خون
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
خون در فقه اسلامی از موضوعاتی است که در ابواب گوناگون، مانند طهارت، نماز، روزه، حج، معاملات، ذبح، خوردنیها و آشامیدنیها و نیز فقه پزشکی بررسی شده است. در قرآن، خوردن خون در کنار مردار و گوشت خوک صریحاً حرام اعلام شده و فقها نیز بر حرمت آن تأکید کردهاند.
از نظر فقهی، خون انسان و حیواناتی که خون جهنده دارند نجس است؛ اما خون حیواناتی مانند ماهی و پشه که خون جهنده ندارند، پاک دانسته شده است؛ از همین رو گفتهاند وجود خون در بدن و لباس نمازگزار مانع صحت نماز است، هرچند در مواردی مانند مقدار کم خون یا خون ناشی از زخم، استثناهایی وجود دارد.
درباره خریدوفروش خون، دیدگاه فقها متفاوت است. برخی به دلیل نجاست، معامله آن را جایز نمیدانند؛ اما گروهی با توجه به منافع عقلایی و درمانی خون، بهویژه برای انتقال و نجات جان بیماران، خریدوفروش و اهدای آن را جایز دانستهاند.
خونهای حیض، نفاس و استحاضه نیز احکام ویژهای دارند و علاوه بر نجاست، موجب نقض وضو و غسل و همچنین ایجاد برخی محدودیتهای عبادی میشوند. همچنین در احکام حج، صید و ذبح شرعی، قصاص و دیات و فقه پزشکی، مسائل مختلفی درباره خون مطرح شده است.
معرفی و جایگاه
خون مایعی سرخرنگ است که در قلب و رگها جریان دارد و حیات موجود زنده به جریان آن در بدن وابسته است.[۱] در منابع فقهی از احكام آن در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج، تجارت، صيد و ذباحه و اطعمه و اشربه سخن گفتهاند.[۲] در آیه ۱۷۳ سوره بقره و در آیه ۱۴۵ سوره انعام، در کنار مردار و گوشت خوک، خوردن آن حرام اعلام شده است.[۳]
در منابع روایی شیعه برای هرکدام از مباحثی که در ابواب مختلف فقهی درباره خون سخن به میان آمده روایاتی نقل شده است که مورد استناد فقیهان قرار گرفته است.[۴]
نجاست خون
- برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: عین نجس و لباس نمازگزار
از نظر همه فقهای مسلمان، خون نجس است و کسی از فقهای مسلمان با این حکم مخالفت نکرده است، اگرچه در جزئیات مسئله اختلاف نظر وجود دارد.[۵] بهگزارش سید ابوالقاسم خویی، حکم به نجاست خون از ضروریات دین به شمار آمده است.[۶]
از نظر فقها، خون هر حیوانی که خون جهنده (نَفْسِ سائله) دارد؛ یعنی خونی که به هنگام بریدن رگهای چهارگانه گردن، با فشار و قوت بیرون میجهد، نجس است.[۷] در این حکم فرقی نیست بین آن که انسان باشد یا غیر انسان، بزرگ باشد یا کوچک، کم باشد یا زیاد؛ ولی خون حیوانی که خون جهنده ندارد، خواه بزرگ باشد یا کوچک، مانند ماهی، پشه و کَک، نجس نمیباشد.[۸]
از نظر فقها، نباید در لباس و بدن نمازگزار خون باشد و با وجود آن نماز باطل است.[۹] البته فقها لباس یا بدن آغشته به خون ِجراحت، دُمَل و زخمی که خون آن جریان دارد و همچنین خونی که کمتر از یک درهم باشد (غیر از خون حیض، نفاس و استحاضه) را استثناء کردهاند.[۱۰]
خرید و فروش خون
بنا به دیدگاه فقهای شیعه، خرید و فروش عین نجس مانند خون و اکتساب از طریق اجاره دادن آن و اموری از همین قبیل، حرام و معامله باطل است.[۱۱] البته برخی فقیهان مانند شیخ انصاری، خونی که پاک باشد و استفاده از آن دارای منفعت عقلائی و مشروع باشد مانند استفاده از آن در رنگرزی، خرید و فروش و کسب درآمد بهوسیله آن جایز است.[۱۲] در عین حال برخی فقها مانند علامه حلی خرید و فروش و کسب درآمد از این قسم خونها را نیز به سبب خُبْث و پلیدی آن، جایز ندانستهاند.[۱۳]
البته برخی از فقهای قرون چهاردهم و پانزدهم شیعه، مانند سیداحمد خوانساری و امام خمینی بر این باورند که برای خون؛ بهویژه خون انسان فواید زیاد و منافع حلال عقلائی وجود دارد، بهطوری که با انتقال و تزریق آن به بدن بیمارانی که به خون احتیاج دارند، میتوان جانشان را نجات داد. بنابراین خرید و فروش آن جایز است و حرام نیست.[۱۴]
حکم خوردن خون
در آیات ۱۷۳ سوره بقره و ۳ سوره مائده و ۱۱۵ سوره نحل، خورن خون به صراحت حرام اعلام شده است.[۱۵] بهگزارش برخی مفسران و مورخان، خوردن خون در زمان جاهلیت امری رایج بوده و با نزول این آیات تحریم شده است.[۱۶]
فقیهان با استناد به همین آیات و برخی روایات به حرمت خوردن خون فتوا دادهاند.[۱۷] البته برخی فقها مقدار خونی که در بدن حیوان حلالگوشت پس از تذکیه و خروج خون متعارف باقی میماند را حلال دانستهاند.[۱۸] خوردن خون حیوانات حرامگوشتی که خون جهنده ندارند حرام است و در جواز خوردن خون حیوانات حلالگوشتی که خون جهنده ندارند مانند ماهی و ملخ اختلاف نظر وجود دارد.[۱۹] برخی فقها بر این نظرند که خوردن ماهی با خون آن حلال است.[۲۰]
بنا به فتوای برخی فقها، خونی که از لثه و اجزای داخل دهان بیرون میآید، نجس و فرو بردن آن حرام است و اگر با آب دهان یا غذا و مانند آن در دهان مُستَهلَک شود فرو بردن آن جایز است و تطهیر داخل دهان با مَضمَضه و مانند آن واجب نیست.[۲۱]
خونهای ویژه زنان
- برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: دماء ثلاثة، حیض، استحاضه، و نفاس
منظور از خونهای ویژه زنان، خونهای حیض، نفاس و استحاضه است که از نظر فقهی، ظهور آن در زنان، احکامی مانند ممنوعیت خواندن نماز، گرفتن روزه، حضور در مساجد و برقراری رابطه زناشویی با آنان به همراه دارد.[۲۲]
خونهای سهگانه حیض، استحاضه و نفاس، علاوه بر آن که نجس (خَبَث) هستند و چنانچه در بدن و لباس نمازگزار باشد باید برطرف گردد، حَدَث نیز به شمار میروند؛ بدین معنا که خارج شدن آنها موجب نقض طهارت یا به عبارتی دیگر، موجب باطل شدن وضو و غسل نیز میشوند.[۲۳]
خون و احکام حج
فقها در احکام مربوط به حج درباره خونهای واجب (دماء واجب حج) سخن به میان آوردهاند[۲۴] و منظور از آن قربانیهایی است که در حج واجب است و به صراحت آیات ۱۹۶ سوره بقره و ۹۵ سوره مائده، چهار مورد هستند:[۲۵]
- قربانی در حج تمتع: بر کسی که حج تمتع به جای میآورد به اجماع فقها واجب است که قربانی کند.[۲۶]
- قربانی جهت احصار: منظور از احصار در اصطلاح فقهی، بازداشتن مُحرم از انجام مناسک حج یا عمره در اثر عوامل بیرونی مانند دشمن و یا عوامل درونی مانند بیماری است.[۲۷] برخی نیز گفتهاند جلوگیری کردن از اتمام مناسک و اعمال حج از سوی دشمن و یا به سبب بیماری است.[۲۸] از نظر فقها بر چنین شخصی برای آن که مُحِل گردد و از احرام خارج شود واجب است قربانی کند.[۲۹]
- قربانی جهت تراشیدن سر در حال احرام که از نظر فقها اگر کسی در اثر بیماری یا عارضهای که در سرش پدید آمده مجبور شود سر خود را بتراشد واجب است یا قربانی بدهد و یا سه روز روزه بگیرد یا صدقه بدهد.[۳۰]
- قربانی جهت شکار در حرم و در حال احرام: از فقها بر کسی که در حال احرام حیوانی صید کند واجب است یا قربانی بدهد، یا سه روز روزه بگیرد و یا صدقه بدهد.[۳۱]
غیر از این احکام، بنا به دیدگاه برخی فقها، بیرون آوردن خون از بدن برای محرم، بنا بر احتیاط واجب، جایز نیست؛ خواه با زدن رگ باشد یا حجامت یا کندن و خواراندن بدن یا به هر روش دیگری که موجب شود خون از بدن خارج شود، مگر در حال ضرورت.[۳۲] همچنین گفته شده اگر محرم بدون ضرورت از بدن خودش خونی بیرون بیاورد، بنا بر احتیاط مستحب، یک گوسفند کفاره بدهد.[۳۳]
خون در صید و ذباحه
بنا به فتوای برخی فقها، اگر حیوان حلال گوشتی ذبح شرعی شود و خون به مقدار متعارف از بدنش خارج گردد، خون باقیمانده در اعضای بدنش پاک است، ولی خوردن آن حرام میباشد؛ مگر آنکه در خوردنیها مانند آب گوشت از بین رفته و مستهلک شود یا آنکه عرفاً جزئی از بافت گوشت، جگر و مانند آن محسوب شود.[۳۴]
خون در قصاص و دیات
خون در فقه کیفری و حقوقی در بابهای قصاص و دیات نیز جایگاه مهمی دارد.[۳۵] اصطلاحاتی مانند حق خون یا خونبها، بهنحوی معادل همان دیه نفس در فقه است.[۳۶] در این مباحث گفته میشود که خون انسان حرمت دارد و منظور از خون (دَم) در اینجا «جان» است و ریختن نابحق آن از گناهان کبیرهای است که مسئولیتهای کیفری و مالی مانند قصاص و دیه در پی دارد.[۳۷]
خون در فقه پزشکی و درمان
در فقه پزشکی، یکی از مطالبی که درباره خون بحث میشود این است که با وجود پیشرفتهایی که در دانش پزشکی صورت گرفته است خون و فرآوردههای خونی از آنجا که دارای فواید بسیاری در کاربردهای درمانی و دارویی هستند، پس مالیت دارند و قابلیت خرید و فروش و واگذاری دارند.[۳۸]
برخی فقها، اهداء خون را واجب کفایی دانستهاند.[۳۹] در تزریق و انتقال خون انسانی به انسان دیگر برای درمان یا جراحی یا نجات جان او فرقی ندارد خون مسلمان باشد یا کافر حربی، مرد باشد یا زن. همچنین اهدا و انتقال خون از غیر مسلمان به مسلمان اشکالی ندارد.[۴۰]
از نظر برخی فقها، اهدای خون در حال روزه اگر بهنحوی باشد که بدن ضعیف گردد و در اثر آن شخص نتواند روزه بگیرد، جایز نیست و چنانچه صرفاً موجب ضعف در بدن روزهدار گردد، مکروه است.[۴۱]
پانویس
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۳۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۳۳.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۰۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۷۱-۳۹۷ و ج۳، ص۴۳۲.
- ↑ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (تقریرات درس خارج فقه آیتالله سید ابوالقاسم خوئی)، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱.
- ↑ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (تقریرات درس خارج فقه آیتالله سید ابوالقاسم خوئی)،۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۷.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۷.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۵، ص۲۶۲.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۸۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۸۵-۲۹۳.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، تراث الشیخ الأعظم، ج۱، ص۲۷.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب، ج۱، ص۲۷.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، چ۱۰، ص۳۵.
- ↑ خوانساری، مدارک الاحکام، ۱۳۵۵ش، ج۳، ص۲-۳؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۴۳ق، ج۲، ص۶۶۷.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۳۰۰.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۳، ص۱۳؛ علی، المفصل فی تاریخ العرب، ج۹، ص۵۹.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۳۰۰؛ بحرانی، حدائق الناضرة، ج۵، ص۴۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۵، ص۴۵.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ حسینی سیستانی، «خوراکیها: خون»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۶۵۲-۶۵۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۶۵۳.
- ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۴۳.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۴ق، ج۸، ص۲۹۷.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۲۷۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۹، ص۱۱۴.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۲۸۷-۲۸۸؛ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۲۸.
- ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۱، ص۴۸۷-۴۸۸.
- ↑ قطبالدین راوندی، فقه القرآن، کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان فی فقه القرآن، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۳۲۳.
- ↑ حسینی سیستانی، «مناسک حج: بیرون آوردن خون از بدن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ حسینی سیستانی، «مناسک حج: بیرون آوردن خون از بدن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ حسینی سیستانی، «خوراکیها: خون»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۳۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۳۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۳۶؛ شهید ثارنی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۱۱-۱۴.
- ↑ امی، «مفهوم و ماهیت فقهی، حقوقی خون و فرآوردههای خونی»، ص۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، «حکم تزریق خون به دیگری»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی.
- ↑ مکارم شیرازی، «حکم تزریق خون به دیگری»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۳۱۷-۳۱۸.
منابع
- ابنکثیر، اسماعیلبنعمر، تفسیر القرآن العظیم، تصحیح محمد حسین شمسالدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسة العروج، ۱۴۳۴ق.
- امی، احمد، «مفهوم و ماهیت فقهی، حقوقی خون و فرآوردههای خونی»، فصلنامه حقوق پزشکی، شماره ۵۶، سال ۱۴۰۰ش.
- انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
- بحرانی، شیخ یوسف، الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۵ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۶ق.
- حسینی سیستانی، سیدعلی، «مناسک حج: بیرون آوردن خون از بدن»، سایت رسمی دفتر مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ماه ۱۴۰۵ش.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- خوانساری، سیداحمد، مدارک الاحکام، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۳۵۵ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، انتشارات سبطین، ۱۴۱۵ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۴ق.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دارالساقی، چاپ چهارم، ۱۴۲۲ق.
- غروی تبریزی، میرزاعلی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (تقریرات درس خارج فقه آیتالله سید ابوالقاسم خوئی)، قم، انتشارات لطفی، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، دار التفسیر، بیتا.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، تراث الشیخ الأعظم، بیتا.
- شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق و تعلیق سیدمحمد کلانتر، قم، انتشارات داوری، ۱۴۱۰ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، انتشارات مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۵ش.
- قطبالدین راوندی، سعید بن هبةالله، فقه القرآن، قم، کتابخانه آیتالله العظمی مرعشی نجفی، بیتا.