حضور اجتماعی زنان
حضور اجتماعی زنان به معنای ورود آنان به حوزه‌ای فراتر از محدوده تعریف شده در خانواده، پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی و انجام فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. این مسئله از گذشته تا امروز در معرض تفاسیر گوناگون بوده و مواجهه مسلمانان با دنیای مدرن و تحولات سیاسی و اجتماعی، از عوامل مهم بازنگری در آن شمرده شده است. پژوهشگران دینی در مواجهه با این مسئله می‌کوشند به پرسش‌هایی درباره اصل حضور زنان در عرصه عمومی، شرایط و آثار آن پاسخ دهند.
درباره مسئله حضور اجتماعی زنان، دیدگاه‌ها عمدتاً در میانه دو بحث بررسی شده‌اند: از یک سو خانه‌نشینی زنان و از سوی دیگر حضور حداکثری آنان در اجتماع. در این میان سه دیدگاه قابل شناسایی است: جریان سنت‌گرای اسلامی (به‌ویژه متأثر از اخبارگرایی) که با استناد به آیاتی چون آیه ۳۳ سوره احزاب و روایاتی درباره عورت دانستن زنان و لزوم حبس آنان در خانه، بر نفی حضور اجتماعی زنان تأکید می‌کند و حضور آنان در جامعه را جز در موارد ضرورت (مانند انجام حج، صله رحم و درمان) و در جایگاه‌هایی چون قضاوت و مناصب سیاسی - اجتماعی جایز نمی‌داند؛ در مقابل، جریان تجددگرای اسلامی، تحت تأثیر نگرش‌های فمینیستی و لیبرالیستی بر حضور حداکثری زنان و گسترش فرصت‌های اشتغال برای آنان اصرار دارد؛ و جریان سوم که بر حضور ضابطه‌مند زنان تأکید می‌کند. این گروه رعایت عفاف و حجاب و پرهیز از اختلاط با نامحرم، عدم تعارض با حقوق زناشویی و وظایف مادری و رفتار زوجین طبق قاعده معاشرت به معروف را از ضوابط حضور اجتماعی زنان می‌دانند.
درباره عرصه‌های حضور نیز موافقان با استناد به آیات و روایات درباره مسائلی چون چوپانی دختران شعیب، ماجرای مباهله و بیعت زنان با پیامبر(ص)، معتقد به جواز حضور زنان در عرصه‌هایی چون اشتغال و فعالیت‌های اقتصادی (با تأکید بر استقلال مالی زن و جواز اشتغال در فقه امامیه)، مشارکت سیاسی و اجتماعی (مانند تصدی مناصب سیاسی، قضاوت، شهادت در دادگاه، حضور در انتخابات و راهپیمایی‌ها) و فعالیت‌های هنری و ورزشی (مانند سوارکاری و خوانندگی) شده‌اند.
چیستی و جایگاه
حضور اجتماعی زنان و نقش‌آفرینی آنان در عرصه مسائل اجتماعی از گذشته تا به امروز در معرض تفاسیر گوناگون بوده و درباره چیستی، جایگاه، حدود و چگونگی آن، میان فقها، مفسران و پژوهشگران دینی چند رویکرد شکل گرفته است.[۱] مواجهه مسلمانان با دنیای مدرن و بروز تحولات سیاسی و اجتماعی در این کشورها را نیز از عوامل مهم بازنگری در این موضوع دانسته‌اند.[۲]
حضور اجتماعی زنان، به ورود آنان به حوزه‌ای فراتر از محدوده تعریف شده برای آنان در خانواده، پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی و انجام فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تعریف شده است.[۳] پژوهشگران دینی هنگام سخن از حضور اجتماعی زنان به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی از این قبیل هستند که: دیدگاه اسلام درباره اصل حضور زنان در عرصه عمومی و انجام فعالیت‌های اجتماعی از سوی آنان چیست؟ چه تدابیری برای چگونگی حضور اجتماعی زنان اندیشیده شده است؟ شرایط این حضور چیست؟ چه آثاری بر این حضور مترتب است؟ و برای جلوگیری از آسیب‌های آن چه باید کرد؟[۴]
دیدگاه‌ها
مسئله حضور اجتماعی زنان در آموزه‌ها و گفتمان‌های دینی بیشتر در میانه دو بحث بررسی شده است: از یک سو، خانه‌نشینی (پرده‌نشینی) زنان، و از سوی دیگر، حضور حداکثری آنان در اجتماع.[۵] به گفته پژوهشگران دینی، در مواجهه با این مسئله چند دیدگاه قابل شناسایی است: جریان سنت‌گرای اسلامی که به ویژه با تأثیرپذیری از جریان اخبارگرایی، بر نفی حضور اجتماعی زنان تأکید می‌کند؛[۶] جریان تجددگرای اسلامی که تحت تأثیر نگرش‌های فمینیستی و لیبرالیستی بر حضور حداکثری زنان در اجتماع اصرار دارد؛ و جریان سوم که بر حضور ضابطه‌مند زنان در عرصه عمومی اشاره دارد.[۷]
خانه‌نشینی و تقبیح حضور اجتماعی زنان
فضیلت‌انگاری خانه‌نشینی زنان و حکم به عدم جواز خروج آنان از خانه، جز در موارد ضرورت، از دیدگاه‌هایی است که در میان شماری از فقها و اندیشمندان دینی، چه در گذشته و چه در دوره معاصر، مورد تأکید بوده است و پذیرش آن را از دلائل به چالش کشیدن شدن حضور اجتماعی زنان می‌دانند.[۸] رواج این دیدگاه و ایجاد محدودیت در حضور اجتماعی زنان را به‌ویژه به زمان صفویه و ظهور دیدگاه‌های اخباری باز گردانده‌اند.[۹]
طرفداران این دیدگاه با استناد به آیاتی همچون آیه ۳۳ سوره احزاب و نیز روایاتی با مضمون عورت دانستن زنان[۱۰] لزوم حبس آنان در خانه[۱۱] و ضرورت پنهان نگه‌داشتن ایشان،[۱۲] بر این باورند که حضور اجتماعی زنان باید به حداقل ممکن محدود شود و آنان جز در موارد ضروری، ازجمله انجام برخی واجبات مانند حج، درمان بیماری و صله رحم، نباید از خانه خارج شوند.[۱۳] بر پایه این نگرش، حضور زنان در جایگاه‌هایی ازجمله منصب قضاوت،[۱۴] و مناصب سیاسی و اجتماعی و حتی حضور در انتخابات جایز نیست.[۱۵] آنان بر اساس این دیدگاه، تقلید از زنان را نیز جایز نمی‌دانند.[۱۶]
حضور حداکثری زنان در جامعه
در مقابل نظریه خانه‌نشینی زنان، گروهی از اندیشمندان اسلامی، که از آنان با عنوان «تجددگرایان اسلامی» نیز یاد می‌شود، بر ضرورت بازنگری اجتهادی در حقوق زنان متناسب با اقتضائات دنیای مدرن تأکید دارند.[۱۷] این گروه، ضمن پذیرش اهمیت نقش همسری و مادری زنان در خانواده، معتقدند که نقش و جایگاه زن نباید به محیط خانواده محدود شود، بلکه باید زمینه حضور و مشارکت او در عرصه‌های مختلف اجتماعی فراهم آید تا بتواند استعدادها و خلاقیت‌های خود را شکوفا سازد. از نظر آنان، تحقق این هدف مستلزم گسترش فرصت‌های اشتغال زنان است.[۱۸]
حضور ضابطه‌مند زنان در جامعه
در میانه دو دیدگاهِ خانه‌نشینی و حضور حداکثری زنان در جامعه، گروهی از پژوهشگران دینی بر این باورند که حضور اجتماعی زنان باید تابع ضوابط و شرایطی مشخص باشد؛ به‌گونه‌ای که نه به خانه‌نشینی مطلق آنان بینجامد و نه زمینه‌ساز حضور بی‌ضابطه‌شان در عرصه اجتماع شود؛ بلکه بر اساس اصول عدالت و حقوق فطری زنان، امکان حضور آنان در جامعه فراهم شود.[۱۹] این ضوابط از نظر این متفکران موارد زیر است:
- رعایت عفاف و پرهیز از اختلاط: به اعتقاد این پژوهشگران، دستورات اسلام درباره حفظ پوشش و پرهیز از اختلاط با نامحرم، هرگز به معنای ضرورت خانه‌نشینی زنان نیست، بلکه ناظر به ضوابط و چگونگی حضور آنان در عرصه اجتماع است. بر این اساس، محیط‌های شغلی و اجتماعی باید به‌گونه‌ای سامان‌دهی شوند که ضمن فراهم‌کردن زمینه فعالیت و مشارکت زنان، عفاف و شأن و کرامت آنان نیز حفظ شود.[۲۰]
- عدم تعارض با حقوق زناشویی و وظایف مادری: این پژوهشگران، نقش مادری زن را رسالتی جایگزین‌ناپذیر می‌دانند و بر این باورند که حضور اجتماعی و اشتغال او نباید به تضییع حقوق کودک بینجامد.[۲۱] همچنین، رعایت حقوق زناشویی شوهر را از جمله ضوابط حضور زنان در عرصه عمومی می‌شمارند؛ البته، چنانچه اشتغال زن به‌عنوان شرط ضمن عقد مورد توافق زوجین قرار گرفته باشد، شوهر نمی‌تواند از این حق برای محدودکردن اشتغال زن استفاده کند.[۲۲]
- رفتار زوجین طبق قاعده معاشرت به معروف: بر اساس این دیدگاه، ریاست مرد بر خانواده، با توجه به قاعده معاشرت به معروف، نباید به‌صورت مطلق و نامحدود تفسیر شود. ازاین‌رو، مرد نمی‌تواند با استناد به حق ریاست خود و به دلایل غیرمنطقی و ناموجه، همسرش را از برخورداری از نیازهای متعارف زندگی، مانند تحصیل، اشتغال و دیدار با خانواده، منع کند.[۲۳] همچنین، با استناد به آیه ۲۳۴ سوره بقره و تأکید آن بر رفتار بر اساس عرف پسندیده، برای زنان در امور مربوط به خود، نوعی استقلال و اختیار قائل شده‌اند.[۲۴]
عرصه‌های حضور اجتماعی زنان
موافقان حضور اجتماعی زنان، عرصه‌های مختلفی برای فعالیت‌های آنان ترسیم کرده‌اند. آنان با اتکا بر آیات و روایات درباره چوپانی دختران شعیب، ماجرای مباهله، بیعت زنان با پیامبر اسلام(ص) و حضور حضرت مریم(س) در جمع مردم، درصدد مستندسازی این حضور هستند.[۲۵] حضور در فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال، مشارکت سیاسی و اجتماعی و فعالیت‌های هنری و ورزشی از جمله عرصه‌هایی است که برای حضور اجتماعی زنان ترسیم شده است.
اشتغال و فعالیت‌های اقتصادی زنان
برخی از پروهشگران دینی، با استناد به نظر فقهای شیعه[۲۶] معتقدند که در فقه امامیه بر اصل استقلال مالی زن و جواز اشتغال او تأکید شده است. این گروه با بررسی سیره عملی زنان در صدر اسلام در انجام فعالیت‌های اقتصادی و تأیید این سیره از سوی معصومان(ع)، آن را دلیل بر جواز اشتغال و انجام فعالیت‌های اقتصادی زنان دانسته‌اند.[۲۷]
مشارکت سیاسی و اجتماعی
عرصه دیگری از حضور اجتماعی زنان را مربوط به مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی زنان دانسته‌اند؛ از جمله تصدی مناصب سیاسی مانند ریاست جمهوری، وزارت و نمایندگی مجلس،[۲۸] قضاوت،[۲۹] شهادت زن در دادگاه،[۳۰] حضور در انتخابات، حضور در فعالیت‌های آموزشی و تربیتی، انجام فعالیت‌های درمانی و حضور در راهپیمایی‌ها.[۳۱]
فعالیت‌های هنری و ورزشی
انجام فعالیت‌های ورزشی مانند سوارکاری و خوانندگی زنان از موضوعات مرتبط با حضور اجتماعی زنان دانسته شده است. انجام این‌گونه فعالیت‌ها اگرچه در فقه سنتی شیعه با محدودیت‌هایی مواجه بود، ولی در دوره معاصر، فقهای شیعه با لحاظ شرایطی آن را جایز دانسته‌اند.[۳۲]
پانویس
- ↑ لاریجانی، «حضور اجتماعی زنان با توجه به رویکرد شهید مطهری به حقوق فطری»، ص۱۸۹؛ مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی ...»، ص۴۲-۴۴.
- ↑ قدیمی و کاظمی، «از مستوری تا حضور اجتماعی ...»، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛رویکردی اسلامی»، ص۱۳۳.
- ↑ طاهری‌نیا، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع»، ص۷۶؛ مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی ...»، ص۴۲-۴۴.
- ↑ لاریجانی، «حضور اجتماعی زنان با توجه به رویکرد شهید مطهری به حقوق فطری»، ص۱۸۹.
- ↑ مشهدی‌علیپور و همکاران، «تأثیر دیدگاه‌های فقهی اخباریان بر عدم حضور اجتماعی زنان»، ص۱۰۶.
- ↑ زاهد زاهدانی و هاشم‌پور صادقیان، «الگوی حضور اجتماعی زنان از منظر جریانات فکری اسلامی در ایران»، ص۱۳۴-۱۳۶.
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۸-۹؛ یعقوبی گلوردی و همکاران، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، ص۱۶.
- ↑ مشهدی‌علیپور و همکاران، «تأثیر دیدگاه‌های فقهی اخباریان بر عدم حضور اجتماعی زنان»، ص۱۲۴-۱۲۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۳۵.
- ↑ کوفی، الجعفریات، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۹۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۷.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۴۸۳؛ تبریزی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۴۳۳ق، ج۶، ص۲۷۹.
- ↑ موسوی گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۷؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، ۱۴۰۰ش، ص۱۰۲.
- ↑ آقا ضیاء عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ۱۳۶۱ق، ص۳۱۰؛ مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، ۱۳۳۹ش، ص۷۵-۷۸؛ حسینی طهرانی، رساله نکاحیه، بخش دوم، ۱۴۲۵ق، ص۱۷۷-۱۷۹؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ صافی گلپایگانی، ذخیرة العقبی فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۴؛ سند، سند العروة الوثقى، كتاب الإجتهاد و التقليد، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۶۶-۶۷.
- ↑ اسحاقی، «تأملی بر پیکره و پیامدهای فمنیسم اسلامی»، ص۶۴.
- ↑ زاهد زاهدانی و هاشم‌پور صادقیان، «الگوی حضور اجتماعی زنان از منظر جریانات فکری اسلامی در ایران»، ص۱۴۵-۱۴۷.
- ↑ لاریجانی، «حضور اجتماعی زنان با توجه به رویکرد شهید مطهری به حقوق فطری»، ص۱۹۳.
- ↑ آذربایجانی، «اسلام و اشتغال زنان»، ص۴۷؛ یوسفی، «سیاست‌های راهبردی در اشتغال زنان از دید آموزه‌های اسلامی»، ص۶۶-۶۷.
- ↑ آذربایجانی، «اسلام و اشتغال زنان»، ص۴۸-۴۹.
- ↑ اسدی، «حق زوج بر منع اشتغال زوجه»، ص۱۶۱-۱۶۴؛ هادوی تهرانی، «ضوابط شرعی اشتغال بانوان»، ص۱۸؛ آذربایجانی، «اسلام و اشتغال زنان»، ص۴۷-۴۸.
- ↑ نوذری فردوسیه، «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تاکید بر قاعدۀ معروف»، ص۱۴۰۲ و ۱۴۱۳-۱۴۱۴.
- ↑ کاشانی‌ها، «مباني ديني عدالت جنسيتي و اشتغال زنان»، ص۱۴۷.
- ↑ حقانی، «مطالعه تطبیقی حضور اجتماعی زن؛ چالش‌ها و راهکارها»، ص۶۰-۶۱.
- ↑ مفید، احکام النساء، ۱۴۱۳ق، ص۳۶؛ امام خمینی، استفتاءات، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۳۵۶؛ بهجت، استفتاءات، ۱۴۲۸ق، ج۴، ص۵۷.
- ↑ هادوی تهرانی، «ضوابط شرعی اشتغال بانوان»، ص۴۴؛ آذربایجانی، «اسلام و اشتغال زنان»، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ خمینی (امام)، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۱۸۳.
- ↑ صالحی نجف‌آبادی، قضاوت زن در فقه اسلامی همراه با چند مقاله دیگر، ۱۳۸۸ش، ص۴۷؛ موسوی، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، ص۱۰۶-۱۱۰.
- ↑ صانعی، شهادت زن در اسلام، ۱۳۸۵ش، ص۴۲-۴۳؛ جوادی آملی، مباحث فقه، قضا و شهادات، ۱۴۰۴ش، جلسه ۲۲۸؛ کدیور، «تساوی شهادت زن و مرد»، مندرج در سایت نویسنده؛ کیخا و همکاران «بازپژوهی مقاصدی مستندات فقهی شهادت زن در جرایم حدی»، ص۴۰-۴۶.
- ↑ حقانی، «مطالعه تطبیقی حضور اجتماعی زن؛ چالش‌ها و راهکارها»، ص۶۴-۶۵.
- ↑ خامنه‌ای، غنا و موسیقی، ۱۳۹۸ش، ۴۹۶؛ رضوان‌طلب و همکاران، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶-۱۹.
منابع
- آذربایجانی، مسعود، «اسلام و اشتغال زنان»، فصلنامه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۳، ۱۳۸۸ش.
- آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق.
- اسحاقی، سید حسین، «تأملی بر پیکرده و پیامدهای فمنیسم اسلامی»، مجله رواق اندیشه، شماره ۴۴، ۱۳۸۴ش.
- اسدی، لیلا السادات، «حق زوج بر منع اشتغال زوجه»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۵۱، ۱۳۹۰ش.
- بهجت، محمدتقی، استفتاءات، قم، دفتر حضرت آیةالله بهجت، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
- تبریزی، میرزا جواد، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، قم، دار الصدیقة الشهیدة، ۱۴۳۳ق.
- جوادی آملی، عبدالله، «مباحث فقه - قضا و شهادت»، جلسه ۲۲۸، مندرج در سایت نویسنده، تاریخ درج ۲۶ آبان‌ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، رساله نکاحیه: کاهش جمعیت ضربه‌ای سهمگین بر پیکر مسلمین، مشهد، موسسه ترجمه و نشر دوره علوم و معارف اسلامی، ۱۴۲۵ق.
- حقانی، ریحانه، «مطالعه تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالش‌ها و راهکارها»، فصلنامه معارف اسلامی، شماره ۱۲۷، ۱۳۹۷ش.
- خامنه‌ای، سید علی، غنا و موسیقی، تهران، فقه روز، ۱۳۹۸ش.
- خمینی (امام)، سید روح‌الله، استفتاءات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۲۲ق.
- خمینی (امام)، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- رضوان‌طلب، محمدرضا و سعید جهرمی و رضا پورصدقی، «دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، فصلنامه فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۸، ۱۴۰۲ش.
- زاهد زاهدانی، سید سعید و مریم هاشم‌پور صادقیان، «الگوی حضور اجتماعی زنان از منظر جریانات فکری اسلامی در ایران»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی منتفکران مسلمان، دوره ۸، شماره ۱، ۱۳۹۷ش.
- سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، تهران، دار الكوخ، ۱۳۹۴ش.
- صافی گلپایگانی، علی، ذخیرة العقبی فی شرح العروة الوثقی، قم، نشر گنج عرفان، ۱۴۲۷ق.
- صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله، قضاوت زن در فقه اسلامی همراه با چند مقاله دیگر، تهران، نشر امید فردا، ۱۳۸۸ش.
- صانعی، فخرالدین، شهادت زن در اسلام، قم، انتشارات فقه الثقلین، ۱۳۸۵ش.
- طاهری‌نیا، احمد، «زن و کیفیت حضور او در اجتماع»، ماهنامه معرفت، شماره ۱۰۷، ۱۳۸۵ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، موسسه انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق.
- عیوضی، محمدرحیم و غلامرضا کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکردی اسلامی»، دوفصلنامه دانش سیاسی، شماره ۱۴، ۱۳۹۰ش.
- قدیمی، عباس و زهرا کاظمی، «از مستوری تا حضور اجتماعی: موانع و پیامدهای مشارکت اجتماعی زنان از دیدگاه نشریه ملانصرالدین»، فصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره ۱۴، ۱۳۹۶ش.
- كاشانی‌ها، زهرا، «مباني ديني عدالت جنسيتي و اشتغال زنان»، فصلنامه تحقيقات زنان (مجله مطالعات زنان) - انجمن ايراني مطالعات زنان، شماره ٢، ١٣٩٠ش.
- کدیور، محسن، «تساوی شهادت زن و مرد»، مندرج در سایت نویسنده، تاریخ بازدید ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کوفی، محمد بن محمد اشعث، الجعفریات- الاشعثیات، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، بی‌تا.
- کیخا، مصطفی و سید مهدی احمدی‌نیک و رضا حق‌پناه، «بازپژوهی مقاصدی مستندات فقهی شهادت زن در جرایم حدی»، فقه مقارن، شماره ۲۱، ۱۴۰۲ش.
- لاریجانی، ساره، «حضور اجتماعی زنان با توجه به رویکرد شهید مطهری به حقوق فطری»، فصلنامه پژوهش‌نامه فلسفه دین، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش.
- مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، قم، ۱۳۳۹ش.
- مشهدی علی‌پور، مریم و مهدی مهریزی طرقی و سید محمدعلی ایازی، «تأثیر دیدگاه‌های فقهی اخباریان بر عدم حضور اجتماعی زنان»، فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی، شماره ۳۲، ۱۴۰۲ش.
- مفید، محمد بن محمد، احکام النساء، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- موسوی، سید محمدیعقوب، «قضاوت زن از دیدگاه فقه شیعه»، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۳، ۱۳۸۶ش.
- مهدوی کنی، صدیقه و سیده وحیده موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونه‌ها و بایسته‌ها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای»، در فصلنامه رهنمون انقلاب اسلامی، شماره ۲، ۱۴۰۳ش.
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- نوذری فردوسیه، محمد. «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تأکید بر قاعدهٔ معروف»، فصلنامه پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۷، شماره ۴. ۱۴۰۰ش.
- هادوی تهرانی، مهدی، «ضوابط شرعی اشتغال بانوان»، مجله پیام حوزه، شماره ۱۴، ۱۳۷۶ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.
- هدایت‌نیا، فرج‌الله، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۷۶، ۱۳۹۶ش.
- یعقوبی گلوردی، راضیه و علیرضا عسگری و فرج‌الله هدایت‌نیا، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، شماره ۵۱، ۱۴۰۱ش.