مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نامهای دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
جامع اموی دمشق از بناهای تاریخی و مذهبی دمشق است که محل آن پیش از اسلام کارکرد مذهبی داشته است. با فتح دمشق به دست مسلمانان در سال ۱۴ یا ۱۷ق، نیمی از بنای موجود بر اساس مصالحه میان مسلمانان و مسیحیان همچنان کلیسا باقی ماند و نیم دیگر به مسجد اختصاص یافت. براساس گزارش ابن جبیر، بنای اولیه از شرق به غرب حدود ۲۰۰ قدم و از جنوب به شمال ۱۳۵ قدم وسعت داشت و مساحت آن حدود ۱۵۰۰۰ متر مربع بود.[۱] معاویه پس از رسیدن به حکومت شام قصد داشت بخش باقیمانده کلیسا را نیز به مسجد ملحق کند، اما مسیحیان نپذیرفتند. عبدالملک بن مروان نیز با پرداخت مال فراوان درصدد جلب رضایت آنان برآمد، ولی این تلاش نیز به نتیجه نرسید؛ سرانجام ولید بن عبدالملک آنان را راضی کرد و نیمه باقیمانده به مسجد افزوده شد.[۲]
درباره میزان باقیماندن عناصر بنای مسیحی در ساختمان مسجد نمیتوان با دقت اظهارنظر کرد؛ با این حال، دو مناره جنوبی از برجهایی دانسته شدهاند که پیشتر به کلیسای قدیم وابسته بودند.[۳] مسلمانان برجهای رومی موجود در گوشههای بنا را به مناره تبدیل کردند و از آنها برای اذان استفاده میکردند.[۴] ساخت مناره به شکل متعارف آن پیش از دوره اموی معمول نبود و شکل آن متأثر از برجهای وابسته به عبادتگاههای سوریه دانسته شده است که در دوره معاویه به مصر نیز انتقال یافت.[۵]
بنای جامع اموی در دوره ولید بن عبدالملک آغاز شد و در منابع، سالهای ۸۶، ۸۷ و ۸۸ق بهعنوان تاریخهای مختلف آغاز ساخت آن گزارش شده است.[۶] ساخت مسجد در سال ۹۶ق پایان یافت؛ در حالی که ولید درگذشته بود و برادرش سلیمان بن عبدالملک آن را به پایان رساند.[۷] در ساخت بنا از مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی استفاده شد و ولید عایدی چند سال سوریه و همچنین محموله ۱۸ کشتی طلا و نقره از قبرس را همراه با ابزار و قطعات موزائیک اهدایی پادشاه روم صرف ساخت آن کرد.[۸] بر فراز شبستان نیز گنبدی موسوم به «قبة النسر» یا «قبة العقاب» ساخته شد و با طلا، جواهر و پوششهای حریر تزئین گردید. محراب نیز با جواهر، قندیلهای طلا و نقره و معرقهای تزئینی آراسته شد.
جامع اموی در دورههای بعد بارها تعمیر و توسعه یافت و بر اثر آتشسوزیهای متعدد بخشهایی از آن آسیب دید. بنای کنونی، پس از تعمیرات دوره ممالیک، تا حد زیادی ساختار تاریخی خود را حفظ کرده است. صحن با سنگهای دوره ممالیک پوشیده شده و بخشهایی از دیوارهای شمالی، شرقی و غربی به بنای پیش از اسلام نسبت داده شده است؛ نیمه فوقانی این دیوارها در دوره ولید و دورههای بعد ساخته شده و تفاوت مصالح آنها قابل مشاهده است.سقف برخی دیوارهها نیز در دوره ممالیک با نقاشیهای طلایی موسوم به «فسیفساء» تزئین شد که بیشتر آنها در گذر زمان از میان رفته است.
شبستان مسجد دارای چهل ستون اصلی در دو سوی شرقی و غربی و چهار ستون بزرگ در مرکز است که پایههای گنبد قبةالنسر را تشکیل میدهند. ارتفاع داخلی این گنبد بیش از ۳۰ متر گزارش شده و بر فراز ستونهای اصلی، ستونهای کوچکتری قرار گرفته است.در صحن مسجد نیز قبههایی از جمله «قبة المال»، «قبة الوضوء» و «قبة الساعات» وجود دارد. قبة المال در سال ۱۷۲ق به دستور فضل بن صالح بن علی العباسی ساخته شد و به سبب نگهداری اموال و ذخایر مسجد در آن، چنین نام گرفت.[۹] قبة الوضوء در سال ۳۶۹ق ساخته شد و پس از تخریب در زلزله ۱۱۷۳ق، در سال ۱۱۸۲ق بازسازی شد. این بنا به «صخره قربان» نیز شهرت داشته است و در روایتی، محل قربانی هابیل و قابیل دانسته شده است.[۱۰] قبة الساعات نیز در شرق صحن و کنار باب الساعات قرار دارد و در قرن پنجم ساخته شده است.[۱۱]
از درهای تاریخی مسجد میتوان به باب الزیاده در جنوب، باب جیرون در شرق و باب الناطفین در شمال اشاره کرد. باب جیرون بعدها باب الساعات نام گرفت و به نامهای دیگری نیز شناخته میشد؛ باب الناطفین نیز به باب الفرادیس و باب العماره شهرت یافت.[۱۲] جامع اموی همچنین سه مناره اصلی دارد: مناره شرقی یا «منارة البیضاء» و «مناره عیسی»، مناره شمالی موسوم به «العروس» و مناره غربی معروف به «آقبای».[۱۳]
جامع اموی افزون بر ارزش معماری، دارای مکانهایی منسوب به پیامبران و شخصیتهای اسلامی است. مقام حضرت هود در بخش شرقی شبستان و در نزدیکی مقام رأس یحیی معرفی شده و کتیبهای منسوب به دوره ولید در آن گزارش شده است.[۱۴] محل نماز حضرت خضر نیز در بخش جنوب شرقی مسجد معرفی شده است.[۱۵] همچنین در روایتی، مناره شرقی مسجد محل نزول حضرت عیسی در آخرالزمان دانسته شده است.[۱۶]
از دیگر مکانهای مورد توجه در مسجد، «مقام رأس الحسین(ع)» است که در بخش شمال شرقی بنا قرار دارد. بر اساس برخی گزارشها، پس از ورود کاروان اسیران کربلا به دمشق، سر امام حسین(ع) مدتی در این شهر نگهداری شد و سپس آن را در بخشی از مسجد قرار دادند.[۱۷] در مسجد همچنین مکانی به نمازگاه و محراب امام سجاد(ع) منسوب است که حضور آن حضرت در مسجد اموی و عبادت ایشان در آن مکان گزارش شده است.
در شبستان مسجد چهار محراب مربوط به مذاهب چهارگانه اهل سنت قرار دارد. محراب اصلی به مالکیان و محرابهای دیگر به حنفیان، حنبلیان و شافعیان اختصاص داشتهاند و در دوره ممالیک در هر چهار محراب نماز برگزار میشده است.[۱۸] همچنین در بخش شرقی مسجد، بقایای سازهای شامل استوانه و چاه به محل غسل تعمید کودکان مسیحیان نسبت داده شده است. این بخش یادگاری از دورهای دانسته شده که نیمه شرقی بنا کلیسا بوده است.
مأذنه و منارهها
این مسجد دارای سه مأذنه بزرگ است که از سنگ و به صورت مربع ساخته شده و در سمت شمال، جنوب غربی و جنوب شرقی قرار گرفتهاند:
- مناره شرقی: این مأذنه به «منارة البیضاء» و «مناره عیسی» معروف است. گویند در آخرالزمان حضرت عیسی(ع) بر این مناره فرود خواهد آمد.
- مناره شمالی: این مأذنه به «العروس» مشهور است. آن را بدین جهت مناره عروس گفتهاند که در زمانهای قدیم، مردم به هنگام اجرای مراسم عروسی و جشنها، با نصب چراغ و آویزان کردن دستمالها و پارچههای رنگارنگ آن را تزئین میکردند و معتقد بودند این عمل باعث برکت خواهد شد.
- مناره غربی: به مأذنه «آق بای» معروف است.[۱۹]
آثار و مقام انبیا در جامع اموی
مقام و محل دفن سر یحیی علیهالسلام
بر اساس آیات قرآن، خداوند در سنین پیری حضرت زکریا، فرزندی به او داده و نامش را یحیی انتخاب کرد.[۲۰] وی از دوران جوانی با عفت و با تقوا بود، همواره در «مسجد الاقصی» به عبادت و ریاضت مشغول و از اختلاط با اهل دنیا پرهیز میکرد. او به هنگام بعثت حضرت عیسی(ع) نبوت ایشان را شهادت داد و در همین دوران بود که به دستور حاکم یهودی سرزمین یهودیه به قتل رسید.
قبر و مقام هود علیهالسلام
برخی از مورخان دمشق گفتهاند که قبر حضرت هود در اینجا است. این مکان در سمت چپ «مقام رأس یحیی» یعنی در مقابل ستون چهارم در دیوار قبله از سمت شرق شبستان قرار دارد و بر سنگ دیوار، قبله به خطی زیبا در زمینه سبز نوشته شده است «هذا مَقام هُود النّبی علیهالسلام» در این مکان کتیبهای در دوران ولید یافت شد که وقتی ترجمه کردند پند و اندرزهایی از حضرت هود بوده است.[۲۱] قبر هود(ع) را در وادی السلام نجف نیز گزارش کردهاند.
مقام حضرت خضر علیهالسلام
گفته شده حضرت خضر در مسجد اموی نماز میگذاشته[۲۲] و مکان نماز ایشان در سمت شرقی قبله (جنوب شرقی) نزدیک مناره شرقی بوده است. اکنون نزدیک به محراب اصلی مسجد و به موازات مقام هود بر دیوار قبله عنوان «هذا مقام خضر النبی» بر تابلویی سبز دیده میشود.
مکان نزول عیسی علیهالسلام
از رسول خدا(ص) نقل شده است که عیسی بن مریم، کنار مناره شرقی دمشق یعنی جامع اموی نزول خواهد کرد و کنار آن مناره، قطعه سنگی که حضرت موسی در «کوه طور» با عصای خود بر آن زد و دوازده چشمه جاری شده وجود دارد.[۲۳]
مقام رأس الحسین(ع)
در مسجد اموی،چهار تالار مستطیل شکل وجود دارد که از قدیم نام خلفا بر آنها نهاده شده است. «مقام حضرت علی» در شمال شرقی که بعدها به «رأس الحسین» معروف شد واقع است.[۲۴] هنگامی که کاروان اسرا و سرهای بریده شهداء به سمت دمشق در حرکت بود، سر مبارک امام حسین(ع) در پایان همه سرها و مقابل زنان و اهل بیت حرکت داده میشد. آنگاه به فرمان یزید سر مبارک را از مجلس بیرون برده و به همراه سایر سرهای شهداء سه روز بر باب القصر آویزان کردند.[۲۵] پس از آن مدت، سر مبارک امام حسین(ع) را پائین آورده و در گوشه شمال شرقی مسجد در اتاقکی قرار دادند.
این مکان پس از محراب و مسجد «امام زین العابدین علیهالسلام» در داخل اتاقی به ابعاد ۴*۳ متر قرار دارد و در جدار داخلی گنبد آن اسامی ائمه نقش بسته است. در داخل شبستان مقام امام سجاد(ع) محفظهای از نقره و بسیار کوچک بهاندازه سر یک انسان در داخل دیوار به یاد محل قرار دادن سر مبارک حضرت جاسازی شده است. در سمت چپ این محفظه نقرهای، شبستان و یا اتاقی که از آن یاد کردیم به وسیله دری آهنین جدا میشود.
در سمت چپ آن ضریحی کوچک از نقره و به صورت مستطیل با ابعاد یک در یک و نیم متر میباشد. داخل این مکان یا ضریح، پایهای مستقر شده و بالای آن چیزی به شکل سر با پوشش قرمز رنگ که گویا از چوب و یا سنگ ساختهاند قرار داده شده است.
محراب و مقام امام سجاد(ع)
هنگامی که امام سجاد(ع) در حال اسارت در مسجد اموی حضور داشتند، در شمال شرقی جامع و در مکانی به تهجد و عبادت میپرداختند. ابن عساکر گوید آن حضرت هر شب و روز در این مکان هزار رکعت نماز میخواند. خطبه امام سجاد(ع) در مقابل یزید و درباریان در این مسجد معروف است.(رجوع کنید به: خطبه امام سجاد(ع) در شام)
محرابهای چهارگانه
در شبستان مسجد اموی چهار محراب قرار دارد که هر یک مخصوص یکی از فرق چهارگانه اهل سنت است. یکی از آنها در وسط و دو محراب دیگر در سمت راست آن و محرابی نیز در سمت چپ آن قرار دارد. محراب وسط که اصلی و بزرگتر از بقیه است مخصوص مالکیها است. محرابهای سمت راست از حنفیها و حنبلیها و محراب سمت چپ نیز از آن شافعیها است. در عصر ممالیک در هر چهار محراب نماز میگذاشتند.[۲۶]
پانویس
- ↑ ابن جبیر، الجامع الاموی، تحقیق مطیع الحافظ، ص۱۳.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ج۲، ص۲۸۵؛ ابن بطوطه، الرحله «تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، ص۶۳.
- ↑ فیلیپ حتی، تاریخ عرب، ۱۳۸۰ش، ص۳۴۰.
- ↑ پرایس، تاریخ هنر اسلامی، تهران، ص۱۴.
- ↑ علام، هنرهای خاورمیانه در دوران اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۲۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص۱۲۸.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص۱۲۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ۱۴۱۰ق، ۱۹۹۰م، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، حاشیه، ج۲، ص۱۱۲؛ نصرالدین البحره، دمشق الاسرار، ص۱۲ به نقل از عبدالوهاب المقدسی.
- ↑ مطیع الحافظ، الجامع الاموی، ص۱۸.
- ↑ پیشین، همانجا؛ ابن بطوطه، همان کتاب، ص۶۶.
- ↑ قتیبه شهابی، مأذن دمشق، ص۵۷، ۶۵.
- ↑ ابن عمری، همان کتاب، ص۴۷.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ج۲، ص۷۵؛ ابن کثیر، همان کتاب، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ اکرم العلبی، دمشق بین عصر ممالیک و عثمانی، ص۱۶۶.
- ↑ قتیبه شهابی، مأذن دمشق، ص۵۷، ۶۵.
- ↑ آل عمران:۳۹
- ↑ ابن عمری، همان کتاب، ص۴۷.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ مقاله جامع اموی دمشق
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ج۲، ص۷۵؛ ابن کثیر، همان کتاب، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ اکرم العلبی، دمشق بین عصر ممالیک و عثمانی، ص۱۶۶.
منابع
- پرایس، کریستین، تاریخ هنر اسلامی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، بیتا.
- تولایی خوانساری، حسین، «تأثیر هنر معماری بیزانس و ساسانی بر معماری دورۀ اموی»، در مجله کتاب ماه هنر، شماره ۱۳۸.
- حتی، فیلیپ، تاریخ عرب، ترجمۀ ابو القاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- حدادعادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- علام، نعمت اسماعیل، هنرهای خاورمیانه در دوران اسلامی، ترجمه: عباس تفضلی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۲ش.
- قائدان اصغر، اماکن سیاحتی و زیارتی دمشق، نشر مشعر، تهران، پاییز ۱۳۸۸ش.
- مشکور،محمد جواد، «جامع اموی دمشق»، در مجله وقف میراث جاویدان، شماره ۱، بهار ۱۳۷۲ش.
- مقدسی، شمس الدین، احسن التقاسیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱ش.
پیوند به بیرون