گوساله سامری
گوساله سامِری یا گوساله طلایی، بتی از طلا بود که سامری در دوران غیبت موسی در میقات ساخت و بنیاسرائیل را به پرستش آن فراخواند. هارون که جانشین موسی بود، مردم را از این کار منع کرد و آن را آزمونی الهی دانست، اما بیشتر بنیاسرائیل به پرستش آن روی آوردند.
پس از بازگشت موسی از میقات و مشاهده این رویداد، الواح را بر زمین افکند و قوم خود را سرزنش کرد. او هارون را به سبب جلوگیری نکردن از انحراف قوم خود مورد پرسش قرار داد و سامری را بازخواست کرد. بر اساس گزارش قرآن، موسی گوساله را سوزاند و خاکستر آن را در آب ریخت.
قرآن گوسالهپرستی بنیاسرائیل را آزمونی الهی معرفی میکند. در آیات مربوط، پس از این واقعه فرمان «توبه کنید و یکدیگر را بکشید» آمده است. بیشتر مفسران این عبارت را به معنای کشتن گروهی از گناهکاران توسط دیگران دانستهاند و برخی آن را کنایه از توبه سخت و ریاضت نفس تفسیر کردهاند. در ادامه آیات، پذیرش توبه آنان ذکر شده است. این واقعه با تفاوتهایی در تورات نیز نقل شده است.
در منابع اسلامی آمده است که این گوساله صدایی شبیه گاو داشت. درباره منشأ صدای آن دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ از جمله ایجاد صدا بر اثر وزش باد در مجسمه یا تأثیر خاک گرفتهشده از جای پای مرکب جبرئیل. بیشتر مفسران بر این باورند که سامری خاکی از جای پای مرکب جبرئیل هنگام عبور بنیاسرائیل از دریا برداشت و در گوساله قرار داد.
ویژگیهای گوساله
بنیاسرائیل در دوره چهلروزه حضور موسی در میقات، گوسالهای از طلا ساختند و آن را پرستیدند.[۱] تقدس گاو در فرهنگ مصر باستان که نماد زندگی کشاورزی به شمار میرفت، در این گرایش مؤثر دانسته شده است.[۲] قرآن سازنده[۳] و مروج این کار را سامری معرفی میکند.[۴] اما تورات، ساخت گوساله را هارون نسبت میدهد.[۵] این بت به گوساله طلایی نیز شناخته میشود.[۶]
- «وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَیٰ أَرْبَعِینَ لَیلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُونَ... وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنَّکمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَکم بِاتِّخَاذِکمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَیٰ بَارِئِکمْ فَاقْتُلُوا أَنفُسَکمْ ذَٰلِکمْ خَیرٌ لَّکمْ عِندَ بَارِئِکمْ فَتَابَ عَلَیکمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ»
«و آنگاه که با موسی چهل شب قرار گذاشتیم آنگاه در غیاب وی، شما گوساله را پرستش کردید، در حالی که ستمکار بودید.... و موسی به قوم خود گفت: «ای قوم من، شما با پرستش گوساله، بر خود ستم کردید، پس به درگاه آفریننده خود توبه کنید، و خودتان را بکشید، که این کار نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است.» پس خدا توبه شما را پذیرفت، که او توبهپذیر مهربان است.»[۷]
قرآن از گوساله با تعبیر «جَسَداً لَهُ خُوار» (پیکری با صدای گاو)[۸] یاد میکند.[۹] درباره منشأ صدا دیدگاههای مختلفی مطرح شده است: برخی مفسران گفتهاند مجسمه در مسیر باد قرار داده شده بود و صدا بر اثر وزش باد ایجاد میشد؛[۱۰] برخی آن را ناشی از خاک جای پای جبرئیل دانستهاند که در درون مسجمه قرار داده شده بود؛[۱۱] و در برخی روایات، صدا به عنوان آزمایشی الهی معرفی شده است.[۱۲]
در برخی روایات ویژگیهایی مانند داشتن گوشت و پوست نیز برای این گوساله نقل شده، اما در درستی این گزارشها تردید شده است.[۱۳]
گوسالهپرستی
موسی(ع) در پی وعده الهی، سی روز به میعادگاه رفت و این مدت ده روز دیگر تمدید شد.[۱۴] با طولانی شدن غیبت او، میان بنیاسرائیل شایعه شد که موسی(ع) درگذشته است.[۱۵] سامری در این فرصت با استفاده از طلای مردم، گوسالهای ساخت[۱۶] و همراه پیروان خود[۱۷] آنان را به پرستش آن فراخواند.[۱۸] هارون(ع) که جانشین موسی بود، مردم را از این کار منع کرد و آن را آزمایش الهی دانست؛[۱۹] اما بیشتر بنیاسرائیل دعوت سامری را پذیرفته و به پرستش گوساله روی آوردند.[۲۰]
موسی(ع) در میقات، از گوسالهپرستی قوم خود مطلع شد.[۲۱] پس از بازگشت، از شدت عصبانیت، الواح را انداخت و شکست[۲۲] و قوم خود را سرزنش کرد.[۲۳] او همچنین با هارون به تندی برخورد کرد که چرا جلوی انحراف قوم را نگرفته است.[۲۴] سپس سامری را بازخواست و مجازات کرد.[۲۵] سامری در پاسخ به موسی(ع) که پرسید چرا چنین کردی؟ گفت: «چیزی دیدم که آنان ندیدند. من قسمتی از آثار رسول را گرفتم، سپس آن را افکندم».[۲۶] بیشتر مفسران معتقدند منظور از رسول را جبرئیل میدانند که سامری هنگام عبور بنیاسرائیل از دریا، خاک زیر پای مرکب او را برداشت[۲۷] و در گوساله قرار داد.[۲۸] برخی دیگر معتقدند مقصود سامری، ایمان پیشین خود به موسی(ع) بوده که بعدها در آن تردید کرد.[۲۹]
سوزاندن گوساله
براساس قرآن، گوساله توسط موسی و پیروانش سوزانده شد و خاکستر آن به دریا ریخته شد.[۳۰] در تورات نیز آمده است که گوساله در آتش سوزانده و آسیاب شد تا گرد شود و بر آب پاشیده شد و به بنیاسرائیل داده شد.[۳۱]
مجازات گوسالهپرستان
گوسالهپرستی بنیاسرائیل پس از مشاهده معجزات متعدد مسئلهای مهم تلقی شده است.[۳۲] بر اساس قرآن، افرادی که گوساله را پرستیدند، با غضب الهی و ذلت در زندگی دنیا مواجه شدند.[۳۳] در آیه ۵۴ سوره بقره به مجازات آنان نیز اشاره شده است که شامل کشتن یکدیگر بود[۳۴] و شامل نزدیکان و خانواده نیز میشد.[۳۵] برخی منابع میگویند افرادی که گوسالهپرست نشده بودند، گوسالهپرستها را کشتند.[۳۶]
پس از کشته شدن چند هزار نفر[۳۷] یا همه گناهکاران،[۳۸] توبه آنان پذیرفته شد و قاتل و مقتول بخشیده شدند.[۳۹] این مجازات در تورات نیز آمده است که حدود سه هزار نفر کشته شدند.[۴۰]
برخی مفسران، از جمله ناصر مکارم شیرازی، معتقدند این مجازات مشابهی در تاریخ پیامبران ندارد و هدف آن جلوگیری از بازگشت بنیاسرائیل به بتپرستی بوده است.[۴۱] سید مرتضی و ابنعربی، این فرمان را به معنای کشتن واقعی ندانسته و آن را کنایهای از ریاضت نفس و توبه سخت تفسیر کردهاند.[۴۲]
چرایی گوسالهپرستی
موسی در زمان حضور در مصر و پس از خروج از آن معجزات متعددی برای بنیاسرائیل آورد.[۴۳] با این حال، بنیاسرائیل پس از خروج از مصر و مشاهده اقوام بتپرست، از موسی خواستند برایشان خدایی تعیین کند همانگونه که دیگران خدایانی دارند[۴۴] از این رو قرآن آنان را گروهی جاهل و نادان خطاب میکند.[۴۵]
با غیبت موسی، بیشتر بنیاسرائیل به پرستش گوساله روی آوردند.[۴۶] خداوند این اقدام را آزمونی برای آنان دانسته[۴۷] و آنان را به دلیل گوسالهپرستی پس از مشاهده معجزات متعدد، ظالم معرفی میکند.[۴۸]
سید محمدتقی مدرسی، در تفسیر من هدی القرآن، پرستش گوساله توسط قوم موسی را ناشی از آن دانسته که با وجود پیروی از موسی در مبارزه با فرعون، خصلتهای بتپرستی همچنان در فرهنگ آنان باقی مانده بود.[۴۹] برخی پژوهشگران نیز بر این باورند که تأثیر معجزات به اظهار ظاهری توحید در میان بنیاسرائیل محدود بوده است.[۵۰]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ مغنیه، التفسیر المبین، بنیاد بعثت، ج۱۶، ص۲۶۰.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب خروج، باب ۳۲، آیات۱-۶.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۹، ص۸۲.
- ↑ سوره بقره، آیه ۵۱ -۵۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۴، ص۵۴۴.
- ↑ سوره طه، ایه۸۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۲.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، ج۲، ص۶۲.
- ↑ نگاه کنید به: طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۲۰۱- ۲۰۳.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۴۲.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۱۹۲.
- ↑ مغنیه، التفسیر المبین، بنیاد بعثت، ج۱۶، ص۲۶۰.
- ↑ سوره طه، آیه۹۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
- ↑ سوره طه، آیه ۸۵.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۵۰.
- ↑ سوره طه، آیه۸۶.
- ↑ سوره طه، آیات ۹۲-۹۴.
- ↑ سوره طه، آیه ۹۷.
- ↑ سوره طه، ایه۹۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۲، ص۹۵.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۲۸۵-۲۸۶.
- ↑ سوره طه، آیه۹۷.
- ↑ تورات، خروج، باب ۳۲، آیه ۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۵۲.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم،۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۵۵.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۷.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۸۹.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
- ↑ تورات، خروج، باب ۳۲، آیات۲۷- ۲۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۵۵-۲۵۶.
- ↑ سید مرتضی، أمالی، دار الفکر العربی، ج۲، ص۳۷۲؛ ابنعربی، تفسیر ابنعربی،۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۳۸.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
- ↑ سوره طه، آیه۸۵.
- ↑ سوره بقره، آیه۹۲.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
- ↑ ابراهیمی، «گوساله سامری»، ص۱۰۴۳.
منابع
- ابراهیمی، محسن، «گوساله سامری»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، قم، سلمان آزاده، ۱۳۹۷ش.
- ابنعربی، محیالدین، تفسیر ابنعربی، تصحیح الشیخ عبد الوارث محمد علی، بیروت - دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، امالی، محقق و مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، قاهره، دار الفکر العربی، چاپ اول، ۱۹۹۸م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- فخررازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: اعلمی، حسین، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: موسوی جزائری، سید طیب، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کتاب مقدّس، ترجمه هزاره نو، لندن، انتشارات ایلام، ۲۰۱۴م.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر المبین، قم، بنیاد بعثت، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.