اوداج اربعه
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
اَوداج اَربَعه یا رگهای چهارگانه به مَری، حلقوم و دو شاهرگ اطراف آن گفته میشود که قطع پیدرپی و کامل آنها از شرایط تذکیه و ذبح شرعی در فقه شیعه محسوب میشود.
عالمان اهلسنت نیز با وجود اختلافنظر درباره حداقل شرایط تذکیه شرعی، کاملترین نوع ذبح را قطع کامل اوداج اربعه میدانند.
مفهوم و جایگاه
رگهای چهارگانه[۱] یا اوداج اربعه[۲] به چهار شاهرگ یا مجرای اصلی حیوانات اشاره دارد:[۳] مری (مجرای آب و غذا)، حلقوم (مجرای تنفس) و دو شاهرگ بزرگ دو طرف حلقوم.[۴] قطع این چهار رگ موجب از بین رفتن حیات حیوان میشود.[۵]
در فقه اسلامی، از اوداج اربعه در باب طهارت[۶] و صید و ذبح سخن به میان آمده است.[۷]
قطع اوداج اربعه از شرایط پنجگانه ذبح شرعی است.[۸] بنابر فتوای مشهور فقیهان شیعه، برای تحقق تذکیه و حلیت ذبیحه، قطع کامل این اوداج واجب است.[۹] مستند این حکم روایتی از عبدالرحمن بن حجاج[۱۰] است.[۱۱] در مقابل، روایاتی از زید شحام نیز نقل شده است که ظاهر آنها با این دیدگاه ناسازگار است.[۱۲] برخی سعی کردند که میان این روایات جمع کنند.[۱۳]
از نظر فقهای شیعه، اگر حیوانی اوداج اربعه نداشته باشد قابلیت تذکیه را ندارد؛ هرچند این حکم شامل حیوانات قابل صید نمیشود.[۱۴] در شتر نیز پس از نحر (فروکردن کارد در گودی میان دو استخوان ترقوه)[۱۵] اوداج اربعه قطع میشود.[۱۶]
اوداج اربعه از قسمتهایی دانسته شده که خوردن آن حرام است.[۱۷]
محمدباقر بهبهانی از فقهای شیعه شرط قطع اوداج اربعه را از احکام اختصاصی اسلام دانسته و معتقد است که یهودیان، مسیحیان و مجوسیان این شرط را رعایت نمیکنند و حیوان را به شیوههای دیگر ذبح میکنند.[۱۸]
شروط قطع اوداج اربعه
در فقه برای تحقق صحیحِ قطع اوداج اربعه شرایطی ذکر شده است، از جمله:
- بنابر نظر بیشتر فقها[۱۹] اگر اوداج اربعه بهطور کامل بریده نشود و یا بعضی از آنها قطع گردد، ذبیحه حلال نخواهد بود[۲۰] و حکم میته را دارد.[۲۱] برخی این دیدگاه را مشهور بین فقها دانسته[۲۲] و حتی برای آن ادعای اجماع نیز شده است.[۲۳] مقدس اردبیلی، معتقد است از برخی روایات، تنها لزوم بریدن دو شاهرگ استفاده میشود نه قطع کردن کامل آنها.[۲۴] برهمین اساس، برخی فقهیان قطع حلقوم و خروج خون را برای تحقق ذبح کافی میدانند؛ هر چند احتیاط را در قطع اوداج اربعه دانستهاند.[۲۵] عدهای معتقدند که اوداج اربعه به یکدیگر متصلاند و با بریدن حلقوم، سایر رگها نیز قطع میشود ازاینرو، روایاتی که تنها به بریدن حلقوم اشاره کردهاند را ناظر به همین معنا میدانند.[۲۶]
- رگهای چهارگانه باید از پایین برآمدگی زیر گلو به طور کامل بریده شوند؛[۲۷]زیرا در غیر این صورت، همه اوداج اربعه قطع نمیشود.[۲۸]
- برخی معتقدند بریدن اوداج باید از سمت جلوی گلو انجام شود[۲۹] اما عدهای ذبح از قفا (پشت گردن) را، در صورتی که حیوان پس از قطع اوداج زنده باشد نیز صحیح دانستهاند؛[۳۰] هرچند آن را مکروه میدانند.[۳۱]
- بریدن اوداج اربعه باید پیدرپی و قبل از جان دادن حیوان انجام گیرد؛[۳۲] یعنی رعایت موالات عرفی در ذبح واجب است.[۳۳]
- پس از قطع اوداج اربعه باید صبر کرد تا حرکت و حس حیوان از بین برود و سپس سایر اعضا جدا شود؛ در غیر این صورت، حیوان دچار رنج و درد شدید خواهد شد.[۳۴]
- برخی معتقدند در صورت شک در تحقق تذکیه و نبود اطمینان به آن، بر پایه اصل استصحاب، تذکیه محقق نشده[۳۵] و اصل بر عدم تذکیه خواهد بود.[۳۶]
نظر اهلسنت
فقهای اهلسنت نیز درباره حداقل مقدار لازم برای قطع اوداج اربعه، اختلافنظر دارند؛ با این حال، همگی قطع کامل اوداج اربعه را کاملترین و بهترین شیوه تذکیه میدانند.[۳۷] شیخ طوسی در کتاب الخلاف پس از نقل برخی آرای فقیهان اهلسنت، تصریح میکند که این دیدگاهها استواری لازم را ندارند و مقتضای احتیاط آن است که هر چهار رگ گردن بهطور کامل بریده شود.[۳۸]
پانویس
- ↑ فاضل لنکرانی، احکام جوانان، ۱۴۲۷ق، ص۱۷۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۰۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، قم، ج۲، ص۱۴۷؛ عاملی، الاصطلاحات الفقهیة، ۱۴۱۳ق، ص۲۵.
- ↑ فاضل لنکرانی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۲۶ق، ص۵۲۳؛ منتظری، رساله استفتاءات، قم، ج۱، ص۲۸۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷؛ حلی، تحریر الأحکام الشرعیة، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۶۲۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۰۵؛ ابن جنید، مجموعة فتاوی ابن جنید، ۱۴۱۶ق، ص۳۱۵.
- ↑ فیومی، المصباح المنیر، قم، ج۲، ص۶۵۲؛ حمیری، شمس العلوم، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۷۱۰۵.
- ↑ خویی، التنقیح، ۱۴۱۸ق، الطهارة۲، ص۱۵؛ تبریزی، تنقیح مبانی العروة - کتاب الطهارة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۵۴.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۷۱۵.
- ↑ حلی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۰۷؛ اردبیلی، مجمع الفائدة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۹۵؛ نجفی، سفینة النجاة، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۱۶.
- ↑ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷؛ محقق حلی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۶۰؛ نجفی، سفینة النجاة، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۱۶؛ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۴۷۳؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، قم، ج۲، ص۲۰۱؛ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۷۰۲؛ جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع)، قم، ج۹، ص۱۷۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۲۸؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۲۶.
- ↑ جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع)، قم، ج۹، ص۱۷۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۲۸؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۵۱.
- ↑ جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع)، قم، ج۹، ص۱۷۶.
- ↑ صدر، ما وراء الفقه، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۲۷۲.
- ↑ نجفی، سفینة النجاة، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۱۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۱۹؛ بهجت، جامع المسائل، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۵۱۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۳۴۳.
- ↑ بهبهانی، حاشیة مجمع الفائدة، ۱۴۱۷ق، ص۶۵۰.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۹۵.
- ↑ حلی، تحریر الأحکام الشرعیة، ۱۴۲۰، ج۴، ص۶۲۴؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۱۵، ص۴۰۵؛ نجفی، سفینة النجاة، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۱۶.
- ↑ فاضل لنکرانی، جامع المسائل، قم، ج۱، ص۳۵۴.
- ↑ محقق حلی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۶۰؛ جزیری، الفقه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۹۷۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۰۵، به نقل از ابن البراج.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۹۵.
- ↑ فیض کاشانی، النخبة، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ؛ حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۱۳، ص۳۱۸؛ سبزواری، مهذب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۳، ص۶۴؛ منتظری، الأحکام الشرعیة، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۲۰؛ نجفی، سفینة النجاة، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۱۶؛ امام خمینی، توضیح المسائل محشی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۵۷۱؛ فاضل لنکرانی، احکام جوانان، ۱۴۲۷ق، ص۱۷۳؛ اراکی، المسائل الواضحة، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۲۶؛ شبیری زنجانی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۳۰ق، ص۵۶۴.
- ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۱۴۲۲ق، ص۶۰۶؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، ۱۴۲۴ق، ص۳۷۰.
- ↑ گلپایگانی، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۳۴.
- ↑ حلی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۰۸؛ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۷۰۳.
- ↑ شیرازی، منتخب المسائل، بیتا، ص۱۲۱.
- ↑ منتظری، الأحکام الشرعیة، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۳؛ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۷۰۳.
- ↑ بهجت، جامع المسائل، ۱۴۲۶ق، ج۴، ص۵۲۲.
- ↑ منسوب به امام رضا(ع)، طب الرضا(ع)، ص۲۲۳.
- ↑ تبریزی، تنقیح مبانی العروة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۵۴؛ جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع) عربی، ج۹، ص۱۷۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۱۲۰.
- ↑ جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع) عربی، ج۹، ص۱۷۷.
- ↑ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۸.
منابع
- ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد، مجموعة فتاوی ابن جنید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۶ق.
- اراکی، محمدعلی، المسائل الواضحة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۱۴ق.
- اردبیلی، احمد بن علی، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، تحقیق آقا مجتبی عراقی و علیپناه اشتهاردی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- اصفهانی، سید ابوالحسن، وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی)، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره، ۱۴۲۲ق.
- امام خمینی، سید روحاللّه، استفتاءات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۲۲ق.
- امام خمینی، سید روحاللّه، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- امام خمینی، سید روحاللّه، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
- بهبهانی، محمدباقر، حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، ۱۴۱۷ق.
- بهجت، محمدتقی، جامع المسائل، قم، دفتر معظمله، ۱۴۲۶ق.
- تبریزی، جواد بن علی، تنقیح مبانی العروة - کتاب الطهارة، قم، دارالصدیقة الشهیدة(س)، ۱۴۲۶ق.
- جزیری، عبدالرحمن، سید محمد غروی، یاسر مازح، الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت(ع)، بیروت، دارالثقلین، ۱۴۱۹ق.
- جمعی از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت(ع)، ۱۴۲۶ق.
- جمعی از مؤلفان، مجلة فقه أهل البیت(ع)، عربی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، بیتا.
- حائری، سید علی بن محمد، ریاض المسائل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۸ق.
- حلّی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
- حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، بیروت، دارالفکر المعاصر، ۱۴۲۰ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، قم، تحت اشراف جناب آقای لطفی، ۱۴۱۸ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، ۱۴۱۸ق.
- سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذّب الأحکام، قم، مؤسسه المنار، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
- شبر، سید علی، العمل الأبقی فی شرح العروة الوثقی، نجف اشرف، مطبعة النجف، ۱۳۸۳ق.
- شبیری زنجانی، سید موسی، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات سلسبیل، ۱۴۳۰ق.
- شهید اول، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، محمدتقی و علی اصغر مروارید، بیروت، دارالتراث، ۱۴۱۰ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
- شیرازی، سید محمد، منتخب المسائل الإسلامیة، بیجا، بیتا.
- صدر، سید محمد، ما وراء الفقه، بیروت، دارالأضواء للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۲۰ق.
- صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- عاملی، یاسین عیسی، الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة، بیروت، دارالبلاغة للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۳ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، احکام جوانان، قم، انتشارات امیر قلم، چاپ سی و پنجم، ۱۴۲۷ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة - الوقف، الوصیة، الأیمان و النذور، الکفارات، الصید، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۴۲۴ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - النجاسات و أحکامها، قم، مؤلف، ۱۴۰۹ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل (فارسی)، قم، انتشارات امیر قلم، چاپ یازدهم، بیتا.
- فاضل لنکرانی، محمد، رساله توضیح المسائل، قم، بیجا، چاپ صد و چهاردهم، ۱۴۲۶ق.
- فیض کاشانی، محمد محسن، مفاتیح الشرائع، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، بیتا.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، تهران،دار نشر اللوح المحفوظ، ۱۴۲۵ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، النخبة فی الحکمة العملیة و الأحکام الشرعیة، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- فیومی، احمد بن محمد مقری، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، منشورات دارالرضی، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گلپایگانی، سید محمدرضا، مجمع المسائل للگلبایگانی، قم، دارالقرآن الکریم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- محمود، عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، بیجا، بیتا.
- منتظری نجفآبادی، حسین علی، الأحکام الشرعیة علی مذهب أهل البیت(ع)، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۳ق.
- منتظری نجفآبادی، حسین علی، رساله استفتاءات، قم، بیجا، بیتا.
- منسوب به امام رضا(ع)، طبّ الإمام الرضا(ع)، (طب و بهداشت از امام رضا علیهالسلام)، ترجمه تهران، معراجی، چاپ ششم، ۱۳۸۱ش.
- نجفی، کاشف الغطاء، احمد بن علی، سفینة النجاة و مشکاة الهدی و مصباح السعادات، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، ۱۴۲۳ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۵ق.