مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده

محمدباقر بهبهانی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از وحید بهبهانی)
پرش به: ناوبری، جستجو
محمدباقر وحید بهبهانی

زادروز ۱۱۱۸ق.
زادگاه اصفهان
درگذشت ۱۲۰۵ق. - کربلا
محل زندگی اصفهان، نجف، بهبهان، کربلا
استادان سید محمد طباطبایی بروجردیسید صدرالدین قمی همدانی• پدرش
شاگردان ملاّ مهدی نراقیبحرالعلومابوعلی حائریسید محمدجواد عاملیکاشف الغطاءمیرزای قمیصاحب ریاضشیخ اسدالله کاظمیملا احمد نراقیشیخ محمدتقی اصفهانیحاج محمدابراهیم کلباسی اصفهانیسید محمدحسن زنوزی خویی
نقش‌های برجسته مقابله با اخباریگری
مکتب اصولی
آثار ابطال القیاس • اثبات التحسین و التقبیح العقلیین • الاجتهاد و الاخبار • اصاله البرائه • اصاله الصحه فی المعاملات و عدمها • الاستصحاب • اصول الاسلام و الایمان • التحفه الحسینیه • التعلیقه البهبهانیه • التقیه • حاشیه ارشاد علامه • حاشیه تهذیب علامه • حاشیه ارشاد اردبیلی • حاشیه مسالک الافهام • حاشیه معالم • شرح مفاتیح الکلام

محمدباقر بهبهانی (۱۱۱۸ق ـ ۱۲۰۵ق)، مشهور به وحید بهبهانی و ملقب به آقا، فقیه، اصولی امامی قرن ۱۲ قمری. بهبهانی به «وحید عصر» ( یگانه دوران) ملقب شد و به لقب‌های دیگری همچون «استاد اکبر»، «استاد کل» ، «علامه ثانی» و «محقق ثالث» مشهور است. وی با اخباری‌گری و اخباریان تندرو مبارزه می‌کرد و با فعالیت‎های او اخباری‎گری به حاشیه رفت. وحید بهبهانی در کربلا درگذشت و در حرم امام حسین (ع) دفن شد.

زندگی‌نامه

محمدباقر بهبهانی در اصفهان و در سال ۱۱۱۸ق متولد شد.[۱] پدرش، محمداکمل اصفهانی، از شاگردان علامه مجلسی بود[۲] و مادرش دختر آقانورالدین بن ملا صالح مازندرانی بوده است.[۳] بهبهانی از احفاد علامه محمدباقر مجلسی است.[۴] حبیب آبادی نسب او را تا هود نبی ذکر کرده است.[۵] برخی نیز نسبِ او را به شیخ مفید (متوفی ۴۱۳) رسانده‌اند.[۶] البته کیوان سمیعی از سردار کابلی نقل می‌کند که سلسله سند انتساب بهبهانی به شیخ مفید جعلی است.[نیازمند منبع]

فرزندان

اولین فرزند وحید به نام آقا محمد علی، فقیهی مشهور در کرمانشاه بوده است. فرزند دیگر وی آقا عبدالحسین نام داشته که اهل سلوک و ریاضت و مجاهده با نفس بوده، و در دوران مرجعیت پدرش امور مالی و بررسی استفتائات بر عهده او بوده است.[۷]

وی دختری نیز داشته که همسر میر سیدعلی طباطبایی (صاحب ریاض) بوده است و از فرزندان او سید محمد مجاهد (متوفی ۱۲۴۲) ، صاحب المناهل است که فتوای جهاد علیه روسیه تزاری را در زمان فتحعلی شاه قاجار صادر کرد.[۸]

وفات

وحید بهبهانی هشتاد و سه سال عمر کرد و در اواخر عمر، درس و بحث را ترک نمود و تنها به تدریس شرح لمعه در کربلا اکتفا کرد و دستور داد که سرآمد شاگردانش، علامه بحرالعلوم به نجف بازگردد و مستقلا به تشکیل حوزه درس و بحث و رسیدگی به امور شیعیان بپردازد.

سرانجام در ۲۹ شوال ۱۲۰۵ق (جمعه ۱۰ تیر ۱۱۷۰ش) وفات کرد و در کربلا در حرم امام حسین(ع) و در پایین‌پای شهدای کربلا به خاک سپرده شد.[۹]

تحصیلات

وحید بهبهانی دوران کودکی و نوجوانی را در اصفهان گذراند و علوم عقلی را نخست نزد پدرش آموخت[۱۰] و بعد از مرگ پدر و هجوم و تسلط محمود افغان بر اصفهان در ۱۱۳۵ق، از اصفهان خارج و در بهبهان و حوالی آن اقامت گزید و بدان جهت به بهبهانی شهرت یافت.[۱۱] چندی بعد راهی عراق شد.

در نجف از اساتیدی چون سید محمد طباطبایی بروجردی (پدر همسرش)، سید صدرالدین قمی همدانی (شارح وافیه الاصول) بهره برد.[۱۲] وی از پدر و نیز سید صدرالدین قمی و سید محمد بروجردی اجازه روایت دریافت نموده بود.[۱۳]

محمدباقر بهبهانی به استاد الکلّ فی الکلّ معروف است.[۱۴]

اقامت

  • بهبهان

محمدباقر بهبهانی پس از تکمیل تحصیل در عراق، راهی بهبهان شد و بین سال‌های ۱۱۴۰ تا ۱۱۷۰ق حدود سی سال در آنجا سکونت داشت.[۱۵]

مهم‌ترین عامل هجرت آقامحمدباقر بهبهانی به بهبهان، موقعیت آرام این منطقه بوده است که پس از آشفتگی اوضاع اصفهان پناهگاه اهل علم گردیده بود، عامل دیگر مقابله با مسلک اخباری بوده که در آن زمان توسط شیخ عبدالله سماهیجی بحرینی (متوفی ۱۱۳۵ق) در بهبهان رونق یافته و پس از او شاگردش سید عبدالله بلادی (متوفی ۱۱۶۵ق) آن را دنبال می‌کرد.[۱۶]

  • کربلا

وحید بهبهانی پس از مقابله علمی پیگیر با روش اخباری در بهبهان به اتفاق جمعی از بستگان و عشایر محلی به کربلا رفت و در آنجا ساکن شد و تا پایان عمر در آنجا ماند.[۱۷]

شاگردان

در منابع، نام شاگردان مشهور بهبهانی که برخی از وی اجازه روایت دریافت کرده اند، تا چهل نفر ذکر شده است.[۱۸] برخی از ایشان عبارتند از:

آثار

محمدباقر بهبهانی بر ابواب عبادات کتاب مفاتیح الشرایع اثر فیض کاشانی شرح و بر مدارک الاحکام نوشته سید محمد عاملی حواشی نوشته است. وی در علم رجال و حدیث نیز تبحّر داشت و در تحقیقات رجالی‌اش که به صورت تعلیقه بر کتاب (منهج المقال) است، کوشیده تا راویانی را که دلیل روشنی بر وثاقت آنان نیست به کمک قرائن توثیق کند و از این جهت مورد نقد رجال‌شناسان متأخّر قرار گرفته است.[۲۰]

از وحید بهبهانی، ۱۱۹ رساله و کتاب برجای مانده که شماری از آنها عبارتند از:

  1. الحاشیه علی مدارک الاحکام
  2. الرسائل الأصولیة
  3. الرسائل الفقهیة
  4. الفوائد الحائریة
  5. حاشیة الوافی (بهبهانی)
  6. حاشیة مجمع الفایدة و البرهان
  7. رساله عملیه (مع التعلیقات للمجدد الشیرازی)
  8. مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح الشرایع
  9. ابطال القیاس
  10. اثبات التحسین و التقبیح العقلیین
  11. الاجتهاد و الاخبار
  12. اصاله البرائه
  13. اصاله الصحه فی المعاملات و عدمها
  14. اصول الاسلام و الایمان
  15. التعلیقه البهبهانیه
  16. التقیه
  17. حاشیه ارشاد علامه
  18. حاشیه تهذیب علامه
  19. حاشیه بر شرح ارشاد الاذهان ملا احمد اردبیلی (ارشاد الاذهان تالیف علامه حلی است).
  20. حاشیه مسالک الافهام
  21. حاشیه معالم الاصول شهید ثانی
  22. شرح مفاتیح الکلام[۲۱]
  23. حاشیه بر کفایة المقتصد محقق سبزواری
  24. رساله‏ اى در حليت جمع بين فاطميتين در رد شيخ يوسف بحرانى‏
  25. التحفة الحسینیه در صلاه و صوم این کتاب به همین نام به فارسی برگردان شده است.[۲۲]
  26. حاشیه بر منهج المقال میرزا محمد استرآبادی
  27. رساله فوائد ملحقه به فوائد اصولیه موسوم به فوائد جدیده
  28. احکام زکات و خمس به زبان فارسی
  29. احکام حج به زبان فارسی
  30. رساله معاملات به زبان فارسی
  31. رساله حرمت غناء
  32. رساله حل شبهه جبر و اختیار
  33. رساله جمع بین الاحادیث و اقسان آن
  34. رساله اصول خمسه به زبان فارسی
  35. رساله حجیت استصحاب
  36. رساله استحباب نماز جمعه و بطلان وجوب عینی آن[۲۳]
  37. رسالة فی الکر
  38. آداب التجارة[۲۴]


مبارزه با اخباری‌گری

نوشتار اصلی: اخباریان

مبارزه آیت الله بهبهانی با اخباری‌گری از زمان توقّف طولانی او در بهبهان آغاز شد. بهبهان به سبب مهاجرت بسیاری از علمای بحرین مرکز فعالیت پیروان نظریه اخباری‌گری شده بود و وحیدبهبهانی در آنجا به تدریس، اقامه نماز جماعت و تصّدی امور دینی و از همه مهم‌تر به تألیف در جهت تبیین و نقد آرای اخباریان پرداخت.

وی کتاب الاجتهاد و الاخبار را که نوعی دفاعیه از مسلک اجتهاد است، در ۱۱۵۵ق در بهبهان تألیف کرد و در آن مبانی اخباری‌گری را به باد انتقاد گرفت.

وحیدبهبهانی در کربلا که آن زمان محل تجمّع اخباریان بود، چند روز به درس شیخ یوسف بحرانی (متوفی ۱۱۸۶) ، سرآمد فقهای عصر و آخرین نماینده مسلک اخباری‌گری، حاضر شد. سپس اعلام کرد که مایل است اندک زمانی به جای بحرانی درس بگوید و از وی خواست تا شاگردانش را به حضور در درس وی سفارش کند.

بحرانی که اخباری معتدلی بود و به تعبیر خودش راه میانه[۲۵] را برگزیده بود، خود به دسته‌بندی علمای شیعه به اخباری و اصولی و بدگویی از مجتهدان بزرگ شیعه انتقاد داشت. از این‌رو مجلس درس خود را که بزرگترین حلقه درسی در آن زمان بود به آقامحمدباقر بهبهانی واگذار کرد و او ظرف سه روز با تبیین نظریه اجتهاد و نقد نظریات اخباریان، نزدیک به دو سوم شاگردان بحرانی را از مرام اخباری رویگردان ساخت.[۲۶]

محمدباقر بهبهانی بیش از سی سال در کربلا ماند و موفق شد تا جریان اخباری‌گری را کنار زده، حوزه اجتهادی خود را بر پا کند.[۲۷] از آنجا که اصول فقه در اثر تجديد نظر وی در مباحث آن ترويجى شگفت‏ آور یافت، او را مؤسس بهبهانى و مروج بهبهانى لقب دادند.[۲۸]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. علیاری، بهجة الامال، ۱۳۶۶ش، ج ۶، ص۵۷۲
  2. قمی، الکنی، ج۲، ص۹۷.
  3. بهبهانی، فوائدالوحید، ص۶۴ ؛ بهبهانی، الرسائل، ۱۴۱۶ق، ص۲۸، ۱۹۶؛ قمی، فوائد، ج۲، ص۴۰۸.
  4. آزادکشمیری،‌ نجوم السماء فى تراجم العلماء، ۱۳۸۷ش، متن‏ ج‏۱، ص۳۲۷.
  5. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۱.
  6. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۳۶.
  7. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۶۸
  8. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش، ج ۱، ص ۱۲۸، ۱۷۹ ؛ دوانی، آقامحمدباقر بن محمداکمل اصفهانی معروف به وحید بهبهانی، ۱۳۶۲ش، ص ۲۵۶ و ۲۷۲.
  9. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش،‌ ج ۱، ص ۵۱
  10. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ج ۱، ص ۱۴۷
  11. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۲.
  12. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۴۹؛ دوانی، آقامحمدباقر بن محمداکمل اصفهانی معروف به وحید بهبهانی، ۱۳۶۲ش، ص۱۱۲.
  13. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۹.
  14. مازندرانی، ج ۶، ص ۱۷۷ ؛ تنکابنی، قصص العلماء، ص ۱۹۸ ؛ جاپلقی، روضة البهیة فی طرق الشفیعیة، ص ۳۱ ؛ بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش، ج ۱، ص ۱۴۶ـ۱۴۷
  15. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش، ، ص۱۴۷ـ۱۴۹.
  16. جزایری، الاجازة الکبیرة، ۱۴۰۹ق، ص۲۰۵ ـ ۲۰۶ ؛ بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص ۹۳ و ۹۸.
  17. بهبهانی، مرآت الاحوال جهان نما، ۱۳۷۳ ش، ج ۱، ص ۱۴۸ ـ ۱۴۹.
  18. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱.
  19. آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، جزء۲، قسم ۱، ص ۱۷۲ ؛ قمی، فوائد، ج ۲، ص ۴۰۶ ؛ بهبهانی، الفوائد الحائریه، ۱۴۱۵ق، مقدمه ، ص ۱۹ ـ ۲۰
  20. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۳۴۶ و ج ۵، ص ۱۲۹، ۱۳۳ و ج ۷، ص ۶۰ و ج ۱۶، ص ۴۵ ـ ۴۶
  21. مازندرانی، منتهی المقال، ۱۴۱۶ق، ج ۶، ص ۱۸۰ـ۱۸۲ ؛ بهبهانی، الفوائد الحائریه، ۱۴۱۵ق، مقدمه، ص ۲۰ ـ ۲۶
  22. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۵.
  23. آزادکشمیری،‌ نجوم السماء فى تراجم العلماء، ۱۳۸۷ش، متن‏ ج‏۱، ص ۳۲۸-۳۳۰.
  24. خان بابا، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاكنون، ۱۳۴۰ش، ج‏۲، ص۱۸
  25. بحرانی، الحدائق، ۱۳۶۳ش، ج ۱، ص ۱۵
  26. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج ۲، ص ۲۸۵
  27. آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۱۶، ص ۳۳۰ ـ ۳۳۱
  28. حبیب آبادی،‌ مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۲۲.

منابع

  • آقا بزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، مشهد، ۱۴۰۴ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، ۱۳۶۳ش.
  • بحرانی، لؤلؤة البحرین، چاپ محمد صادق بحرالعلوم، قم.
  • بهبهانی، احمد، مرآت الاحوال جهان‌نما، قم، ۱۳۷۳ ش.
  • بهبهانی، محمدباقر، الرسائل الاصولیة، قم، ۱۴۱۶ق.
  • بهبهانی، محمدباقر، الفوائد الحائریة، قم، ۱۴۱۵ق.
  • بهبهانی، محمدباقر، فوائد الوحید البهبهانی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم، ۱۴۰۴ق.
  • تنکابنی، قصص العلماء، تهران.
  • جاپلقی بروجردی شفیعا، روضة البهیة فی طرق الشفیعیة، چاپ سنگی، تهران ۱۲۸۰ش.
  • جزایری، الاجازة الکبیرة، چاپ محمد سمامی حائری، قم، ۱۴۰۹ق.
  • خوئی، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • دوانی، آقامحمدباقر بن محمداکمل اصفهانی معروف به وحید بهبهانی، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • علیاری، بهجة الامال فی شرح زبدة المقال، چاپ جعفر حائری، تهران، ۱۳۶۶ش.
  • قمی، شیخ عباس، فوائد الرضویة، تهران.
  • قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، چاپ افست، قم.
  • مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم، ۱۴۱۶ق.
  • مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی، نجف، ۱۳۴۹ق.
  • حبیب آبادی،‌ محمدعلی، مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، اصفهان، نفایس مخطوط اصفهان، چ۱، ۱۳۶۴ش.
  • خان بابا، مشار، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاكنون، بی جا، بی نا، ۱۳۴۰ش.

پیوند به بیرون