عدالت اجتماعی
عدالت اجتماعی بهمعنای فراهم بودن شرایط برابر برای دسترسی افراد به منابع، فرصتها و حقوق اجتماعی است. این عدالت شامل آزادی، کرامت انسانی، برابری، رفع تبعیض، همکاری اجتماعی، رعایت استحقاق و تأمین سهم هر صاحبحق میشود.
این مفهوم فراتر از عدالت فردی و اقتصادی است و روابط اجتماعی و مسئولیتهای حکومت نسبت به مردم را در بر میگیرد. ریشههای آن در قرآن، سنت پیامبر(ص)، آموزههای امام علی(ع) ویژه خطبه شقشقیه و عهدنامه مالک اشتر، قابل پیگیری است. اندیشمندان شیعه مانند امام خمینی تحقق عدالت اجتماعی را از اهداف بعثت پیامبران میدانند و بر لزوم استقرار آن در تمام عرصههای زندگی تأکید دارند.
در فقه، عدالت اجتماعی بهعنوان قاعدهای فقهی کاربرد دارد و میتواند در استنباط احکام و تنظیم نظام اجتماعی به ویژه در موارد بینص راهنما باشد. تحقق عدالت اجتماعی نیازمند رعایت حقوق شهروندان، تعادل میان فرد و جامعه و وجود حکومت و نهادهای قانونی است. اهداف آن شامل اصلاح و پیشرفت جامعه، نابودی ظلم، حفظ کرامت انسانی، توسعه توانمندیها، تقویت ارتباط اجتماعی و ایجاد امنیت است.
برخی مکاتب فکری، مانند جریانهای لیبرال رادیکال و مارکسیستی، ضرورت عدالت اجتماعی برای اداره زندگی جمعی را نمیپذیرند. همچنین برخی از مسلمانان معتقدند اسلام دینی کامل است و نیازی به نهادها یا آموزههای بشری مانند عدالت اجتماعی برای ساماندهی جامعه وجود ندارد.
جایگاه
عدالت اجتماعی مفهومی نو در ادبیات سیاسی و حقوقی است،[۱] اما برخی پژوهشگران، ریشههای آن را در دانشهای اسلامی و آثار فیلسوفانی مانند فارابی جستوجو کردهاند.[۲] این مفهوم را با حوزههایی مانند فلسفه، اخلاق، علوم سیاسی و اجتماعی، حقوق، اقتصاد، علوم تربیتی و روانشناسی[۳] و نیز با علوم دینی مانند کلام و فقه مرتبط میدانند.[۴]
گسترش بحث عدالت اجتماعی در اندیشه شیعی، به فاصله گرفتن از رویکردی نسبت داده شده که عدالت را به حوزه فردی محدود میکرد.[۵] همچنین افزایش نقش اجتماعی و سیاسی انسان و حضور او در عرصههایی مانند اقتصاد، فرهنگ و سیاست، از عوامل توجه بیشتر به این موضوع معرفی شده است.[۶] سازمان ملل روز ۲۰ فوریه را «روز عدالت اجتماعی» نامگذاری کرده است.[۷]
عدالت اجتماعی در آموزههای شیعی
اندیشمندان شیعه مانند امام خمینی با استناد به آیه ۲۵ سوره حدید، تحقق عدالت اجتماعی را از اهداف بعثت پیامبران میدانند.[۸] علامه طباطبایی ذیل آیه ۹۰ سوره نحل، امر به عدالت را ناظر به عدالت اجتماعی تفسیر کرده است.[۹] مرتضی مطهری بیشتر آیات مربوط به عدل را درباره عدالت اجتماعی دانسته است.[۱۰] احمد واعظی پژوهشگر دینی، نیز اوامر قرآنی درباره عدل و قسط را ناظر به وظیفه جامعه و نظام سیاسی در برقراری عدالت معرفی کرده است.[۱۱]
برخی آموزههای نهجالبلاغه به عدالت اجتماعی مربوط است.[۱۲] از جمله سخنان امام علی(ع) در خطبه شقشقیه، هنگام پذیرش خلافت،[۱۳] توصیه به رعایت انصاف در عهدنامه مالک اشتر،[۱۴] ایجاد فرصتهای برابر برای همه،[۱۵] تأکید بر برابری در اجرای قانون[۱۶] و توجه به نیازمندان[۱۷] از شواهد این دیدگاه معرفی شدهاند.[۱۸]
در برخی آثار دینی، عدالت اجتماعی از ارکان اسلام[۱۹] و مبنای تنظیم روابط اجتماعی و رابطه دولت با مردم دانسته شده است[۲۰] و تحقق آن از وظایف حکومت به شمار آمده است.[۲۱]
قاعده فقهی عدالت اجتماعی
در برخی پژوهشهای فقهی، عدالت اجتماعی به عنوان قاعدهای فقهی مطرح شده است که میتواند در استنباط احکام شرعی مورد استفاده قرار گیرد.[۲۲] گفته میشود این قاعده در مواردی که نصّ دینی وجود ندارد (منطقةالفراغ)، میتواند راهنمای مجتهد باشد.[۲۳] برخی تحقق آن را تنها در چارچوب فقه حکومتی ممکن میدانند.[۲۴]
مفهومشناسی
در پژوهشها، تعریف جامع و مورد اتفاقی از عدالت اجتماعی ارائه نشده و بیشتر بر تبیین عناصر و مصادیق آن تمرکز شده است؛[۲۵] با این حال، برخی پژوهشگران آن را به معنای «امکان بهرهمندی همگان از شرایط عادلانه برای دسترسی به منابع و فرصتهای اجتماعی»[۲۶] یا «رعایت حقوق عموم مردم همراه با توجه به مصالح عمومی» تعریف کردهاند.[۲۷] بر پایه این تعاریف، در شرایط مساوی باید با افراد بهصورت یکسان رفتار شود و در شرایط متفاوت، تفاوتها بر اساس نیاز، توانایی و استحقاق در نظر گرفته شود.[۲۸]
تحول مفهومی عدالت اجتماعی
عدالت اجتماعی در آغاز بیشتر با نگاه اقتصادی و به معنای «توزیع عادلانه امکانات و ثروت میان افراد» مطرح بود و از آن با عنوان عدالت توزیعی یاد میشد.[۲۹] اما بهتدریج به همه حوزههای اجتماعی گسترش یافته و شامل فرصتها و حقوق افراد میشود.[۳۰]
در برخی آثار اسلامی، فهم عدالت اجتماعی وابسته به نگرش اسلام درباره انسان، زندگی و جهان دانسته شده است.[۳۱] بر این اساس گفته شده چون اسلام مجموعهای از آموزههای عبادی، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی را در بر میگیرد، عدالت اجتماعی نیز مفهومی فراگیر تلقی میشود که به همه عرصههای زندگی مربوط است.[۳۲]
به گفته برخی پژوهشگران، برداشت از عدالت اجتماعی، به باورها و ساختارهای فرهنگی هر جامعه وابسته است.[۳۳]
منشأ عدالت اجتماعی
برخی اندیشمندان مسلمان مانند امام خمینی[۳۴] و مرتضی مطهری[۳۵] معتقدند عدالت ریشه در فطرت انسان دارد. در مقابل، برخی نظریهپردازان غربی مانند جان رالز، آن را صرفاً فضیلتی اخلاقی میدانند[۳۶] و گروهی دیگر عدالت را بر پایه کارآمدی و سودمندی آن برای زندگی فردی و اجتماعی توجیه کردهاند.[۳۷] بر اساس دیدگاهی که عدالت را مبتنی بر فطرت میداند، گفته شده این مبنا میتواند زمینه طرح مفاهیمی مانند عدالت جهانی و عدالت بیننسلی را فراهم کند.[۳۸]
عناصر و مؤلفهها
چند عنصر برای تبیین عدالت اجتماعی معرفی شده است، از جمله:[۳۹]
- آزادی: رهایی انسان از سلطه دیگران.[۴۰]
- تساوی و برابری: رفع تبعیض[۴۱] و برابر بودن در برابر قانون.[۴۲]
- تکافل اجتماعی: همکاری اجتماعی برای تنظیم آزادی و برابری.[۴۳]
- رعایت استحقاق: برخورداری از امتیاز مشروط به شایستگی و استحقاق افراد.[۴۴]
- دادن سهم هر صاحبحق: تأمین حقوق قانونی و شرعی افراد.[۴۵]
راهکارهای تحقق
تحقق عدالت اجتماعی مشروط به رعایت حقوق شهروندان[۴۶] و توجه به توازن میان فرد و جامعه است.[۴۷] بر اساس نظریه تقدم جامعه بر فرد، اجرای عدالت اجتماعی بدون وجود حکومت و ساختارهای قانونی ممکن نیست.[۴۸]
- بعد سیاسی: شامل تأمین حکمرانی عادلانه، تضمین آزادیهای سیاسی، فراهم کردن فرصتهای مشارکت در نظام سیاسی و مناصب اجتماعی، حفظ بیطرفی دولت در قانونگذاری، اجرا و قضاوت، برابری افراد در برابر قانون و رعایت شایستهسالاری.[۴۹]
- بعد اقتصادی: شامل توزیع عادلانه ثروت و امکانات،[۵۰] دخالت دولت برای کاهش فاصله طبقاتی،[۵۱] مقابله با فساد، اصلاح سیاستهای مالی و پولی، دسترسی عموم به منابع تولید و فعالیت اقتصادی، اجرای سازوکارهای اقتصادی مانند انفاق، زکات، خمس، وقف و تأمین اجتماعی، آموزش مهارتها و ایجاد نظام تعاون.[۵۲]
- بعد فرهنگی: شامل توزیع عادلانه منابع فرهنگی،[۵۳] حقوق فرهنگی[۵۴] و دسترسی برابر به آموزش و علم، با هدف شکلدهی رفتار و ذهنیتهای عادلانه در جامعه.[۵۵]
اهداف و نتایج
هدف اصلی عدالت اجتماعی را فراهم کردن امکان برخورداری هر فرد از حقوق و منابع متناسب با تلاش و شایستگی او میدانند[۵۶] که طبق روایتی از امام علی(ع) به اصلاح جامعه نیز میانجامد.[۵۷] مرتضی مطهری، رعایت عدالت اجتماعی را شرط بقای جامعه و پیشرفت میداند و رواج ظلم را عامل انحطاط و فروپاشی جامعه معرفی میکند.[۵۸] عماد افروغ پژوهشگر علوم اجتماعی با استناد به آموزههای دینی، عدالت اجتماعی را عاملی برای اصلاح امور مردم، آبادانی شهرها، استیفای حقوق انسانی و نابودی ظلم و ظالم میداند.[۵۹]
از دیگر نتایج اجرای عدالت اجتماعی میتوان به حفظ کرامت انسانی، توسعه توانمندیهای افراد و تقویت ارتباط میان اعضای جامعه اشاره کرد.[۶۰] همچنین ایجاد آرامش و امنیت از آثار تحقق عدالت اجتماعی در جامعه است[۶۱] که بدون عدالت اقتصادی و عدالت قضایی تأمین نخواهد شد.[۶۲]
مخالفان
برخی مکاتب فکری، مانند لیبرالهای رادیکال و مارکسیستی، ضرورت عدالت اجتماعی برای سازماندهی زندگی جمعی انسانها را نمیپذیرند.[۶۳] دلایل آنان شامل اتکا به قانون به جای عدالت اجتماعی، باور به بیمعنا و غیرعملی بودن عدالت اجتماعی، نگرانی از اختلال در نظم اجتماعی و آزادی، تکیه بر سازوکارهای بازار آزاد است.[۶۴]
همچنین برخی مسلمانان معتقدند اسلام دینی کامل است و نیازی به نهادها یا آموزههای بشری مانند عدالت اجتماعی برای ساماندهی جامعه وجود ندارد.[۶۵]
تکنگاری
چند اثر درباره عدالت اجتماعی از منظر دین اسلام منتشر شده است؛ ازجمله:
- عدالت اجتماعی از دیدگاه امام علی(ع): دو جلد با نامهای فرعی «الگوی حکومت عدالتمحور» و «راهکارهای تحقق عدالت» توسط سید ابوالحسن موسوی مخزن تألیف شده است.
- عدالت اجتماعی در اسلام، مباحثی در زمینههای حکومت، جامعه، اقتصاد و سیاست: اثر سید قطب و ترجمه سید هادی خسروشاهی و محمدعلی گرامی.
- بازاندیشی عدالت اجتماعی؛ چیستی، چرایی، قلمرو: اثر احمد واعظی و منتشرشده توسط انتشارات بوستان کتاب.
پانویس
- ↑ غنینژاد، «عدالت، عدالت اجتماعی و اقتصاد»، ص۷۸۰؛ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۵۱-۵۲.
- ↑ واعظی، «عدالت اجتماعی و مسائل آن»، ص۱۸۹-۱۹۰.
- ↑ غنینژاد، «عدالت، عدالت اجتماعی و اقتصاد»، ص۷۷۷؛ واعظی، «عدالت اجتماعی و مسائل آن»، ص۱۹۲.
- ↑ مکارم شیرازی، خطوط اقتصاد اسلامی، ۱۳۶۰ش، ص۲۳؛ سلیمانی و راغبی، «بررسی فقهی قاعده عدالت اجتماعی»، ص۳۴-۳۵؛ احمدی و زالی، «تبیین فقهی عدالت اجتماعی به مثابه وظیفه حاکمیت سیاسی در اندیشه امام خمینی»، ص۱۱۴-۱۱۶.
- ↑ جمشیدی، نظریه عدالت ... ۱۳۸۰ش، ص۲۲۷-۲۲۸؛ فوزی و مرادی، «بررسی تطبیقی نظریه عدالت اجتماعی در اسلام و غرب»، ص۹۷-۹۸.
- ↑ جمشیدی و ایراننژاد، «مقدمهای بر تبیین عدالت اجتماعی در اندیشه امام خمینی»، ص۱۶.
- ↑ میرحسینی، «روز جهانی عدالت اجتماعی»، مندرج در روزنامه اعتماد.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۱۱، ص۳۸۶ و ج۱۵، ص۲۱۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۱۲، ص۳۳۱.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۳۷.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ جهانیپور، «عدالت اجتماعی در کلام و سیره امیرمومنان»، ص۱۱۹.
- ↑ نهجالبلاغه (صبحی صالح)، خطبه سوم، ص۵۰.
- ↑ نهج البلاغه (صبحی صالح)، نامه ۵۳، ص۴۲۸.
- ↑ نهج البلاغه (صبحی صالح)، خطبه ۱۵، ص۵۷.
- ↑ نهج البلاغه (صبحی صالح)، خطبه۳۷، ص۸۱.
- ↑ نهج البلاغه (صبحی صالح)، حکمت ۳۲۸، ص۵۳۳.
- ↑ جهانیپور، «عدالت اجتماعی در کلام و سیره امیرمومنان»، ص۱۳-۲۱؛ احمدی، «عدالت اجتماعى از منظر نهج البلاغه»، ص۱۰۰-۱۰۶.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۵۷۶.
- ↑ فوزی و مرادی، «بررسی تطبیقی نظریه عدالت اجتماعی در اسلام و غرب»، ص۹۴.
- ↑ احمدی و زالی، «تبیین فقهی عدالت اجتماعی به مثابه وظیفه حاکمیت سیاسی در اندیشه امام خمینی»، ص۱۱۴.
- ↑ سلیمانی و راغبی، «بررسی فقهی قاعده عدالت اجتماعی»، ص۳۴-۳۵ و ۳۸.
- ↑ علیاکبریان، قاعده عدالت در فقه امامیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۱.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۱۵۷-۱۵۹.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۳۱-۳۶.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ذیل واژه.
- ↑ مطهری، بیست گفتار، ۱۴۰۲ش، ص۹۶؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ۱۳۶۶ش، ص۴۶۱.
- ↑ غنوی، «عدالت اجتماعی از دیدگاه اسلام»، ص۹۶-۹۷.
- ↑ غنینژاد، «عدالت، عدالت اجتماعی و اقتصاد»، ص۷۸۱-۷۸۲.
- ↑ سیدباقری، راهکارهای عدالت اجتماعی در نظام اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۲۵؛ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۵۸-۶۷.
- ↑ سید قطب، عدالت اجتماعی، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
- ↑ جمشیدی و ایراننژاد،«مقدمهای بر تبیین عدالت اجتماعی در اندیشه امام خمینی»، ص۲۲؛ سید قطب، عدالت اجتماعی، ۱۳۷۹ش، ص۵۲؛ لاریجانی، سنجش سازگاری عدالت اجتماعی و توسعه، ص۱۶-۱۸.
- ↑ واعظی، «کارکرد فقه سیاسی در نظریهپردازی عدالت اجتماعی»، ص۱۱-۱۲.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۳؛ امام خمینی، جنود عقل و جهل، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱۸، ص۱۵۵-۱۵۷؛ فیاضبخش و همکاران، «رابطه عدالت اجتماعی با مبانی حقوق اسلامی و حکمرانی مطلوب بر مبنای دیدگاه شهید مطهری»، ص۱۲۹-۱۳۳.
- ↑ فوزی و مرادی، «بررسی تطبیقی نظریه عدالت اجتماعی در اسلام و غرب»، ص۱۰۰.
- ↑ جلیلی مرند و همکاران، «عدالت اجتماعی از دیدگاه هایک، رالز، شهید مطهری و شهید صدر» ص۱۸۷.
- ↑ فیاضبخش و همکاران، «رابطه عدالت اجتماعی با مبانی حقوق اسلامی و حکمرانی مطلوب بر مبنای دیدگاه شهید مطهری»، ص۱۲۳.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۳۶-۴۱؛ سید قطب، عدالت اجتماعی در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۶۳؛ عیوضلو، «مفاهیم و معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در چهارچوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت»، ص۱۶۴-۱۶۵.
- ↑ پیروزمند، «تحلیل نسبت عدالت و آزادی با تکیه بر مفهوم عبودیت و تاثیر آن در عدالت اجتماعی», ص۷۲؛ اسماعیلپور نیازی، «تبیین جایگاه اصل آزادی در عدالت اجتماعی با رویکرد اسلامی», ص۱۰۴-۱۰۶؛ سید قطب، عدالت اجتماعی در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۸۶.
- ↑ اصغری، «مفهوم، مبانی و شاخصهای اصلی عدالت اجتماعی از منظر انقلاب اسلامی»، ص۵۰-۵۱؛ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۳۶-۳۷.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۵۴-۵۸.
- ↑ صدر، اقتصاد ما، ۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۶۳-۲۶۹؛ سید قطب، عدالت اجتماعی در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ مطهری، عدل الهی، ۱۳۹۱ش، ص۵۴-۵۸؛ عیوضلو، «مفاهیم و معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در چهارچوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت»، ص۱۶۵؛ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۳۷-۳۸.
- ↑ افروغ، حقوق شهروندی و عدالت، ۱۳۸۷ش، ص۲۳. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۱، ص۲۲۳.
- ↑ سلیمانی و راغبی، «بررسی فقهی قاعده عدالت اجتماعی»، ص۴۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۴۲۷؛ حقپناه، «عدالت اجتماعی در قرآن»، ص۷۱-۷۲.
- ↑ کیخا، «سازوکارهای تحقق عدالت اجتماعی در اسلام» ص۲۱۶؛ مخزن موسوی، «راهکارهای تحقق عدالت اجتماعی»، ص۲۲۲؛ واعظی، «کارکرد فقه سیاسی در نظریهپردازی عدالت اجتماعی»، ص۲۲.
- ↑ مصباحی مقدم، «عدالت اجتماعی در اسلام»، ص۲۲۹-۲۳۰.
- ↑ جمشیدی و ایراننژاد،«مقدمهای بر تبیین عدالت اجتماعی در اندیشه امام خمینی»، ص۳۰-۳۱.
- ↑ غنوی، «عدالت اجتماعی از دیدگاه اسلام»، ص۹۷-۹۹؛ مخزن موسوی، «راهکارهای تحقق عدالت اجتماعی»، ص۲۲۳-۲۲۴؛ کیخا، «سازوکارهای تحقق عدالت اجتماعی در اسلام» ص۲۱۶-۲۱۷.
- ↑ واعظی و اولیایی، «عدالت فرهنگی؛ عنصر مقوم حکومت علوی»، ص۴۹.
- ↑ اولیایی، «تصویر معیارهای عدالت فرهنگی»، ص۲۵۶.
- ↑ کیخا، «سازوکارهای تحقق عدالت اجتماعی در اسلام» ص۲۱۸.
- ↑ دسترنج، «تحلیل گفتمان عدالت اجتماعی با تأکید بر آموزههای قرآن کریم در سیره امام علی(ع)»، ص۲۸.
- ↑ لیثی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۴۸.
- ↑ مطهری، بیست گفتار، ۱۴۰۲ش، ص۷۱.
- ↑ افروغ، «پیش فرضها و رویکردهای نظری عدالت اجتماعی»، ص۵۵.
- ↑ حقپناه، «عدالت اجتماعی در قرآن»، ص۷۴-۷۵.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، ج۳، ص۵۸۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۵، ص۳۲۱.
- ↑ مکارم شیرازی، اسلام در یک نگاه، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۵.
- ↑ حاجیحیدر، «نیاز به مفهوم عدالت اجتماعی، مروری بردیدگاههای جاری در فلسفه سیاسی»، ص۱۴۰-۱۴۱؛ واعظی، «کارکرد فقه سیاسی در نظریهپردازی عدالت اجتماعی»، ص۱۵.
- ↑ واعظی، بازاندیشی عدالت اجتماعی، ۱۴۰۱ش، ص۹۶-۱۰۹؛ حاجیحیدر، «نیاز به مفهوم عدالت اجتماعی، مروری بردیدگاههای جاری در فلسفه سیاسی»، ص۱۴۰-۱۴۱.
- ↑ واعظی، «کارکرد فقه سیاسی در نظریهپردازی عدالت اجتماعی»، ص۱۵.
منابع
- نهجالبلاغه، به تصحیح صبحی صالح، قم، مرکز البحوث الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- احمدی، محمدحسن و مصطفی زالی، «تبیین فقهی عدالت اجتماعی به مثابه وظیفه حاکمیت سیاسی در اندیشه امام خمینی»، فصلنامه پژوهشنامه انقلاب اسلامی، شماره ۵۲، ۱۴۰۳ش.
- احمدی، سید جواد، «عدالت اجتماعى از منظر نهج البلاغه»، در ماهنامه معرفت، شماره ۱۸۴، ۱۳۹۲ش.
- اسماعیلپور نیازی، حسن، «تبیین جایگاه اصل آزادی در عدالت اجتماعی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
- اصغری، سید محمد، «مفهوم، مبانی و شاخصهای اصلی عدالت اجتماعی از منظر انقلاب اسلامی»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- افروغ، عماد و احمد اولیایی، «عدالت فرهنگی؛ عنصر مقوم حکومت علوی»، فصلنامه علوم سیاسی، شما ۸۵، ۱۳۹۸ش.
- افروغ، عماد، «پیش فرضها و رویکردهای نظری عدالت اجتماعی»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- افروغ، عماد، حقوق شهروندی و عدالت، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۷ش.
- امام خمینی، سید روحالله، جنود عقل و جهل، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۶ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، نشر سخن، ۱۳۸۲ش.
- اولیایی، احمد، «تصویر معیارهای عدالت فرهنگی»، دوفصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش.
- پیروزمند، علیرضا، «تحلیل نسبت عدالت و آزادی با تکیه بر مفهوم عبودیت و تاثیر آن در عدالت اجتماعی»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- جلیلی مرند، علیرضا و محمدعلی متفکر آزاد و فیروز فلاحی، «عدالت اجتماعی از دیدگاه هایک، رالز، شهید مطهری و شهید صدر»، دوفصلنامه جستارهای اقتصادی ایران، شماره ۲۹، ۱۳۹۷ش.
- جمشیدی، محمدحسین و ابراهیم ایراننژاد، «مقدمهای بر تبیین عدالت اجتماعی در اندیشههای امام خمینی»، فصلنامه پژوهشنامه متین، شماره ۴۹، ۱۳۸۹ش.
- جمشیدی، محمدحسین، نظریه عدالت: از دیدگاه فارابی، امام خمینی، شهید صدر، تهران، انتشارات پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- جهانیپور، یاسر، «عدالت اجتماعی در کلام و سیره امیر مومنان(ع)»، مجله مبلغان، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۸ش.
- حاجیحیدر، حمید، «نیاز به مفهوم عدالت اجتماعی، مروری بر دیدگاههای جاری در فلسفه سیاسی»، فصلنامه حکومت اسلامی، سال سیزدهم، شماره دوم، ۱۳۸۷ش.
- حقپناه، رضا، «عدالت اجتماعی در قرآن»، اندیشه حوزه، شماره ۳۰، ۱۳۸۰ش.
- حکیمی، محمدرضا، الحیات، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- دسترنج، فاطمه، «تحلیل گفتمان عدالت اجتماعی با تأکید بر آموزههای قرآن کریم در سیره امام علی(ع)»، دوفصلنامه مطالعات اجتماعی قرآن، شماره ۵، ۱۴۰۳ش.
- سلیمانی، عباس و محمدعلی راغبی، «بررسی قاعده فقهی عدالت اجتماعی»، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۹۱، ۱۳۹۸ش.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، عدالت اجتماعی در اسلام: مباحثی در زمینههای جامعه، اقتصاد، سیاست و حکومت، ترجمه هادی خسروشاهی و محمدعلی گرامی، تهران، کلبه شروق، ۱۳۷۹ش.
- سیدباقری، سید کاظم، راهکارهای عدالت اجتماعی در نظام اسلامی، تهران، کانون اندیشه جوان، ۱۳۸۷ش.
- صدر، محمدباقر، اقتصاد ما یا بررسیهایی درباره مکتب اقتصادی اسلام، ترجمه محمدکاظم موسوی، تهران، موسسه انتشارات اسلامی، ۱۳۵۰ش.
- صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر صانعی، تهران، نشر حکمت، ۱۳۶۶ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- علیاکبریان، حسنعلی، قاعده عدالت در فقه امامیه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- عیوضلو، حسین، «مفاهیم و معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در چهار چوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- غنوی، امیر، «عدالت اجتماعی از دیدگاه اسلام»، فصلنامه انتظار موعود، شماره ۱۳، ۱۳۸۳ش.
- غنینژاد، موسی، «عدالت، عدالت اجتماعی و اقتصاد»، فصلنامه تأمین اجتماعی، شماره ۶، ۱۳۷۹ش.
- فوزی، یحیی و روحالله مرادی، «بررسی تطبیقی نظریه عدالت اجتماعی در اسلام و غرب (بررسی موردی مقایسه نظریه عدالت در اندیشههای امام خمینی و جان راولز)»، پژوهشنامه متین، شماره ۴۸، ۱۳۸۹ش.
- فیاضبخش، زهرا و علی مطهری و علی لاریجانی، «رابطه عدالت اجتماعی با مبانی حقوق اسلامی و حکمرانی مطلوب بر مبنای دیدگاه شهید مطهری»، فصلنامه سیاستپژوهی تحول در علوم انسانی، شماره ۵، ۱۴۰۲ش.
- کیخا، نجمه، «سازوکارهای تحقق عدالت اجتماعی در اسلام»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- لاریجانی، علی، «سنجش سازگاری عدالت اجتماعی و توسعه»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۹۰، ۱۳۹۰ش.
- لیثی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش.
- مخزن موسوی، سید ابوالحسن، «راهکارهای تحقق عدالت اجتماعی»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- مصباحی مقدم، غلامرضا، «عدالت اجتماعی در اسلام»، در مجموعه مقالات نشست اندیشههای راهبردی با موضوع عدالت، تهران، دبیرخانه نشست اندیشههای راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، بیست گفتار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۴۰۲ش.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۱ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش و ۱۳۹۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، اسلام در یک نگاه، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، خطوط اقتصاد اسلامی، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۶۰ش.
- میرحسینی، مرتضی، «روز جهانی عدالت اجتماعی»، مندرج در روزنامه اعتماد، تاریخ درج ۱ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۵ مهرماه ۱۴۰۴ش.
- واعظی، احمد، «کارکرد فقه سیاسی در نظریهپردازی عدالت اجتماعی»، فصلنامه فقه و سیاست، شماره ۳، ۱۴۰۰ش.
- واعظی، احمد، «عدالت اجتماعی و مسائل آن»، فصلنامه قبسات، شماره ۳۳، ۱۳۸۳ش.
- واعظی، احمد، بازاندیشی عدالت اجتماعی چیستی، چرایی و قلمرو، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۱ش.