خاندان اجتهاد
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام‌های دیگر | خاندان غفران‌مآب |
| وجه نام‌گذاری | وجود عالمان و مجتهدان در این خاندان |
| صدر خاندان | سید دلدار علی نقوی |
| خاستگاه | هند |
| مذهب | شیعه |
| مکان استقرار | لکنهو |
| شخصیت‌ها | |
| مشاهیر | سلطان‌العلماء سیدالعلماء |
خاندان اجتهاد یا خاندان غفران‌مآب از خاندان‌های علمی در هند که از نسل سید دلدار علی نقوی هستند. چون نسل‌های این خاندان از زمان سید دلدار علی، مرجعیت دینی و اجتهاد شیعیان هند را بر عهده داشتند، به «خاندان اجتهاد» شهرت یافتند. این خاندان در شهر لکهنو مکتب کلامی‌ای بنیان گذاشت که با نقد کلام اشعری، توجه ویژه به امامت، رویکرد تطبیقی و اجتهادی، مقابله با جریان‌های رقیب (سلفیه، صوفیه، شیخیه، اخباریگری و ادیان دیگر) و تأسیس نهاد علمی و تربیت شاگردان شناخته می‌شود.
فرزندان دلدار علی، سلطان العلماء و سید العلماء، آثاری در ردّ امامت اهل سنت، اخباریگری و شیخیه و اثبات جواز عزاداری نوشتند. دیگر اعضای خاندان نیز در ردّ مسیحیت، غلات و مسائل کلامی و امامت اثر نگاشتند و با تألیفات متعدد به تثبیت و تداوم این مکتب کمک کردند.
مقدمه و معرفی کلی
خاندان اجتهاد یا خاندان غفران‌مآب یکی از خاندان‌های شیعی در هند است که از نسل سید دلدار علی نقوی است و او را «جد خاندان اجتهاد» می‌نامند.[۱] بر اساس گزارش‌های موجود، این خاندان اولین نسل از مجتهدان و علمای بومی شیعه در هند بودند که مرکزیت علمی لکهنو را تثبیت کردند و توانستند پس از دوره‌ای فشار شدید، به تشیع در این منطقه جایگاه و رسمیت نسبی ببخشند؛ به‌همین دلیل آن را «خانواده اجتهاد» خوانده‌اند.[۲]
درباره این خاندان آمده است که در مقایسه با دو خاندان مهم شیعه در هند یعنی تستری و عبقات، خاندان اجتهاد نسبت به مکتب کلامی لکهنو نقش بنیادین دارد و حجم گسترده‌ای از آثار کلامی را پیش از خاندان عبقات پدید آورده است.[۳] میرحامد حسین به‌عنوان سرسلسله خاندان عبقات نیز از تربیت‌یافتگان عالمان خاندان اجتهاد بوده است.[۴]
ویژگی‌های کلامی خاندان اجتهاد
مکتب کلامی لکهنو که از دل خاندان اجتهاد برخاسته، دارای ویژگی‌هایی شمرده شده است که آن را از سایر مکاتب کلامی متمایز می‌سازد. یکی از شاخص‌ترین این ویژگی‌ها، رویارویی جدی عالمان این خاندان با کلام اشعری و به‌طور خاص نقد فخر رازی معرفی شده است؛ رویکردی که به باور پژوهشگران، نه در پیش از آن نمونه‌ای داشته و نه پس از آن تداوم یافته است. در کنار این، توجه ویژه به مسئله امامت نیز از ارکان این مکتب شمرده شده؛ به‌گونه‌ای که آثار خاندان اجتهاد را می‌توان نقطه آغاز طرح این مسئله و کتاب «عبقات الانوار» را نقطه اوج آن در لکهنو دانست.[۵]
این مکتب همچنین با رویکردی تطبیقی و اجتهادی به بررسی مسائل کلامی پرداخته و در همین مسیر، مقابله با جریان‌های رقیب همچون سلفیه، صوفیه، شیخیه، اخباریگری و ادیان دیگر را در دستور کار قرار داده است. در نهایت، تأسیس نهاد رسمی علمی و پرورش شاگردان اندیشه‌ورز را می‌توان از اقدامات ساختاری این مکتب برشمرد که به تثبیت و تداوم آن کمک کرده است.[۶]
پژوهش‌ها و پروژه‌های معاصر درباره خاندان
سید صادق حسینی اشکوری، فهرست‌نگار نسخ خطی، در گزارشی که از خاندان غفران‌مآب ارائه داده، از مجله‌ای با عنوان «خاندان اجتهاد نمبر» نام برده که توسط مؤسسۀ نور هدایت حسینیه غفران‌مآب و به مدیریت سید مصطفی حسین نقوی آسیف جائسی منتشر شده است.[۷]
مدیر مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه هم از انتشار ۸ جلد کتاب برای معرفی خاندان‌های علمی «صاحب اجتهاد» و «صاحب عبقات» در لکهنوی هند خبر داده و احیای آثار فقهی و اجتهادی علمای هند را از مهم‌ترین پروژه‌های این مرکز برشمرده است.[۸]
همچنین پژوهشی از جاستین جونز (Justin Jones) با عنوان «The stature of the Khandan-i-Ijtihad» (جایگاه خاندان اجتهاد) به جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و تداوم اقتدار این خاندان پرداخته است.[۹]
نقش بنیانگذار و اقدامات
سید دلدار علی نقوی را می‌توان از نخستین مجتهدان بومی و عالمان شیعه سرزمین هند دانست[۱۰] که پس از گذراندن مراحل علمی در زادگاهش، راهی عراق شد و از محضر وحید بهبهانی بهره گرفت. وی در درس استادانی همچون سید مهدی بحرالعلوم، صاحب ریاض و سید محمدمهدی شهرستانی حاضر شد و به درجه اجتهاد نائل آمد. سپس از عراق به ایران رفت و از سید محمد مهدی بن هدایت‌الله اصفهانی بهره برد. او در سال ۱۲۰۰ق، شهر لکنهو را مقر خویش قرار داد.[۱۱]
سید دلدار علی حوزه علمیه‌ای در لکهنو بنیان گذاشت و برای نخستین بار در هند درس خارج را برپا کرد.[۱۲] او در برابر جریانات ضدشیعی با نگارش ردیه بر «تحفه اثنی عشریه» ایستاد و با تصوف با تألیف «شهاب ثاقب» و رسائل دیگر به مقابله پرداخت.[۱۳] وی همچنین با اخباریگری از طریق تألیف «اساس الاصول» و «مطارق الحق و الیقین» مقابله کرد و شاگردانی چون سید محمدقلی (پدر میرحامد حسین) را تربیت نمود. او به دوره تقیه و پنهان‌کاری پایان داد و به تشیع در شمال هند رسمیت نسبی بخشید.[۱۴]
فرزندان و جانشینان برجسته
- سلطان‌العلماء (سید محمد): سلطان‌العلماء، فرزند ارشد سید دلدار علی است و درباره او گفته شده که گونه‌ای از ولایت فقیه را به‌صورت عملی به نمایش گذاشت؛ چنان‌که حکومت اوده به او به‌عنوان نایب امام زمان(ع) واگذار شد. آثار او عبارتند از: «البوارق الموبقه» در ردّ باب امامت تحفه اثنی عشریه؛ «صمصام قاطع» در ردّ مذهب اهل سنت و اثبات جواز تعزیه‌داری؛ «رساله اصل الاصول» در پاسخ به اعتراضات میر مرتضی اخباری؛ و «رساله ثمرة الخالفة» در عدم اثبات شهادت امام حسین(ع) بر اساس اصول اهل سنت. وفات او در سال ۱۲۸۴ق رخ داد و در حسینیه غفران‌مآب در کنار پدرش دفن شد.[۱۵]
- سیدالعلماء (سید حسین): سیدالعلماء، فرزند کوچک‌تر سید دلدار علی، در ۱۹ سالگی به اجتهاد رسید. او حوزه درسی بزرگی در لکهنو داشت و شاگردانی تربیت کرد که در سراسر شبه قاره مدارس و حوزه‌های فقهی و کلامی ایجاد کردند. مفتی عباس شوشتری از شاگردان سرشناس اوست. آثار او عبارتند از: «الافادات الحسینیة» در ردّ شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی؛ و «وسیلة النجاة» و «حدیقه سلطانیه» در اصول دین.[۱۶]
- سید علی بن دلدار علی (متوفای ۱۲۵۹ق) آثاری چون «رسالة فی الفدک»، «رسالة فی الکلام»، «رساله‌ای در ردّ اخباریین»، «رساله‌ای در جواز عزاداری سیدالشهداء» و تفسیر «توضیح مجید» از خود بر جای گذاشت. مزار او در کربلا و در کنار سید محمد مجاهد است.[۱۷]
- سید حسن بن دلدار علی نیز «شرح کلمة المشیئة» و «الباقیات الصالحات» به اردو را تألیف کرد. او در ۱۱ شوال ۱۲۶۰ق درگذشت و در حسينۀ غفران‌مآب دفن شد.[۱۸]
دیگر اعضای خاندان و آثارشان
از دیگر شخصیت‌ها و پژوهشگران خاندان اجتهاد می‌توان به این افراد اشاره کرد:
- سید محمد باقر: «تشیید مبانی الایمان» در ردّ مولوی حیدر علی فیض‌آبادی عالم اهل سنت
- سید صادق: «الرد علی النصاری»، «قاطع الاذناب» در امامت، «تأیید المسلمین» به اردو
- سید عبدالله: رساله‌ای در ردّ فرقه غلات
- سید محمد هادی (صدر الشریعة): «السیف القاطع»، «دفع شبهات مکنائن» در ردّ کشیش‌های مسیحی، «تمحیض الحق» و «کشف الاستار» در جواب «پادری دلیم» و «پادری قندر» از علمای نصاری
- سید ابراهیم: «امل الآمل» در مسائل کلامی، «دعائم الایمان»
- سید احمد فرزند سید ابراهیم: مؤسس «انجمن یادگار علماء» برای بزرگان خاندان اجتهاد در لکنهو
- سید علی محمد (تاج العلماء): از نخستین علمای شیعی هند که به اردو کتاب نگاشت؛ آثاری چون «الحریق المختوم» در غدیر، «الغرة» در کلام، «الاثنی عشریة» در بشارات
- سید مصطفی: «خزانة المسائل»، «العجالة المفحمة» در ابطال ازدواج ام کلثوم، «عقائد الامامیة» به اردو
- سید محمد حسین (بحر العلوم): «التحریر الرائق» و آثاری دیگر
- سید علی اکبر: «التوضیحات التحقیقیة» در شرح خطبه شقشقیه، «اسرار الحکمة»
- مولانا علی غضنفر فرزند سید علی اکبر
- سید محمد تقی (ممتاز العلماء) فرزند سید حسین (سید العلماء): «ینابیع الانوار» با رویکرد کلامی، «ارشاد» در ردّ منکران تأثیر دعا.[۱۹]
پانویس
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۱۵.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۰۵و۱۰۶.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۰۵.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۰.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۰۹-۱۱۲.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۲۵و۱۲۶.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۸.
- ↑ «انتشار ۸ جلد کتاب برای معرفی خاندان اجتهاد در هند»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «Khandan-i-Ijtihad: Genealogy, history, and authority in a household of ‘ulama in modern South Asia»، آرشیو تحقیقات دانشگاه آکسفورد (ORA).
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۰۷.
- ↑ سیدکباری، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، ۱۳۷۸ش، ص۷۰۲.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۰۶، ۱۱۳.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۰-۱۱۲.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۲-۱۱۴.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۴؛ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۱۸.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۹-۱۲۱؛ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۲۰و۲۱.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۱۹.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۲۰؛ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۱۹.
- ↑ ملانوری؛ غفوری‌نژاد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، ص۱۲۱-۱۲۵؛ صدارالافاضل، مطلع انوار، ۱۳۷۴ش، ص۸۶؛ ص۳۹۷؛ ص۶۳۳؛ حسینی اشکوری، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، ۱۳۸۵ش، ص۲۱.
منابع
- «انتشار ۸ جلد کتاب برای معرفی خاندان اجتهاد در هند»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۰۷ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۵ش.
- حسینی اشکوری، سید صادق، فهرست نسخه‌های خطی ممتاز العلماء، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- صدارالافاضل، مرتضی حسین، مطلع انوار؛ احوال دانشوران شیعه پاکستان و هند، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
- ملانوری، نحمدرضا؛ غفوری‌نژاد، محمد، «جایگاه خاندان اجتهاد در مکتب کلامی لکهنو»، دوفصلنامه علمی پژوهشنامه کلام، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
- «Khandan-i-Ijtihad: Genealogy, history, and authority in a household of ‘ulama in modern South Asia»، آرشیو تحقیقات دانشگاه آکسفورد (ORA)، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۵ش.