نعمت
نِعمَت، مواهب مادی و معنوی که خدا به انسان ارزانی داشته است. در متون دینی بر فراوانی و غیرقابل‌شمارش بودن نعمت‌ها و نیز ناتوانی انسان از شُکْر آنها تأکیده شده است. قرآن مؤمنان را به یادآوری نعمت‌های الهی و پرهیز از کفران فرا می‌خواند. کُفران نعمت که ممکن است در ابعاد قلبی، زبانی و عملی ظهور یابد، پیامدهایی چون زوال نعمت، عذاب اخروی و عدم استجابت دعاها را در پی دارد.
نعمت‌ها به دو دسته دنیوی و اخروی تقسیم می‌شوند. آفرینش، هدایت، زیبایی چهره، امنیت از مصادیق این نعمت‌ها به‌شمار می‌آیند و در این میان ولایت اهل‌بیت(ع) به عنوان برترین نعمت الهی شناخته شده است. نعمت‌های دنیوی می‌توانند وسیله آزمایش الهی باشند و اگر با شکرگزاری و استفاده صحیح همراه نباشند، ممکن است نشانه خشم خداوند و عامل غفلت انسان شوند.
مفهوم‌شناسی
نعمت، به‌معنای روزی و مال و دیگر چیزهایی است که خداوند به انسان داده است.[۱] برخی منابع، نعمت الهی را موهبتی می‌دانند که تنها از جانب خداوند اعطا می‌شود؛ مانند چشم و گوش که هیچ مخلوقی قادر به اعطای آنها نیست.[۲]
در برخی از آیات[۳] و روایات به غیرقابل شمارش بودن نعمت‌ها[۴] و ناتوانی انسان از شکر آنها اشاره شده است.[۵] امام علی(ع) در آغاز خطبه اول نهج‌البلاغه، خداوند را فراتر از توانایی سخنوران در ستایش و نعمت‌هایش را فراتر از شمارش شمارندگان دانسته است.[۶]
مصادیق و اقسام
علامه طباطبایی با استناد به آیه ۱۸ سوره نحل، تمام نظام هستی را مجموعه‌ای از نعمت‌های الهی می‌داند که شمارش کامل آنها برای بشر ممکن نیست.[۷] در روایتی از امالی شیخ طوسی نیز امام علی(ع) به نعمت‌هایی مانند زندگی، زیبایی، قدرت ادراک، هدایت و تسخیر آسمان‌ها و زمین اشاره کرده است.[۸]
نعمت‌های الهی در منابع دینی به مادی و معنوی و نیز دنیوی و اخروی تقسیم شده‌اند؛ آفرینش، خانواده و امنیت از نعمت‌های مادی، و ولایت و اتحاد[۹] از نعمت‌های معنوی شمرده شده‌اند. در روایات شیعی، ولایت اهل‌بیت(ع) برترین نعمت الهی معرفی شده است.[۱۰]
نعمت‌های دنیوی شامل آفرینش انسان، گیاهان، زمین و آسمان است و نعمت‌های اخروی نیز مواردی مانند باغ‌ها، چشمه‌ها، میوه‌ها و همسران بهشتی را دربرمی‌گیرد.[۱۱]
به خدا قسم! ما همان نعمت خدا هستیم که خدا به بندگانش عطا کرده و هرکس رستگار شد با پیروی از ما رستگار شده است.
مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۴، ص۵۱.
شکر و کفران نعمت
در قرآن، با عباراتی از جمله «فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ» و «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ»، از مؤمنان خواسته شده است تا نعمت‌های الهی را به یاد بیاورند.[۱۲] کفران نعمت نیز در آیات قرآن مورد نکوهش قرار گرفته و در مقابل، شکر نعمت مورد تأکید واقع شده است.[۱۳]
بهگفته ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، کفران نعمت به سه صورتِ «بی‌اهمیت دانستن در قلب، بی‌اعتنایی در بیان، و استفاده در مسیر باطل» تحقق می‌یابد.[۱۴] همچنین در متون دینی، پیامدهایی برای کفران نعمت ذکر شده؛ ازجمله عدم معرفت به خدا، از بین رفتن نعمت، هلاکت و نابودی، عذاب اخروی، اِستدراج، ایجاد حسادت،[۱۵] بسته شدن راه خیر،[۱۶] عقوبت سریع در دنیا،[۱۷] عدم استجابت دعا[۱۸] و فشار قبر.[۱۹]
آزمایش الهی با فراوانی نعمت
بنابر آیه ۱۵ سوره فجر، فراوانی نعمت لزوما نشانه مقرب‌بودن بندگان نزد خداوند نیست، بلکه ممکن است ابزاری برای آزمایش آنان باشد.[۲۰] علامه مجلسی با استناد به روایتی از امام صادق(ع) تصریح می‌کند که برخورداری از دین و ایمان، نشانه محبوبیت الهی است، اما مال و مقام به‌تنهایی نمی‌توانند دلیلی بر رضایت خداوند باشند.[۲۱] همچنین گفته شده بنابر پاره‌ای از آیات قرآن، فراوانی نعمت‌ها برای گناهکاران نوعی عذاب تدریجی است[۲۲] و بنا بر روایتی که از امام ششم نقل شده موجب غفلت آنان از استغفار می‌شود.[۲۳] بهگفته مرتضی مطهری، اگر فراوانی نعمت، با شکر و استفاده مناسب همراه باشد، می‌تواند نشانه رحمت الهی باشد نه عذابِ استدراج.[۲۴]
پانویس
- ↑ ابن‌فارس، معجم مقائیس اللغه، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۴۴۶.
- ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۰۵ق، ج۱۲، ص۵۸۰.
- ↑ سوره نحل، آیه۱۸.
- ↑ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۹۲.
- ↑ مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۴۳۵–۴۱۲.
- ↑ شریف الرضی، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق، خطبه ۱،ص۳۹.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۶۰.
- ↑ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۹۲.
- ↑ مصطفوی‌زاده، بررسی واژه نعمت از منظر تأویل در قرآن و روایات معصومین، ۱۳۹۲ش، ص۲۵.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۴، ص۴۸؛ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۳۸۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۳، ص۹۱.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۴؛ سوره احزاب، آیه ۹.
- ↑ نگاه کنید به سوره بقره، آیه ۱۵۲؛ سوره ابراهیم، آیه ۷؛ سوره نمل، آیه ۴۰؛ سوره لقمان، آیه ۱۲؛ سوره سبا، آیه ۱۵-۱۷؛ سوره نحل، آیه ۱۱۲.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۷ش، ص۶۰.
- ↑ منسوب به امام صادق علیه‌السلام، مصباح الشریعه، ۱۴۰۰ق، ص۱۰۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴۷، ص۳۳.
- ↑ مفید، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۳۷؛ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۵۰.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۵۲۴.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۶، ص۴۶۱.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۶۵، ص۲۰۲.
- ↑ معموری، ««بررسی سنت استدراج در قرآن و میراث تفسیری»»، ص۱۰۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۵۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۶۲۶.
منابع
- ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، مکتبة اعلام اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزه، ۱۴۰۵ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتاب فروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبه الانشر الاسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح حسین حسنی بیرجندی، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق علیه‌السلام، بیروت، انتشارات اعلمی، ۱۴۰۰ق.
- مصباح یزدی، محمد تقی، سجاده‌های سلوک شرح مناجات‌های امام سجاد(ع)، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۰ش.
- مصطفوی‌زاده، سید محسن، بررسی واژه نعمت از منظر تأویل در قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۰ش.
- معموری، علی، «بررسی سنت استدراج در قرآن و میراث تفسیری»، در مجله مطالعات قرآن و حدیث، بهمن ۱۳۸۶، شماره ۱.
- مفید، محمد بن محمد، الأمالی، تصحیح حسین استاد ولی و علی‌اکبر غفاری، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب، ۱۳۷۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهیه و تنظیم جمعی از فضلا، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی‌ودوم، ۱۳۷۴ش.