فتوحات مسلمانان
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| زمان | ۱۳ق تا ۳۵ق |
|---|---|
| مکان | عراق، شام، مصر و ایران |
| نتیجه | فتح شام، مصر و فتح ایران |
| علت جنگ | گسترش قلمرو حکومت اسلامی و دعوت به اسلام |
| تغییرات سرزمینی | از شام و مصر تا ایران و سرزمینهای شرقی |
| جنگندگان | |
| طرفین جنگ | مسلمانان امپراتوری روم شرقی و دولت ساسانی |
| فرماندهان | |
| فرماندهان جنگ | خالد بن سعید، خالد بن ولید، سعد بن ابیوقاص هرقل، مقوقس، رستم فرخزاد |
فتوحات مسلمانان به مجموعه لشکرکشیها و گشودن سرزمینهای غیرمسلمان به دست مسلمانان با هدف گسترش اسلام و حاکمیت اسلامی گفته میشود. فتوحات از مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام دانسته شده و برخی مفسران، وعده «فتح نزدیک» در آیه ۱۳ سوره صف را ناظر به آن دانستهاند. به گفته پژوهشگران، فتوحات از سال ۱۳ق در دوره خلافت ابوبکر با لشکرکشی به عراق آغاز شد و خالد بن ولید پس از فتح حیره، انبار و عینالتمر، برای ادامه نبردها به شام رفت. سپس فتوحات شام با پیروزی در اجنادین و یرموک، فتح دمشق و بیتالمقدس ادامه یافت و با فتح ایران در دوره عمر و گسترش آن به فارس، کرمان، خراسان و فراتر از آن در دوره عثمان به اوج رسید.
در آثار پژوهشی، امام علی(ع) مخالف گسترش فتوحات دانسته شده و توقف فتوحات در دوران خلافت ایشان، عدم حضور آن حضرت در این لشکرکشیها و خودداری از همراهی با عمر در فتح ایران، از شواهد این دیدگاه شمرده شده است؛ هرچند آن حضرت در دوره دو خلیفه نخست، در برخی تصمیمهای مربوط به فتوحات به خلفا مشاوره میداد. همچنین، گزارشهای مربوط به حضور حسنین(ع) در برخی فتوحات از نظر سند و محتوا محل تردید شماری از پژوهشگران است؛ بااینحال، حضور برخی از اصحاب امام علی(ع) در فتوحات گزارش شده است.
درباره مشروعیت فتوحات نیز دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است. نظریه عدالت صحابه و وجوب جهاد ابتدایی از مهمترین مبانی استنادشده برای مشروعیت فتوحات بوده و برخی فقیهان نیز با استناد به رضایت امام علی(ع)، از آن دفاع کردهاند؛ در مقابل، گروهی تنها فتوحات منجر به گسترش اسلام را مشروع دانستهاند. درباره انگیزهها و پیامدهای این روند نیز تحلیلهای متفاوتی ارائه شده و انتقال مشکلات داخلی خلافت به خارج از شبهجزیره، گسترش دنیاگرایی و تعصبهای قومی و رشد مباحث کلامی از جمله آنها شمرده شده است.
فتوحات مسلمانان و گستره جغرافیایی آن
فتوحات مسلمانان به مجموعه لشکرکشیها و گشودن سرزمینهای غیرمسلمان به دست مسلمانان با هدف گسترش اسلام و حاکمیت اسلامی گفته میشود. به گفته پژوهشگران، این فتوحات از سال ۱۳ق در دوره خلافت ابوبکر آغاز شد و تا دوره عثمانیان ادامه یافت.[۱] فتوحات اولیه، بهویژه در دوره ابوبکر و عمر، تا پایان قرن نخست هجری قلمرو حکومت اسلامی را از جبلالطارق تا رودهای سند و سیحون گسترش داد[۲] و در دورههای امویان و عباسیان به روم غربی نیز رسید.[۳]
فتوحات از مهمترین رویدادهای تاریخ حکومت خلفای نخستین اسلامی دانسته میشود[۴] و برخی مفسران، وعده «فتح نزدیک» در آیه ۱۳ سوره صف را ناظر به آن دانستهاند.[۵] این فتوحات آثار گستردهای بر حیات مادی و معنوی مسلمانان گذاشت؛ بهگونهای که برخی آن را زمینهساز گسترش اسلام و شعار توحید دانسته و برخی دیگر، به سبب فجایع جنگها، آن را نقد کردهاند.[۶] همچنین فتوحات با افزایش شمار مسلمانان و استقرار آنان در سرزمینهای فتحشده،[۷] طی چند قرن تحولات گستردهای در ساختار دینی و جمعیتی مناطق وسیعی ایجاد کرد.[۸]
روند و سیر تاریخی فتوحات
بر پایه گزارشهای تاریخی، زمینه نخستین لشکرکشی مسلمانان به ایران با حملات مرزی مُثَنّی بن حارثه و سُوَید بن قُحطَبه به نواحی مرزی ساسانیان فراهم شد. آنان با گزارش نابسامانی اوضاع ایران، از ابوبکر درخواست اعزام سپاه کردند و او خالد بن ولید را مأمور کرد به حیره رود و با یاران مثنی به سوی ایران حرکت کند.[۹]
بنابر منابع تاریخی، خالد بن ولید در اواخر سال ۱۱ق راهی عراق شد و پس از پیروزی در نبرد اُبُلّه، نزدیک بصره،[۱۰] و چند نبرد دیگر،[۱۱] در سال ۱۲ق حیره را محاصره کرد. مردم حیره با پذیرش پرداخت جزیه شهر را تسلیم کردند و نخستین جزیه به خلافت اسلامی ارسال شد.[۱۲] خالد پس از فتح انبار و عینالتمر، در غرب کوفه،[۱۳] به شام اعزام شد.[۱۴]
بر پایه گزارش مورخان، فتوحات شام با اعزام سپاهیان به فرماندهی ابوعبیده جراح و عمرو بن عاص آغاز شد و با پیوستن خالد بن ولید ادامه یافت.[۱۵] مسلمانان پس از پیروزی در نبردهای اجنادین،[۱۶] مرجالصفر،[۱۷] و فتح دمشق،[۱۸] در سال ۱۵ق سراسر شام، از جمله حمص و بعلبک، را تصرف کردند. پس از پیروزی در نبرد یرموک، هَرَقْل، امپراتور روم شرقی (ح ۶۱۰ تا ۶۴۱م)، شام را ترک کرد.[۱۹] همچنین قدس در سال ۱۶ق با صلح و حضور عمر بن خطاب فتح شد[۲۰] و مسلمانان آن را به یاد معراج پیامبر(ص) «بیتالمقدس» نامیدند.[۲۱]
فتح ایران از مهمترین فتوحات مسلمانان دانسته شده است.[۲۲] پس از شکست مسلمانان در نبرد یَوْمُ الْجِسْر،[۲۳] آنان در نبرد قادسیه سپاه ساسانی را شکست دادند و تیسفون، جلولا و دیگر نواحی عراق را فتح کردند.[۲۴] سپس به دستور عمر، شهر کوفه بهعنوان پایگاه مسلمانان بنا شد.[۲۵] در ادامه، اهواز، شوش، شوشتر و نهاوند فتح شد و پیروزی در نبرد نهاوند راه فتوحات در ایران را هموار کرد.[۲۶] به گفته مورخان، در دوره عثمان نیز فتوحات به فارس، کرمان، خراسان و شهرهایی چون نیشابور، طوس، مرو، هرات، کابل و بلخ گسترش یافت.[۲۷]
چنانکه در منابع تاریخی آمده است، در دوران خلافت امام علی(ع)، فتوحات متوقف شد[۲۸] و آن حضرت بهدلیل درگیریهای داخلی و ضرورت مقابله با فتنهها، از گسترش قلمرو حکومت اسلامی خودداری کرد و برخی نیروهای مستقر در مناطق مرزی همانند سپاه اشعث بن قیس در آذربایجان، را به عراق فراخواند.[۲۹]
نقش و موضع امام علی(ع) و اهلبیت(ع) در فتوحات
به گفته پژوهشگران، برخی آثار با رویکرد شیعی، امام علی(ع) را مخالف گسترش فتوحات دانسته[۳۰] و توقف فتوحات در دوران خلافت ایشان و عدم حضور آن حضرت در فتوحات پیشین را از شواهد این دیدگاه برشمردهاند.[۳۱] همچنین گزارش شده است که امام علی(ع) دعوت عمر برای همراهی در فتح ایران را نپذیرفت و او را از حضور در میدان نبرد بازداشت.[۳۲] بااینحال، بنابر گزارشهای تاریخی، آن حضرت در دوره دو خلیفه نخست درباره برخی فتوحات، از جمله فتح شام،[۳۳] نبرد نهاوند[۳۴] و فتح بیتالمقدس،[۳۵] به خلفا مشورت میداد؛ اما در دوره عثمان از اینگونه مشورتها خودداری کرد.[۳۶]
گزارش شده است که حسنین(ع) در فتح گرگان در سال ۲۹ق همراه سعید بن عاص حضور داشتند[۳۷] و گزارشی دیگر از حضور امام حسن(ع) در مسیر جرجان و ورود ایشان به اصفهان حکایت دارد.[۳۸] بااینحال، شماری از پژوهشگران این گزارشها را از نظر سند و محتوا قابل اعتماد نمیدانند و به نبود گزارش مشابه در دیگر منابع،[۳۹] تردید راویان اصلی[۴۰] و تعارض گزارشها استناد کردهاند.[۴۱] آنان بر این باورند که اهلبیت(ع) برای مشروعیت نبخشیدن به فتوحات، در این لشکرکشیها شرکت نکردهاند.[۴۲] بااینحال، برخی اصحاب امام علی(ع)، از جمله خالد بن سعید بن عاص،[۴۳] عمار یاسر،[۴۴] هاشم بن عتبه،[۴۵] فضل بن عباس[۴۶] و مالک اشتر،[۴۷] در برخی فتوحات حضور داشتهاند.
مشروعیت فتوحات از منظر عالمان شیعه
گفته شده است مهمترین نظریه مشروعیتبخش به فتوحات، نظریه عدالت صحابه است؛ زیرا نقد فتوحات به نقد خلفا و صحابه میانجامد و با این نظریه ناسازگار دانسته شده است.[۴۸] برخی فقیهان نیز با استناد به وجوب جهاد ابتدایی[۴۹] یا رضایت امام علی(ع) از فتوحات اولیه، از مشروعیت آن دفاع کردهاند.[۵۰] به گفته آنان، فتوحات موجب تقویت و گسترش اسلام در مناطق کفر شده و ائمه(ع) به چنین نتیجهای رضایت داشتهاند.[۵۱] بااینحال، برخی فقیهان تنها فتوحاتی را پذیرفتهاند که به گسترش اسلام انجامیده باشد.[۵۲]
در همین چارچوب، سید علی خامنهای فتوحات منجر به رفع سلطه حکومتهای ستمگر و گسترش اسلام را قابل دفاع دانسته است.[۵۳] او در مقابل، فتوحات دارای ماهیت جهانگشایانه را غیرقابل دفاع میداند.[۵۴] در مقابل این دیدگاه، علامه طباطبایی و مرتضی مطهری، فتوحات را موجب غفلت از گسترش علم[۵۵] و فرهنگ اسلامی[۵۶] دانستهاند.
محمدحسن رجبی دوانی نیز معتقد است امام علی(ع) با فتوحات موافق نبود و در دوران حکومت خود آن را متوقف کرد.[۵۷] در مقابل، برخی محققان بر این باورند که هرچند فتح اسلامی با جنگ حاصل شد، نشر اسلام در میان مردم سرزمینهای فتحشده به زور جنگ نبود.[۵۸]
انگیزهها و پیامدهای فتوحات
درباره انگیزه خلفا از آغاز و تداوم فتوحات، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. برخی پژوهشگران، انتقال مشکلات و اختلافهای داخلی ناشی از خلأ قدرت به خارج از شبهجزیره عربستان را در کنار انگیزههای دینی و اقتصادی، از عوامل اصلی فتوحات دانستهاند.[۵۹] همچنین گزارش شده است که خلافت برای دور کردن صحابه معترض یا مخالف از مرکز حکومت، آنان را به جهاد و فتوحات اعزام میکرد؛ چنانکه معاویه[۶۰] و ابنعامر[۶۱] چنین سیاستی را به عثمان توصیه کردهاند. این گسترش نظامی و ورود غنائم، پیامدهای اجتماعی و فرهنگی نیز به همراه داشت؛ به گفته مرتضی مطهری، زمینه دنیاپرستی، تجملگرایی و تعصبهای قبیلهای را فراهم کرد،[۶۲] و علامه طباطبایی آن را در رشد مباحث کلامی و اعتقادی و نیز تقویت برتریجویی میان عرب و غیرعرب مؤثر دانسته است.[۶۳] در همین زمینه، فضل بن شاذان از مخالفت خلیفه دوم با ازدواج دختران عرب با مردان غیرعرب و نگرانی او از رواج زبان فارسی گزارش کرده است.[۶۴]
پانویس
- ↑ محمودپور، «توان نظامی اعراب مسلمان در فتوح اولیه»، ص۱۶۸.
- ↑ رحمتی و آقاجاری، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی»، ص۲۲۲.
- ↑ حسنبگی و مهدویفر، «واکاوی دیدگاه اهل بیت (ع) به فتوحات»، ص۵۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴، ص۹۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۱۹ـ۱۲۰.
- ↑ رحمتی و آقاجاری، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی»، ص۲۲۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷۰؛ الدینوری، الاخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۱؛ ابناثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۸۳.
- ↑ الطبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۴۳.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۸۷.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۲.
- ↑ الحموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۱۷۸.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۵۸ق، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ابنمسکویه الرازی، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ البلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۱۲۱.
- ↑ المقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۸۴.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۲۲۳.
- ↑ خسروشاهی، تاریخ بیت المقدس و مسئله فلسطین، ۱۳۵۴، ص۱۵.
- ↑ حاجیبابایی، «مقاومت در آستانه مرز»، ص۲۸.
- ↑ المقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۷۰.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۱۵.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۸۶.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۱۸۰ـ۱۸۲.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۳۷.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۴۶.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۲۲.
- ↑ گوهری فخرآباد، «فتوحات و مشروعیت خلفای راشدین»، ص۷.
- ↑ رنجبر، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، ص۶۲.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۳۱۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۱.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۷.
- ↑ واقدی، فتوح الشام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۸.
- ↑ رنجبر، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، ص۶۲.
- ↑ البلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۲۶.
- ↑ الأصبهانی، ذکر أخبار إصبهان، ۱۹۳۴م، ج۱، ص۴۷.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ منتظر القائم، تاریخ امامت، ص۱۰۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۵۸ق، ج۲، ص۱۱۱؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۹۹؛ ابنعبدالبرّ، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۱۸۰-۱۸۲.
- ↑ الدینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۰.
- ↑ ابناثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۶.
- ↑ ابنخلدون، دیوان المبتدأ و الخبر، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۸۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۴.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۷.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۹-۱۷۰.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۷.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۸.
- ↑ «بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ «بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۷۲.
- ↑ مطهری، جاذبه و دافعه علی علیهالسلام، ۱۳۹۰ش، ص۱۳۵.
- ↑ رجبی دوانی، «سیره امیرالمؤمنین برای بهبود معیشت مردم»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ زرینکوب، کارنامه اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۱.
- ↑ سعادتفر و دیگران، «عوامل موثر بر ناکامی فتوحات و گسترش اسلام»، ص۱۱۷.
- ↑ ابنقتیبه، الامامه و السیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۳۳۳.
- ↑ مطهری، سیری در نهجالبلاغه، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۷۳، ۲۷۶.
- ↑ ابنشاذان، الإیضاح، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۸۱.
منابع
- ابونعیم، احمد بن عبدالله، تاریخ أصبهان (ذکر أخبار أصبهان)، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابنأبیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابناعثم الکوفی، محمد بن علی، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- ابنخلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحادة، بیروت،دار الفکر، ط الثانیة، ۱۴۰۸ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، چاپ احسان عباس، ۱۴۰۵ق.
- ابنشاذان، فضل بن شاذان، الإیضاح، محقق:سید جلال الدین حسینی ارموی، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۶۳ش.
- ابنطقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الإسلامیة، تحقیق عبد القادر محمد مایو، بیروت، دار القلم العربی، ط الأولی، ۱۴۱۸ق.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
- ابنمسکویه، احمد بن محمد، تجارب الأمم، تحقیق: ابو القاسم امامی، تهران، انتشارات سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش.
- اسکافی، محمد بن عبدالله، المعیار و الموازنه، تصحیح: محمدباقر محمودی، بیجا، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
- حاجیبابایی، مجید، «مقاومت در آستانه مرز، الگویی برای تحلیل فتوحات اعراب مسلمان در ایران»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۶، زمستان ۱۳۹۷ش.
- حسنبگی، علی؛ مهدویفرد، امیرعباس، «واکاوی دیدگاه اهل بیت (ع) به فتوحات صدر اسلام با رویکرد تاریخی حدیثی»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۷ش.
- حسنبیگی، علی؛ دسترنج، فاطمه، احمدی، فاطمه،«بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث؛ مطالعه موردی: فتوحات صدر اسلام و روایت أمِرتُ أن اُقَاتِل النَّاس...»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۱۸، زمستان ۱۴۰۰ش.
- حسین، طه، الفتنة الکبری، قاهره، دار العارف، ۱۴۰۰ق.
- خسروشاهی، هادی، تاریخ بیت المقدس و مسئله فلسطین، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۵۴ش.
- دینوری، احمد بن داوود، الأخبار الطوال، تحقیق: عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- رحمتی، محسن؛ آقاجری، الهام، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی از آغاز فتوحات تا اوایل قرن ششم هجری»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۸۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
- رنجبر، محسن، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۲، بهار ۱۳۸۲ش.
- زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، موسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم ۱۳۶۹ش.
- سهمی، حمزة بن یوسف، تاریخ جرجان، محقق: تحت مراقبة محمد عبد المعید خان، بیروت، عالم الکتب، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- سیوطی، عبد الرحمان بن ابیبکر، تاریخ الخلفا، تحقیق: رهاب خضر عکاوی، بیروت، موسسه عز الدین، ۱۹۹۲م.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، مصر، مطبعة البیهة المصریه، ۱۳۴۶ق.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، انتشارات تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، جاذبه و دافعه علی(ع)، تهران، نشر صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا،، ۱۳۹۰ش،
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- واقدی، محمد بن عمر، فتوح الشام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، الطبعة الثانیة، ۱۹۹۶م.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، نجف، مکتبة المرتضویه، ۱۳۸۵۸ق.