مسح در وضو
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
مسح در وضو به معنای کشیدن کف دست بر سر و روی پاها در وضو است. فقیهان شیعه محدوده مسحِ سر را مقداری از جلوی سر و مسحِ پا را از نوک یکی از انگشتان تا برآمدگیِ روی پاها دانستهاند. البته برخی احتیاط نموده و معتقدند که مسحِ پا باید تا مَفصَل ادامه یابد.
بر اساس آیه شش سوره مائده، تمام فقهای مسلمان بر وجوب مسح در وضو اتفاق نظر دارند؛ اما به دلیل اختلاف در تفسیر این آیه و تمسک به برخی روایاتِ منسوخ، میان فقیهان شیعه و مذاهب اهلسنت، درباره چگونگی مسح سر و پا، اختلافنظر وجود دارد.
در میان مذاهب اهلسنت، برخی مسح هر بخشی از سر را کافی دانسته و شستن آن را جایز میدانند. برخی نیز مسح تمام سر و حتی گوشها را واجب شمردهاند. همچنین اهلسنت مسح پا را نپذیرفته و شستن آن را واجب میدانند. در حالی که امامیه، شستن پا را موجب بطلان وضو دانستهاند.
بر پایه منابع فقهی شیعه، مسح در وضو تنها با رطوبتِ باقیمانده در دست صحیح بوده و محلِ مسح نیز باید خشک باشد. همچنین، اگرچه مسح با هر یک از دو دست جایز است، اما برخی فقیهان بر مسح با دست راست و از بالا به پایین تأکید کردهاند. علاوه بر این، مسح (دست کشیدن بر) صورت و دستها در هنگام شستن آنها مستحب شمرده شده و در صورت وجود جبیره نیز، مسح بر روی آن ضروری است.
مفهوم و چگونگی مسح در وضو
مسح در وضو در اصطلاحی فقهی[۱] به معنای کشیدن کف دست بر جلوی سر و روی پاها است.[۲] فقیهان شیعه، با استناد به آیه ۶ سوره مائده[۳] و برخی روایات معصومان،[۴] این عمل را از واجبات وضو شمردهاند.[۵] در منابع فقهی توصیه شده که مسحِ سر به اندازهٔ طول یک انگشت و عرض سه انگشت،[۶] و مسحِ پا با تمام کف دست انجام شود.[۷]
محدودهٔ مسحِ پا مطابق دیدگاه عدهای از فقیهان، از جمله سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق)، علامه حلی (درگذشت: ۷۲۶ق) و شهید ثانی (درگذشت: ۹۶۵ق)، از نوک یکی از انگشتان تا برآمدگیِ روی پا تعیین شده است.[۸] در مقابل، گروهی دیگر، همچون آیتالله خویی، خامنهای و سیستانی احتیاط کرده و معتقدند که مسح پا باید تا مَفصل (تقریباً دو انگشت بالاتر از برآمدگی پا) ادامه یابد.[۹] منشأ این اختلاف نظر، تفاوت در برداشت از واژه «کَعبَین» در آیه «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ»[۱۰] عنوان شده است؛[۱۱] چرا که برخی آن را مَفصل و برخی دیگر استخوان برآمدهٔ روی پا دانستهاند.[۱۲]
احکام مسح در وضو
بر اساس منابع فقهی، مسح در وضو باید تنها با رطوبتِ باقیمانده از آبِ موجود در دست انجام شود؛[۱۳] ازاینرو استفاده از آبِ جدید برای مسح را موجب باطل شدن وضو دانستهاند.[۱۴] همچنین اگر رطوبت دست خشک شود، برای مسح میتوان از رطوبت سایر اعضای وضو استفاده کرد؛[۱۵] البته برخی فقط استفاده از رطوبت محاسن[۱۶] یا مژهها[۱۷] و یا ابروها[۱۸] را مجاز میدانند. افزون بر این، محلِ مسح نیز باید خشک باشد، مگر آنکه رطوبتِ موجود در آن، نسبت به رطوبتِ دست، ناچیز باشد.[۱۹]
فقیهان معتقدند مسحِ سر بر روی موها صحیح است؛[۲۰] اما اگر موها بیش از حد بلند باشند - بهطوری که هنگام شانه کردن بر صورت بیفتند - مسح باید بر بیخِ موها صورت گیرد.[۲۱] افزون بر این، هرچند مطابق قول مشهور،[۲۲] مسحِ سر با هر یک از دو دست صحیح دانسته شده،[۲۳] اما برخی فقیهان بر این باورند که مسحِ سر - بنابراحتیاط واجب - باید با دست راست[۲۴] و از بالا به پایین انجام شود.[۲۵] همچنین احتیاط مستحبّ آن است که پای راست با دست راست و پای چپ با دست چپ مسح گردد.[۲۶]
برخی فقیهان همچون شهید اول (درگذشت: ۷۸۶ق) و صاحب جواهر (درگذشت: ۱۲۶۶ق)، دست کشیدن (مسح) بر صورت و دستها را هنگام شستن آنها در وضو، امری مستحب دانستهاند؛[۲۷] بلکه اگر رساندن آب به این اعضا متوقف بر مسح آنها باشد، این کار واجب شمرده شده است.[۲۸] افزون بر این، فقیهان در مورد وضوی جبیرهای، بر لزوم مسح بر جبیره (حتی در صورت و دستها) تأکید نمودهاند.[۲۹]
اختلاف شیعه و اهلسنت درباره مسح در وضو
هرچند بر اساس آیه وضو، تمام فقهای مسلمان بر وجوب مسح در وضو اتفاق نظر دارند؛[۳۰] اما به دلیل اختلاف در روایات و تفسیر این آیه، میان فقیهان شیعه و و مذاهب اهلسنت، درباره محدوده و چگونگی مسح سر و پا، اختلافنظر وجود دارد.[۳۱]
مسح سر
شافعیه (از مذاهب اهلسنت) همچون امامیه (شیعه) معتقدند که در وضو، مسحِ جزیی از سر کافی است،[۳۲] ولی از آنجا که آیه وضو، بخش مشخصی از سر را تعیین نکرده، مسح هر قسمتی از آن جایز است.[۳۳] اما امامیه با استناد به برخی روایات[۳۴] و اجماع[۳۵] بر این باورند که محل مسح، باید جلوی سر باشد.[۳۶] همچنین شافعیه (بر خلاف امامیه)، شستن یا پاشیدن آب بر روی سر به جای مسح را جایز میدانند.[۳۷]
در میان مذاهب اهلسنت، حنابله مسح تمام سر و حتی گوشها را واجب میدانند.[۳۸] مالکیه، مسحِ تمام سر را بدون گوشها واجب دانستهاند،[۳۹] و حنفیه بر وجوب مسحِ یکچهارم سر تأکید نمودهاند.[۴۰] افزون بر این، حنفیه بر این باورند که فرو کردن سر در آب یا ریختن آب بر آن نیز، میتواند جایگزینِ مسح باشد.[۴۱]
اهلسنت، برخلاف شیعه، استفاده از آبِ جدید را برای مسح واجب دانستهاند؛[۴۲] همچنین حنابله، مسح بر روی کلاه و عمامه را صحیح میدانند،[۴۳] اما شیعه[۴۴] و دیگر مذاهب اهلسنت این عمل را تنها در صورت عذر مُجاز شمردهاند؛[۴۵] ازاینرو گفته شده که مسح بر کلاهگیس و موی مصنوعی صحیح نیست،[۴۶] مگر اینکه به گفته برخی، مو کاشته شده باشد و برداشتن آن موجب عُسر و حرج شود.[۴۷]
مسح پا
امامیه و اهلسنت دربارهٔ مسح یا شستن پاها در وضو، اختلافنظر دارند.[۴۸] امامیه با استناد به سنت پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع)[۴۹] و نیز اجماع فقیهان شیعه[۵۰] معتقدند شستن پا بهجای مسح، موجب بطلان وضو است. در مقابل، اکثر فقهای اهلسنت با تمسک به سنت نبوی[۵۱] و اجماعِ صحابه[۵۲] بر این نظرند که به جای مسح پا، واجب است پاها تا برآمدگی شسته شود.[۵۳]
مسح بر روی کفش و جوراب
فقیهان شیعه مسح پا بر روی کفش و جوراب را باطل میدانند؛[۵۴] مگر در شرایط اضطراری همچون سرمای شدید، بیم از سرقت یا تقیّه، که مسح بر روی حائل را جایز شمردهاند.[۵۵] به گفته آنان، در صورت نجسبودن کفش، (در شرایط اضطرار)، باید با قرار دادنِ شیئی پاک بر روی آن مسح نمود.[۵۶] این در حالی است که بیشتر عالمان اهلسنت - با وجود تأکید بر شستن پای برهنه در وضو[۵۷] - معتقدند اگر پا در کفش یا جوراب بود مسح بر روی آن به صورت مطلق جایز است و این عمل را به پیامبر اکرم(ص) منتسب میدانند.[۵۸]
خاستگاه اختلاف در مسح یا شستن پا
آغاز اختلاف دربارهٔ شستن یا مسح پا در وضو را مربوط به دوران خلافت عثمان بن عفان (درگذشت: سال ۳۵ق) دانستهاند.[۵۹] به باور آیتالله سبحانی از مراجع تقلید و پژوهشگران تاریخ اسلام، مسلمانان پیش از حکومت خلیفۀ سوم، بر سرِ کیفیت وضو اتفاقنظر داشتند؛ اما از روایات عثمان درباره کیفیت وضو،[۶۰] چنین برمیآید که بسترِ این اختلاف در دوره خلافت وی شکل گرفته است.[۶۱]
برخی، منشأ این اختلاف را تفاوت در تفسیر آیه وضو قلمداد کردهاند.[۶۲] در آیه «وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ»؛[۶۳] (سر و پاهای خود را تا برآمدگی [یا مفصل] مسح کنید)، عالمان شیعه واژه «اَرجُلَکُم» را مفعولِ فعلِ «امْسَحُوا» دانسته و بر وجوب مسح پاها در وضو تأکید نمودهاند؛[۶۴] اما عالمان اهلسنت آن را مفعول فعلِ «اغسلوا» در جملهٔ پیشین - که ناظر به شستن صورت و دستهاست - تفسیر کرده و بر لزوم شستن پاها تأکید دارند.[۶۵]
آیتالله سبحانی، لزومِ شستنِ پا در وضو را بر خلاف ظاهرِ آیه و فهمِ اَعرابِ اصیل دانسته و ریشهٔ این اختلاف را در دو عاملِ دیگر پیجویی میکند:[۶۶] نخست، تمسکِ اهلسنت به برخی روایاتِ مربوط به سنتِ پیامبر (در شستنِ پا یا مسح بر کفش[۶۷])، که به گفته وی با نزولِ آیهٔ وضو، نسخ شده و دیگر اعتبارِ استنادی ندارند؛[۶۸] دوم، بر اساس برخی گزارشهای تاریخی،[۶۹] بعضی از حاکمانِ قرن اول هجری، بهدلیلِ رواج پابرهنگی و آلودگیِ پاها، مسلمانان را به شستنِ پا در وضو مجبور میکردند.[۷۰]
پانویس
- ↑ شهرکانی، معجم المصطلحات الفقهیة، ۱۴۳۰ق، ص۱۷۳.
- ↑ مروّج، اصطلاحات فقهی، ۱۳۷۹ش، ص۴۸۹.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۰؛ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۰۸؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، ۱۴۰۳ق، ص۸۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۹، باب «بَابُ مَسْحِ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ»؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۱۸، باب ۲۵؛ موسوی گلپایگانی، کتاب الطهارة، ۱۴۰۷ق، ص۹۰.
- ↑ علامه حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۹ و ۸۰؛ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۹۸ش، ص۷۳۸؛ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۶، مسئله ۲۴۹ و ص۱۵۷، مسئله ۲۵۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۷۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ۲۰۸-۲۰۹؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۶، مسئله ۲۵۰.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۴، مسئله ۱۵؛ سبزواری، جامع الأحکام، مؤسسه المنار، ص۱۸؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۸، مسئله ۲۵۳.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۵، مسئله ۱۶؛ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۴؛ علامه حلّی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۷۵؛ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۹.
- ↑ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۴۷؛ حسینی سیستانی، المسائل المنتخبة، ۱۴۲۲ق، ص۲۸؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، ۱۴۲۴ق، ص۲۱، سؤال ۱۰۶؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۷، مسئله ۲۵۲.
- ↑ سوره مائده، آیه ۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۱۵-۲۲۳؛ موسوی گلپایگانی، کتاب الطهارة، ۱۴۰۷ق، ص۹۴.
- ↑ موسوی گلپایگانی، کتاب الطهارة، ۱۴۰۷ق، ص۹۴؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۴۰۲ق، ج۱۰، ص۷۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ابنادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ۲۰۸؛ آملی، المعالم المأثورة، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۳۵؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۶، مسئله ۲۴۹ و ص۱۵۷، مسئله ۲۵۲.
- ↑ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۶۵؛ شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۴۱؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ۲۱۱؛ مسئله ۲۵؛ موسوی گلپایگانی، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۲، سؤال ۲۵.
- ↑ شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۴۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۹؛ امام خمینی، کتاب الطهارة، ۱۴۲۲ق، ص۴۸۲؛ بهجت، وسیلة النجاة، ۱۴۲۳ق، ص۳۶؛ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۹، مسئله ۲۵۷.
- ↑ علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۴۹؛ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۹، ذیل مسئله ۲۵۷.
- ↑ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۳؛ علامه حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۹، مسئله ۱۸۰؛ شهید اول، البیان، ۱۴۱۲ق، ص۴۷؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۱۳.
- ↑ علامه حلّی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۳؛ حلّی، إیضاح الفوائد، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۴۰؛ حسینی عاملی، مفتاح الکرامة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۴۵۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۷؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۳، مسئله ۱۵؛بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۸، مسئله ۲۵۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۷، مسئله ۲۵۱؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، ۱۴۲۴ق، ص۲۵، سؤال ۱۲۵؛ رساله توضیحالمسائل آیتالله سبحانی، بخش وضو، مسئله ۲۱۱.
- ↑ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۷، مسئله ۲۵۱؛ رساله توضیحالمسائل آیتالله سبحانی، بخش وضو، مسئله ۲۱۱؛ رساله توضیحالمسائل آیتالله وحید خراسانی، بخش وضو، مسئله ۲۴۷.
- ↑ همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۷۶؛ امام خمینی، کتاب الطهارة، ۱۴۲۲ق، ص۴۷۳.
- ↑ محدث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۸۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۴؛ امام خمینی، کتاب الطهارة، ۱۴۲۲ق، ص۴۷۳.
- ↑ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۷۱؛ رساله توضیح المسائل آیتالله بهجت، بخش وضو، مسئله ۱۳؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، ۱۴۲۴ق، ص۲۳، سؤال ۱۱۳.
- ↑ همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۹۰؛ رساله توضیح المسائل آیتالله بهجت، بخش وضو، مسئله ۱۳؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۶، مسئله ۲۴۹.
- ↑ نراقی، لوامع الأحکام، قم، ص۳۲۹؛ حسینی عاملی، مفتاح الکرامة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۴۵۶؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۷، مسئله ۲۵۲.
- ↑ شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۹۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۹
- ↑ خامنهای، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، ۱۴۲۴ق، ص۲۵، سؤال ۱۲۴؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲۳؛ شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۹۶؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۰۲ق، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ ابنقدامه، المغنی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۹۲؛ آمدی، المسح فی وضوء الرسول(ص)، ۱۴۲۰ق، ص۸؛ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ ابنقدامه، المغنی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۹۳؛ آمدی، المسح فی وضوء الرسول(ص)، ۱۴۲۰ق، ص۸؛ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ فاضل مقداد، کنزل العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۰؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۳۰۴-۴۰۵.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۲، حدیث ۱۹ و ۲۰؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۶، ص۲۹۲، حدیث ۴۳۲۱؛ محقق حلّی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۶۷؛ محقق اردبیلی، زبدة البیان فی احکام القرآن، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ص۱۷.
- ↑ فاضل کاظمی، مسالک الافهام إلی آیات الاحکام، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۴۴.
- ↑ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲.
- ↑ علامه حلّی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۷۵؛ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ آمدی، المسح فی وضوء الرسول(ص)، ۱۴۲۰ق، ص۱۱؛ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ آمدی، المسح فی وضوء الرسول(ص)، ۱۴۲۰ق، ص۱۵؛ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۶۶؛ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ۲۱۴؛ مسئله ۳۳؛ آملی، المعالم المأثورة، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۲۸۱، مسئله ۳۳؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۰۱، مسئله ۳۳.
- ↑ مغنیة، الفقه علی المذاهب الخمسة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۶.
- ↑ موسوی گلپایگانی، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۲، سؤال ۲۵؛ تبریزی، استفتائات، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۴۶، سؤال ۱۰۹.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۹۹، سؤال ۱۰۱ و ج۱، ص۲۰۲، سؤال ۱۲۶؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، ۱۴۲۴ق، ص۲۰، سؤال ۱۰۱ و ص۲۵، سؤال ۱۲۶؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۳۵، سؤال،۶۴ و ۶۶.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۳۰۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۹-۳۲؛ شیخ طوسی، الإستبصار، ۱۴۹۰ق، ج۱، ص۶۴-۶۶؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۱۸-۴۲۳.
- ↑ سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۵، مسئله ۱۶؛ علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۶۸؛ محقق اردبیلی، زبدة البیان، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ص۱۸.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۴؛ مسلم، صحیح مسلم، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۱۵؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۴۳، ص۳۵۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۲۲، ص۱۲۱ و ج۴۳، ص۳۵۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به سید مرتضی، رسائل، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۸۳؛ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۹۷، مسألهٔ ۴۳؛ ابنادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰۲؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۰۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به آملی، المعالم المأثورة، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۸؛ روحانی، فقه الصادق(ع)، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۹۴؛ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۹، مسئله ۲۵۹.
- ↑ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۱۵۹، مسئله ۲۵۹.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۲۷ق، ج۲۲، ص۱۲۱ و ج۴۳، ص۳۵۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ابنقدامه، المغنی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۲۰۶؛ نَوَوی، المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، ۱۳۹۲ق، ج۳، ص۱۶۴؛ ابنأبی شیبة، المصنف، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲؛ أبو عمَر، موسوعة أحکام الطهارة، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۲۱-۲۲.
- ↑ سبحانی، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، ص۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به مسلم، صحیح مسلم، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۷، حدیث ۲۲۹ و ۲۳۰.
- ↑ سبحانی، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، ص۷.
- ↑ منتظری، رساله استفتائات، ۱۳۸۴ش، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ سجادی، سید مصطفی، «بررسی تطبیقی آیه وضو از نگاه اهل تشیع و تسنن»، ص۸۰-۸۱.
- ↑ سورهٔ مائده، آیه ۶.
- ↑ سجادی، سید مصطفی، «بررسی تطبیقی آیه وضو از نگاه اهل تشیع و تسنن»، ص۸۰-۸۱.
- ↑ منتظری، رساله استفتائات، ۱۳۸۴ش، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ سجادی، سید مصطفی، «بررسی تطبیقی آیه وضو از نگاه اهل تشیع و تسنن»، ص۸۰-۸۱.
- ↑ سبحانی، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، ص۱۰-۱۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۲؛ ابنأبی شیبة، المصنف، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۲.
- ↑ سبحانی، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، ص۱۱-۱۲.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۶-۴۷؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۹۵.
- ↑ سبحانی، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، ص۱۲-۱۳.
منابع
- آمدی، محمدحسن، المسح فی وضوء الرسول(ص) دراسات مقارنة بین المذاهب الاسلامیة، قم، دار المصطفی(ص) لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- آملی، میرزا هاشم، المعالم المأثورة، مقرر: اسماعیلپور قمشهای، محمدعلی، قم، نشر مؤلف الکتاب، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- ابنأبی شیبة، المصنف فی الأحادیث والآثار، أبو بکر عبد الله بن محمد، محقق: کمال یوسف الحوت، ریاض، مکتبة الرشد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابنادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ، دفتر انتشارات اسلامی وابسه به جامعه مدرسین، ۱۴۱۰ق.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، قاهره، مکتبة القاهرة، ۱۳۸۸ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- امام خمینی، سید روحاللّٰه، کتاب الطهارة (تقریرات، للإمام الخمینی)، مقرر: فاضل لنکرانی، محمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، محقق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، دمشق، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- بنیهاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع مطابق با فتاوای سیزده نفر از مراجع معظم تقلید، گردآورنده: سید محمدحسن بنیهاشمی خمینی و احسان اصولی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش.
- بهجت، محمدتقی، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات شفق، چاپ نود و دوم، ۱۴۲۸ق.
- بهجت، محمدتقی، وسیلة النجاة، قم، انتشارات شفق، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- تبریزی، جواد، استفتائات، قم، نشر سرور، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۲۴ق.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، دار السلاسل، ۱۴۲۷ق.
- حسینی سیستانی، سید علی، المسائل المنتخبة، قم، دفتر حضرت آیة الله سیستانی، چاپ نهم، ۱۴۲۲ق.
- حسینی عاملی، سید جواد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، محقق و مصحح: محمدباقرذخالصی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- حلّی (فخر المحققین)، محمد بن حسن بن یوسف، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، مؤسسه اسماعیلیان، اول، ۱۳۸۷ق.
- خامنهای، سید علی، اجوبة الاستفتائات (فارسی)، قم، دفتر معظم له، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، مصحح: پژوهشگران مؤسسه إحیاء آثار آیة الله العظمی خویی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، تقریر میرزاعلی غروی تبریزی، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۰ق.
- روحانی سید صادق، فقه الصادق(ع)، قم، دار الکتاب - مدرسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- سبحانی جعفر، رساله توضیح المسائل، قم مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ سوم، ۱۴۲۹ق.
- سبحانی، جعفر، «وضو در پرتو کتاب و سنّت»، در فصلنامهٔ تخصصی فقه اهل بیت (فارسی)، ج۳۸، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- سبزواری، سید عبد الأعلی، جامع الأحکام الشرعیة، قم، مؤسسه المنار، چاپ نهم، بی تا.
- سجادی، سید مصطفی، «بررسی تطبیقی آیه وضو از نگاه اهل تشیع و تسنن»، در فصلنامهٔ علمی تخصصی پاسخ، دوره ۴، شماره ۱۶، زمستان ۱۳۹۸ش.
- سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دار القرآن الکریم، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الانتصار فی انفرادات الإمامیة، مصحح: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- شهرکانی، ابراهیم اسماعیل، معجم المصطلحات الفقهیة، قم، ذوی القربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، البیان، محقق: محمد حسون، قم، نشر محقق، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، مصحح: جمعی از پژوهشگران در مؤسسه آل البیت(ع)، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شهید ثانی (عاملی)، زین الدین بن علی، روض الجنان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۲ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، محقق و مصحح: حسن موسوی خرسان، تهران دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، مصحح: خراسانی، علی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، قاهره، دار هجر للطباعة و النشر و التوزیع و الإعلان، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، محقق و مصحح: حسون، فارس، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، محقق و مصحح: بهادری، ابراهیم، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت(ع)، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مصحح: بخش فقه در جامعه پژوهش های اسلامی، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الأحکام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- فاضل کاظمی، محمدجواد، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، مصحح: محمدباقر، بهبودی، تهران، انتشارات مرتضوی، ۱۳۶۵ش.
- فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (أحکام التخلی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، انتشارات مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، مصحح: ضیاء الدین حسینی اصفهانی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- کرکی (محقق ثانی)، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، زیر نظر سید محمود شاهرودی، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۸ش.
- محدث بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: ایروانی، محمدتقی، مقرم، سید عبد الرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- محقق اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، بیتا.
- محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، مصحح: محمد علی حیدری و دیگران، قم، مؤسسه سید الشهداء علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: بقال، عبد الحسین محمد علی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مروّج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- مسلم، أبو الحسن مسلم بن حجاج، صحیح مسلم (با شرح نَوَوی و سیوطی)، محقق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول، ۱۴۰۲ق.
- مغنیة، محمدجواد، الفقه علی المذاهب الخمسة، بیروت، دار التیار الجدید، ۱۴۲۱ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
- منتظری، حسینعلی، رساله استفتائات، تهران، نشر سایه، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح عبادات شرایع الاسلام، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۱ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب الطهارة، قم، دار القرآن الکریم، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، مجمع المسائل، محقق و مصحح: کریمی جهرمی، علی، ثابتی همدانی، علی، نیری همدانی، قم، علی، دار القرآن الکریم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نراقی، محمدمهدی، لوامع الأحکام فی فقه شریعة الإسلام، بی نا، قم، چاپ اول، بی تا.
- نَوَوی، محیی الدین یحیی بن شرف، المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ١٣٩٢ق.
- وحید خراسانی، حسین، رساله توضیح المسائل، قم، مدرسه امام باقر(ع)، چاپ نهم، ۱۴۲۸ق.
- همدانی، آقا رضا، مصباح الفقیه، مصحح: محمد باقری و دیگران، قم، مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.