۳.
- ↑ نگاه کنید به: ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص۴۲۴؛ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۱۹؛ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۰؛ ابن‌هشام، السیرة النبویه، بی‌تا، ج۲، ص۵۶۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص۴۲۴.
- ↑ ابن‌شبه، تاریخ المدینه، بی‌تا، ج۲، ص۵۱۹؛ ابن‌سعد، الطبقات، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۱۰؛ ابن‌هشام، السیرة النبویه، بی‌تا، ج۲، ص۵۶۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۱۸۴ و ص۱۸۶؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ حموی، معجم البلدان، بی‌تا، ج۵، ص۹؛ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص۲۱۴.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۱، ص ۲۰۰؛ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۶۳.
- ↑ مقاتل، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۴۴۸.
- ↑ مقاتل، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۳۲.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۷۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۵۰۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۵۶.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص ۳۷۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج ۲، ص ۵۰۸.
- ↑ جوادعلی، المفصل، بی‌تا، ج۱۱، ص۲۰۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ ابن‌اعثم، الفتوح، بی‌تا، ج۱، ص۱۲.
- ↑ ابویعلی، مسندابی یعلی،۱۳۶۸ش، ج۱۳، ص۱۴۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۲، ص۴۹۲و۴۹۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۱، ص۱۴۱.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۸، ص۴۴۷ و ج۱۹، ص۳۴ و ج۴۰، ص۲۸۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۸۷۹م، ج۴، ص۲۰.
- ↑ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹ و ص۲۰۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۳۲۲.
- ↑ طبری، المنتخب، بی‌تا، ج۱، ص۸۸.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، بی‌تا، ج۲، ص۶۴۶.
- ↑ طبری، المنتخب، بی‌تا، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۶.
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۸۸.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲ ص ۷۰-۷۱
- ↑ ابن سعد، طبقات، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۳۱.
- ↑ ابن‌اثیر، اسد الغابة،۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۹.
منابع
- ابویعلی الموصلی، احمد بن علی، مسند ابی‌‌یعلی، دار المأمون للتراث، دمشق، ۱۳۶۸ش.
- ابن‌أثیر، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌أعثم، احمد بن محمد، الفتوح، بیروت، دارالندوة الجدیدة، بی‌تا.
- ابن‌حبان، محمد، الثقات، زیر نظر محمد عبد المعید خان مدیر دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد دکن هند، دائرة المعارف العثمانیة، چاپ اول، ۱۳۹۳ق.
- ابن‌حزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۳۷۷ش.
- ابن‌خیاط، خلیفه، تاریخ خلیفة، محقق:بقی‌بن مخلد، زکار، سهیل، بیروت، دارالفکر.۱۴۱۴ق.
- ابن‌سعد(کاتب الواقدی)، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شبه، عمر، تاریخ المدینة المنورة (اخبار المدینة النبویة)، فهیم محمد شلتوت، چاپ دوم، بی‌تا.
- ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ابوالقاسم علی‌بن الحسن،المحقق: عمرو بن غرامة العمروی، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، القاهرة، الهيئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر القرشی البصری ثم الدمشقی، البدایة و النهایة، داارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بی‌جا، دارالمعرفة، بی‌تا.
- العزاوی المحامی، عباس، موسوعة عشائر العراق، بیروت، دار العربیة للموسوعات، ۱۴۲۵ق.
- برّی، محمد بن ابی‌بکر، الجوهرة فی نسب النبی و اصحابه العشرة، ریاض، دارالرفاعی، ۱۴۰۳ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- «بنی‌عامر بزرگ‌ترین موکب اربعین همراه با هنر و فنون تجسمی»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، المکتبة العلمیة، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، یزدی طباطبایی، فضل الله، رسولی، هاشم، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، المنتَخب من ذیل المذیل من تاریخ الصحابة والتابعین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری( تاریخ الرسل و الملوک و صلة تاریخ الطبری)، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۸۷۹م.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مصحح: عاملی، احمد حبیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- کحالة، عمر رضا، معجم قبائل العرب، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۳۷۳ش.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، محقق: علوی، عبدالزهراء، محمودی، محمدباقر،بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، اعلام قرآن از دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب قم(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، مصحح:غفاری، علی اکبر و محرمی زرندی، محمود، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، شحاته، عبدالله محمود، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- منتظرالقائم، اصغر و محمدعلی، سمیعی، «بررسی علل گروش و نگرش خاندان بنی‌عامر قریش به اسلام»، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال نهم، شماره دوم، ج۳۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.
- «موكب بني عامر قراءة في الأسئلة الحساسة»، در سایت مرکز دراسات الشهید الخامس، تاریخ درج مطلب: ۸ سپتامبر ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، محقق: جونز، مارزدن، ۱۴۰۹ق.