احقاق الحق و ازهاق الباطل (کتاب): تفاوت میان نسخهها
Abbasahmadi (بحث | مشارکتها) ←نسخههای خطی: موردی کردن نسخههای خطی. |
Abbasahmadi (بحث | مشارکتها) ←نسخههای خطی: افزودن پاورقی. |
||
| خط ۸۷: | خط ۸۷: | ||
== نسخههای خطی == | == نسخههای خطی == | ||
[[پرونده:Ehqaqolhaq-khati.jpg|بندانگشتی|200پیکسل|صفحه نخست از نسخهای خطی از کتاب احقاق الحق، که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود و دارای حواشی از خود نویسنده است.<ref>[https://dlib.ical.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_afPfm=-14gqmren13 «احقاق الحق نسخه خطی»]، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.</ref>]] | [[پرونده:Ehqaqolhaq-khati.jpg|بندانگشتی|200پیکسل|صفحه نخست از نسخهای خطی از کتاب احقاق الحق، که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود و دارای حواشی از خود نویسنده است.<ref>[https://dlib.ical.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_afPfm=-14gqmren13 «احقاق الحق نسخه خطی»]، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.</ref>]] | ||
نسخههای خطی گوناگونی از کتاب احقاق الحق وجود دارد، که برخی از آنها چنین است: | نسخههای خطی گوناگونی از کتاب احقاق الحق وجود دارد،<ref>شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۲۹.</ref> که برخی از آنها چنین است: | ||
* نسخهای که آقابزرگ تهرانی، نویسنده کتاب الذریعه، آن را در کتابخانه شخصی عبدالحسین طهرانی در کربلا دیده است. این نسخه از روی خط نویسنده در سال ۱۰۶۸ق کتابت شده است.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شوشتری، ترجمه نهج الحق، ص۴۴.</ref> | * نسخهای که آقابزرگ تهرانی، نویسنده کتاب الذریعه، آن را در کتابخانه شخصی عبدالحسین طهرانی در کربلا دیده است. این نسخه از روی خط نویسنده در سال ۱۰۶۸ق کتابت شده است.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شوشتری، ترجمه نهج الحق، ص۴۴.</ref> | ||
* نسخهای که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران نگهداری میشود و گفته شده دارای حواشی از خود نویسنده است.<ref>[https://dlib.ical.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_afPfm=-14gqmren13 «احقاق الحق نسخه خطی»]، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.</ref> | * نسخهای که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران نگهداری میشود و گفته شده دارای حواشی از خود نویسنده است.<ref>[https://dlib.ical.ir/faces/search/bibliographic/biblioFullView.jspx?_afPfm=-14gqmren13 «احقاق الحق نسخه خطی»]، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.</ref> | ||
نسخهٔ ۲۰ دسامبر ۲۰۲۰، ساعت ۱۳:۳۸
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | قاضی نورالله شوشتری (متوفای ۱۰۱۹ق) |
| تاریخ نگارش | قرن یازدهم |
| موضوع | کلام، نبوت، امامت |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی |
| تاریخ نشر | ۱۴۰۹ ق |
ِاِحْقاقُ الحَقّ و اِزْهاقُ الباطِل مشهور به احقاق الحق کتابی کلامی نوشته قاضی نورالله شوشتری عالم شیعه متوفای ۱۰۱۹ق است. این کتاب را در دفاع از ولایت و امامت امام علی(ع)، تبیین اندیشههای کلامی شیعه و در ردّ کتاب ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل نوشتۀ فضل الله بن روزبهان عالم شافعی نوشته شده است. کتابهایی در شرح و ترجمه آن نوشته شده است.
نویسنده
سید نورالله حسینی مرعشی (۹۵۶-۱۰۱۹ق)[۱] معروف به قاضی نورالله شوشتری، متکلم و فقیه شیعه در دوره صفویه است.[۲] او در زمان اکبر شاه گورکانی (حکومت:۹۶۳-۱۰۱۴ق)، به هند رفت و خود را شافعی معرفی کرد.[۳] وی در لاهور به مقام قضاوت رسید.[۴]
با به دست آوردن کتاب مجالس المؤمنین، نوشته قاضی نورالله، در دوره حکومت جهانگیرشاه (حکومت:۱۰۱۴–۱۰۳۷ق) بر هند، شیعه بودن او ثابت و از قضاوت برکنار شده و به دست نواصب به شهادت رسید؛[۵] البته به گفته برخی از تراجمنگاران، مانند مدرس تبریزی و آقابزرگ تهرانی، دلیل شهادت او نوشتن کتاب احقاق الحق بوده است.[۶]
اهمیت
وحید بهبهانی مینویسد: هر کس در صدد استحکام بخشیدن به عقاید خویش است به احقاق مراجعه کند که این کتاب او را از سایر کتب بینیاز میسازد.
محقق قمی صاحب قوانین میگوید: معتقدم اگر خود علامه حلّی به ردّ کلمات ابن روزبهان اقدام میکرد از عهده آن، چنانکه قاضی شهید برآمده است، بر نمیآمد.
از محمدتقی مجلسی نقل شده کتاب احقاق الحق یکی از کتابهایی است که بر هر شیعه لازم است آن را مطالعه کند.[۷]
از میرزا ابوالقاسم قمی نقل شده که وی، کلام قاضی نورالله در احقاق الحق را از نظر تحقیق و تتبع، از علامه حلی، نویسنده نهج الحق نیز، بهتر دانسته است.[۸]
سید اعجاز حسین هندی (درگذشته ۱۲۸۶ق)، آقابزرگ تهرانی، کتاب احقاق الحق را ستودهاند.[۹]
به گفته قاضی نورالله در مقدمه کتاب احقاق الحق، وی این کتاب را در سال ۱۰۱۴ق، در مدت هفت ماه نگاشته است.[۱۰] سید اعجاز حسین کَنتوری(درگذشته ۱۲۸۶ق)، عالم شعیه اهل هند، نگاشتن احقاق الحق را در این مدت زمان ستوده و این مدت را برای نسخهبرداری از این کتاب نیز، ناکافی شمرده است.[۱۱]
انگیزه
قاضی نورالله شوشتری کتاب احقاق الحق را در رد کتاب ابطال الباطل و اهمال الکشف العاطل، نوشته فضل بن روزبهان، عالم سنیمذهب قرن نهم قمری، نوشته است. فضل بن روزبهان کتاب ابطال الباطل را در رد بخش امامتِ کتاب نهج الحق، نوشته علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ق)، فقیه و متکلم شیعه، نوشته بود.[۱۲]
علت نامگذاری
قاضی نورالله شوشتری با اقتباس از آیه وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ کانَ زَهُوقًا ﴿۸۱﴾ (ترجمه:و بگو: «حق آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.»)[اسراء–۸۱] اثر خود را احقاق الحق و ازهاق الباطل (به معنای، اثباتکردن حق و نابودکردن باطل) نامیده است.
روش
قاضی نورالله شوشتری در کتاب احقاق الحق از روش مناظره استفاده کرده، که در آن از فن جدل بهره میبرند. او در مقدمه کتاب، متن خطبه ابن روزبهان را نقل و نقد کرده است.[۱۳]
پس از آن، متن کتاب نهج الحق نوشته علامه حلی را با جمله «قالَ المُصَنِّفُ رَفَعَ اللّهُ دَرَجَتَه؛ نویسنده که خدا رتبه او را بالا برد، گفت» یا «یَقولُ رَحِمَهُ الله؛ نویسنده که خدا او را رحمت کند میگوید» نقل میکند. به دنبال آن ردّیه فضل بن روزبهان، بر کتاب نهج الحق را با عبارت «قال الناصِبُ خَفَضَهُ اللّه؛ ناصبی که خدا او را پست و خوار کند، گفت» میآورد و سپس در ردّ گفته فضل بن روزبهان، نظر خود را با کلمه «اَقولُ؛ میگویم» ارائه میکند.[۱۴]
قاضی نورالله در این کتاب به مباحث کلامی بسنده نکرده، بلکه از شعرهای فارسی و عربی نیز استفاده کرده است.[۱۵] به گفته محمد صحتی سردرودی قاضی نورالله، کتاب احقاق الحق را در کمتر از یک سال نوشته است و در عین حال به فعالیتهای اجتماعی و دینی نیز اشتغال داشته است.[۱۶]
محتوا
قاضی نورالله شوشتری در کتاب احقاق الحق اصول و فروع دین را به صورت تطبیقی بین شیعه و سنی بحث کرده و مطالب خود را در هشت مسئله آورده است که عبارتاند از:
پژوهشهای پیرامون کتاب
پژوهشهایی توسط برخی از عالمان شیعه درباره کتاب احقاق الحق صورت گرفته است. یکی از آنها کتاب «دلائل الصدق لنهج الحق» است که توسط محمدحسن مظفر (درگذشت ۱۳۷۵ق)، فقیه و متکلم شیعه، در تکمیل احقاق الحق نگاشته شده است.[۱۷]
دیگری شرح و ملحقاتی است که توسط گروهی زیر نظر سید شهابالدین مرعشی نجفی، مرجع تقلید شیعه، در ۳۶ جلد (تا سال ۱۳۹۲ش)، توسط کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، چاپ شده است.[۱۸] چهار جلد نخست، متن احقاق الحق به همراه ملحقات، و دیگر جلدها، فقط ملحقات احقاق الحق است.
مفیدالدین عبدالنبی شیرازی، مولی محمدهادی بن عبدالحسین و یکی از نوادگان قاضی نورالله شوشتری، که نام وی ناشناخته است نیز، بر کتاب احقاق الحق تعلیقات نوشتهاند.
نسخههای خطی
نسخههای خطی گوناگونی از کتاب احقاق الحق وجود دارد،[۲۰] که برخی از آنها چنین است:
- نسخهای که آقابزرگ تهرانی، نویسنده کتاب الذریعه، آن را در کتابخانه شخصی عبدالحسین طهرانی در کربلا دیده است. این نسخه از روی خط نویسنده در سال ۱۰۶۸ق کتابت شده است.[۲۱]
- نسخهای که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران نگهداری میشود و گفته شده دارای حواشی از خود نویسنده است.[۲۲]
- نسخه خطی که در کتابخانه شخصی مدرس خیابانی تبریزی، نویسنده کتاب ریحانة الادب قرار داشته و گفته شده نزدیک به زمان نویسنده کتابت شده است. این نسخه یکی از نسخههایی است که مرعشی نجفی، مرجع تقلید و مصحح کتاب احقاق الحق، از آن برای تصحیح کتاب بهره برده است.[۲۳]
نشر
کتاب احقاق الحق، در ایران، در سال ۱۲۷۳ق، در چهار جلد، به صورت چاپ سنگی منتشر شده[۲۴] و در مصر در سال ۱۳۲۶ق، نیمه نخست آن به چاپ رسید.[۲۵] انتشارات مکتبة الاسلامیه نیز، این کتاب را در تهران، در سال ۱۳۹۶ق منتشر کرد.[۲۶]
- چاپ در تهران در سال ۱۳۷۶ق با تصحیح ابراهیم میانجی.
- چاپ در سال ۱۳۷۷ق با اهتمام و اشراف آیتالله مرعشی نجفی با حواشی و ملحقات.
ترجمهها
کتاب احقاق الحق، در دوره شاه سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵)، توسط نصرالدین حسین بن عبدالوهاب بهبهانی با نام «ایضاح احقاق الحق» به فارسی ترجمه شد.[۲۷] بار دیگر، توسط میرزا محمد نائینی (درگذشت ۱۳۰۵ق)، به فارسی برگردانده شد.[۲۸]
این کتاب توسط مولوی محمدعلی سندی حائری هندی[۲۹] و سید حسن کهجوری (درگذشت ۱۳۵۲ق)، عالم و متکلم شیعه در هند،[۳۰] به زبان اردو برگردانده شده است.
پانویس
منابع
- آزاد کشمیری، محمدعلی بن محمدصادق، نجوم السماء فی تراجم العلماء، به تصحیح هاشم محدث، ایران، سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۸۷ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- «پدرم وصیت کرد مرا در ورودی کتابخانه و زیر پای طالبان علوم آل محمد دفن کنید»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۳۹۹ش.
- حجتی، محمدباقر، «گزارشی از تألیف کتاب احقاق الحق و مؤلف آن»، در فصلنامه پژوهشهای نهجالبلاغه، تهران، بنیاد نهجالبلاغه، شماره۱، پاییز ۱۳۸۰ش.
- حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، قم، المکتبة الحیدریه، ۱۴۲۷ق.
- رفاعی، عبد الجبار، معجم ما کتب عن الرسول و أهل البیت(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات ایران، ۱۳۷۱ش.
- رفاعی، عبد الجبار، معجم المطبوعات العربية في إيران، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۴۱۴ق.
- شوشتری، قاضی نورالله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، با مقدمه و تعلیقات آیتالله مرعشی نجفی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
- صحتی سردرودی، محمد، «در سایه احقاق الحق»، میراث شهاب، شماره۱۱، بهار ۱۳۷۷ش.
- صدر، حسن، تکملة أمل الآمل، بیروت، با تحقیق حسنعلی محفوظ و دیگران، دار المؤرخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- قمی، عباس، الفوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، به تصحیح ناصر باقری بیدهندی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- کبودرآهنگی (مجذوب علیشاه)، محمدجعفر بن صفر، مرآة الحق و مراحل السالکین فی السیر و السلوک و صفات الصوفی، به تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی، تهران، حقیقت، ۱۱۷۵ق/۱۲۳۸ش،
- کنتوری، اعجازحسین بن محمدقلی، کشف الحجب و الأستار عن أسماء الکتب و الأسفار، با مقدمه سید شهابالدین مرعشی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
- لجنة العلمی فی مؤسسة الامام الصادق(ع)، معجم طبقات المتکلمین، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، ۱۴۲۴ق.
- مدرس تبریزی، محمدعی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۹ش.
پیوند به بیرون
- ↑ آزاد کشمیری، نجوم السماء فی تراجم العلماء، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۳.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۳۸۴.
- ↑ صدر، تکملة أمل الآمل، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۳۸۴.
- ↑ آزاد کشمیری، نجوم السماء فی تراجم العلماء، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۳۸۶؛ قمی، الفواید الرضویه، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۰۶۳.
- ↑ حسینی، فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله، ۱۳۲۷ش، ص۵۵؛ شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۳۳ و ۳۴.
- ↑ کبودرآهنگی (مجذوب علیشاه)، مرآة الحق، ۱۲۳۸ش، ص۱۰۴.
- ↑ حسینی، فیض الاله فی ترجمة القاضی نورالله، ۱۳۲۷ش، ص۵۴.
- ↑ شوشتری، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، ۱۴۰۹ق، المقدمهج۱، ص۳۲.
- ↑ کنتوری، الحجب و الاستار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۷.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شوشتری، ترجمه نهج الحق، ص۴۴.
- ↑ صحتی سردرودی، «در سایه احقاق الحق»، ص۶۶.
- ↑ صحتی سردرودی، «در سایه احقاق الحق»، ص۶۶.
- ↑ صحتی سردرودی، «در سایه احقاق الحق»، ص۶۶.
- ↑ صحتی سردرودی، «در سایه احقاق الحق»، ص۶۶.
- ↑ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۴۲۷ق، ج۷، ص۳۳۱.
- ↑ «پدرم وصیت کرد مرا در ورودی کتابخانه و زیر پای طالبان علوم آل محمد دفن کنید»، خبرگزاری رسا.
- ↑ «احقاق الحق نسخه خطی»، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۲۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شوشتری، ترجمه نهج الحق، ص۴۴.
- ↑ «احقاق الحق نسخه خطی»، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- ↑ شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ ق، ص۲۹.
- ↑ رفاعی، معجم المطبوعات العربية في إيران، ۱۴۱۴ق، ص۵۲.
- ↑ رفاعی، معجم ما کتب عن الرسول و أهل البیت(ع)، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۱۵۷.
- ↑ رفاعی، معجم ما کتب عن الرسول و أهل البیت(ع)، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۱۵۷.
- ↑ حجتی، «گزارشی از تألیف کتاب احقاق الحق و مؤلف آن»، ص۱۰۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذريعة إلی تصانيف الشيعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۷۵.
- ↑ تهرانی، الذریعة، ج۴، ص۷۵.
- ↑ لجنة العلمی فی مؤسسة الامام الصادق(ع)، معجم طبقات المتکلمین، ۱۴۲۴ق، ج۵، ص۳۳۸.