حقوق اقلیت‌های دینی
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته می‌شوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
حقوق اقلیت‌های دینی مجموعۀ حقوق و آزادی‌هایی است که در جامعه اسلامی باید برای پیروان ادیان مختلف در نظر گرفته شود. آزادی عقیده و حقوق شهروندی از این جمله‌اند. به‌گزارش مورخان، اسلام از بدو ظهور خود، حقوق اقلیت‌های دینی را تحت پیمان ذمه به رسمیت شناخته است. فقیهان شیعه می‌گویند حکومت اسلامی، در برابر جزیه‌ای که ذیل پیمان ذمه از اقلیتها می‌گیرد، امینتشان را تضمین می‌کند، از شرکت در جنگ معافشان می‌کند و آزادی عقیده، آزادی اجرای آیین‌ها، حقوق شهروندی، حق دادرسی عادلانه و حقوق اقتصادی آن‌ها را به رسمیت می‌شناسد. از نظر پژوهشگران اهل‌سنت، فقیهان سنی‌مذهب نیز حقوق غیرمسلمانان را براساس قانون ذمه به رسمیت شناخته‌اند.
گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد در عمل نیز حکومت‌های اسلامی، علی‌رغم وجود نمونه‌هایی از نقض حقوق اقلیتها، به آن پایبند بوده‌اند. از قرن سیزدهم شمسی، در کشورهای اسلامی، به‌تدریج جزیه از میان رفت و غیرمسلمانان در قوانین این کشورها امتیازات بیشتری کسب کردند؛ بااین‌حال، انتقاداتی همچون ممنوعیت تَصَدّی مناصب کلیدی را متوجه حکومت‌های اسلامی می‌دانند. برخی نواندیشان و فقیهان قرن چهاردهم معتقدند در عین حفظ قوانین اسلامی می‌توان با تکیه بر کرامت ذاتی انسان، وضعیت حقوق اقلیت‌های دینی را بهبود داد.
مفهوم حقوق اقلیت‌های دینی
جان، مال، اراضی و عقاید آنان از هر گزندی مصون خواهد ماند... خانواده‌ها، معابد و املاکشان در امان خواهند بود. هیچ کشیش یا راهبی از کلیسا اخراج نخواهد شد و هیچ کشیشی از شغل روحانی خود برکنار نخواهد گشت و هیچ‌گونه تحمیل یا تحقیری بر آن‌ها روا نخواهد بود. (ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۶۶.)
حقوق اقلیت‌های دینی مجموعۀ حقوق و آزادی‌هایی است که دولت‌ها باید برای پیروان ادیان مختلف در نظر بگیرند. براساس معاهداتی همچون ماده ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر، اقلیت‌های دینی باید از آزادی عقیده، آزادی اجرای آیین‌ها و حقوق شهروندی بهره‌مند باشند. طبق این معاهدات، گرچه این حقوق بدون محدودیت نیستند؛ اما دولت‌ها نباید باورمندان دیگر مذاهب را از این حقوق محروم کنند، صرفاً به دلیل اینکه دینشان مطابق مذهب رسمی آن کشور نیست.[۱]
از نظر اندیشمندان اسلامی، هر انسانی که در پیمانی اختیاری به نبوت حضرت محمد(ص) ایمان بیاورد، فارغ از اینکه از چه نژاد، ملیت یا جنسیتی باشد، عضوی از جامعۀ اسلامی خواهد بود.[۲] فقیهان در چهارچوب اصولی همچون کرامت انسانی، قاعدۀ فقهی عدالت و قاعده نفی سبیل، برای اقلیت‌های غیرمسلمانی که با جامعه اسلامی هم‌زیستی دارند نیز حقوقی در نظر گرفته‌اند که طی پیمان ذمه به آن‌ها اعطا می‌شود.[۳]
حقوق اقلیتها در پیمان ذمه
گروهی از زعما و کدخدایان شهر تو از خشونت و قساوت و تحقیر و بدرفتاری‌ات شکایت کردند و من درباره آن‌ها اندیشیدم. نه آنان را شایسته نزدیک‌شدن یافتم، زیرا مشرک‌اند و نه سزاوار دوری و بدرفتاری؛ چراکه با آنان پیمان [ذمه] بسته‌ایم؛ بنابراین لباسی از نرمش، همراه کمی شدت، برای آنان بر خود بپوش و با رفتاری میانِ شدت و نرمش با آن‌ها معامله کن.[۴]
براساس مبانی فقهی، حکومت اسلامی با اقلیت‌های دینی پیمانِ ذِمّه می‌بندد. طی پیمان ذمه حکومت موظف می‌شود تا در برابر پرداخت مالیاتی به نام جِزیه، از غیرمسلمانانِ ساکن در قلمرو خود (ذمی) حفاظت کند.[۵] اکثر فقهای شیعه، ذمی را منحصر در اهل‌کتاب (یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان)[۶] و پرداخت جزیه را مختص مردان آزاد و بالغ می‌دانند؛ نه زنان و کودکان.[۷] برخی پژوهشگران معتقدند حکومت‌های اسلامی، در طول تاریخ، عملاً این قرارداد را محدود به اهل‌کتاب نکرده‌اند؛[۸] همچنین از برخی روایات، چنین برداشت کرده‌اند که در صدر اسلام، با برخی مشرکان نیز پیمانِ ذمه بسته می‌شده است.[۹]
آیا پرداخت جزیه مخالف حقوق ذاتی اقلیتها است؟
برخی منتقدانِ اسلام دریافت جزیه را منافی کرامت اقلیتها در نظر گرفته‌اند؛ اما بسیاری از فقیهان و متفکران مسلمان با این برداشت مخالف‌اند.[۱۰] به‌بیان مرتضی مطهری، متفکر و نویسندهٔ شیعه، جزیه نیز (همچون مالیاتِ مسلمانان)، مالیاتی برای حفظ امنیت جامعه است؛ به‌علاوه، غیرمسلمانان، به‌خلاف مسلمانان، با پرداخت این مالیات از شرکت در جنگ معاف می‌شوند و هرگاه در خطوط دفاعی مسلمانان شرکت کنند، از پرداخت جزیه معاف می‌گردند؛[۱۱] همچنین در روایات، معافیت زنان و کودکان از جزیه، تأییدکنندۀ این برداشت در نظر گرفته شده است.[۱۲]
حقوق غیرمسلمانان در فقه شیعه
به‌طور خلاصه، می‌توان حقوقی را که فقیهان شیعه برای غیرمسلمانان در نظر گرفته‌اند این‌گونه دسته‌بندی کرد:
حقوق بنیادین
طی قرارداد ذمه، دولت اسلامی حق حیات اقلیتها را به رسمیت می‌شناسد و موظف می‌شود که از مال، جان و آبروی غیرمسلمانان، همانند شهروندان مسلمان دفاع کند.[۱۳] بنابر دستورات فقهی، در صورتی که حکومت اسلامی نتواند این حقوق را برآورده سازد می‌بایست جزیه را به اهالی ذمه بازگرداند.[۱۴]
حقوق قضایی
در فقه شیعی، غیرمسلمانان از حق دادرسیِ عادلانه برخوردارند.[۱۵] از نظر فقها، جایز است دعواهای حقوقی میان اهالی این مذاهب به دادگاه‌های خودشان ارجاع شود[۱۶] و فقط زمانی که یکی از طرفین دعوا مسلمان باشد، به دادگاه اسلامی فراخوانده می‌شوند.[۱۷] همچنین اگر شهروند ذمی، مرتکب قتل غیرعمد یک مسلمان شود و توان پرداخت دیه را نداشته باشد، حاکم اسلامی ضامن است که دیۀ او را از بیت‌المال بپردازد.[۱۸]
آزادی عقیده
به نظر فقیهان شیعه، کسی حق ندارد دیگران را اجباراً مسلمان کند[۱۹] و حتی اگر کافر حربی، به قصد آشنایی با اسلام، وارد سرزمین اسلامی شود اما قانع نگردد، بر مسلمانان واجب است او را بدون تحمیل عقیده، به سرزمینش بازگردانند.[۲۰]
آزادی‌های آیینی
براساس مبانی فقهی شیعیان، غیرمسلمانان حق دارند که آزادانه مراسم مذهبی خود را به‌صورت فردی یا جمعی برگزار نمایند. عبادتگاه‌هایی که پیش از پیمان ذمه ساخته شده باشد هم در امان است و ساخت عبادتگاه‌های جدید، به مفاد قرارداد ذمه بستگی دارد؛ بااین‌حال، برخی از فقیهان معتقدند که ساخت عبادتگاه جدید جایز نیست.[۲۱]
حقوق شهروندی
فقیهان شیعه بر این باورند که غیرمسلمانان آزادند شهر محل اقامت خود را انتخاب کنند؛[۲۲] همچنین می‌توانند در مشاغلی که مخالف شرع اسلامی نیست مشغول به کار شوند.[۲۳]
حقوق اقتصادی
حق مالکیت و تجارت آزاد غیرمسلمانان، در فقه شیعی، به رسمیت شناخته شده و کسی، بدون مجوز قانونی، حق تعرّض به اموال و روابط تجاری آن‌ها را ندارد.[۲۴] طبق فقه شیعه، اگر مسلمانی به اموالی از غیرمسلمانان تعرض کند که برای مسلمانان نامشروع، اما برای غیرمسلمانان جایز است (مثل شراب یا خوک)، باید خسارت آن را بپردازند؛[۲۵] همچنین درصورتی‌که مسلمانان، برای منافع غیرمسلمانان، چیزی وقف کنند،[۲۶] وظیفۀ دولت اسلامی است که از آن موقوفه پاسداری کنند.[۲۷]
حقوق غیرمسلمانان در فقه اهل‌سنت
از نظر پژوهشگران اهل‌سنت، فقیهان سنی‌مذهب نیز حقوق غیرمسلمانان را براساس قانون ذمه به رسمیت شناخته‌اند.[۲۸] تفاوت فقه اهل‌سنت با شیعیان را در این برشمرده‌اند که شماری از فقیهان اهل‌سنت همۀ کافران (حتی مشرکان) را اهل ذمه می‌دانند؛[۲۹] برای مثال، فقیهان سنی‌مذهب هند، مفهوم ذمه را به ادیان هندی نیز گسترش داده‌اند.[۳۰]
بررسی حقوق اقلیت‌های دینی در حکومت‌های اسلامی
و اما حق اهل‌ذمه حکمش این است که از آن‌ها بپذیری آنچه را خدا پذیرفته و آن ذمه و عهدی که خدا برای آن‌ها مقرر داشته به آن وفادار باشی و آن‌ها را بدان حواله کنی در آنچه خواهند و بدان مجبورند و در معامله با آن‌ها، به حکم خدا عمل کنی و به مراعات اینکه در پناه اسلام‌اند و برای وفای به عهدِ خدا و رسولش، به آن‌ها ستم نکنی.[۳۱]
پژوهشگران، کارنامۀ تاریخی تعامل مسلمانان با اقلیتها را در مقایسه با حکومت‌های غیراسلامی[۳۲] مثبت ارزیابی می‌کنند.[۳۳] به‌عقیدۀ مورخان، در دوره‌هایی که حاکمان مسلمان به پیمان شرعیِ ذمه پایبند بودند، غیرمسلمانان از حقوقی و آزادی نسبی برخوردار بودند؛[۳۴] باوجوداین، در بسیاری از حکومت‌های اسلامی (به‌ویژه تا پیش از قرن سیزدهم) مواردی مثل پوشیدن لباس متفاوت، ممنوعیت سواری بر مَرکب و ممنوعیت ساخت خانه‌های مرتفع نقل شده و به آن انتقاد شده است.[۳۵]
صدر اسلام
طبق منابع تاریخی، پیامبر(ص) در صدر اسلام پیمان با مسیحیان متعهد شد که فرهنگ و حقوقشان را حفظ کند.[۳۶] اهل‌ذمه حتی از برخی احکام اجتماعی اسلام، همچون حجاب معاف می‌شدند.[۳۷] پیامبر(ص)، به صیانت از اهل‌ذمه، چنان تأکید داشت که گروه‌های ظاهرگرا، همچون خوارج، اسیر مسلمان را می‌کشتند، اما مسیحیان را تکریم می‌کردند.[۳۸] پس از پیامبر، امام علی(ع) نیز به والیان منسوب خود دستور داد تا رأفت با غیرمسلمانان را رعایت کنند؛ زیرا آنان نیز مخلوق خداوندند.[۳۹]
قرن دوم تا دوازدهم
به‌گفتۀ مورخان، یهودیان آندلس فاتحان مسلمان را نیرویی آزادی‌بخش می‌دیدند؛[۴۰] زیرا در آنجا نسبت به اروپای مسیحی آزادتر بودند،[۴۱] به وزارت رسیدند،[۴۲] و شکوفاترین عصرِ علم و ادب یهودی را رقم زدند.[۴۳] رهبر مسیحیان انطاکیه نیز فتح شام به‌دست مسلمانان را موهبتی برای رهایی از ستم رومیان می‌دانست.[۴۴] تاریخ‌دانان می‌گویند اقلیت‌های دینی، در دوران خلافت شیعیان فاطمی، به‌جز دوران حکومت الحاکم بِاَمرالله، زندگی مسالمت‌آمیزی داشتند.[۴۵] بسیاری از وزیران فاطمی نیز مسیحی بودند.[۴۶] مورخان مسیحی این دوره را عصر طلایی مسیحیان مصر می‌دانند.[۴۷] طی دوران صفویان نیز نشانه‌هایی از مدارا با اقلیتها وجود دارد؛[۴۸] بااین‌حال، دوره‌هایی از آزار غیرمسلمانان در حکومت صفویان گزارش شده که آن‌ها را مبتنی بر تعصبات مذهبی می‌دانند.[۴۹]
قرن سیزدهم تا پانزدهم
گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که از قرن سیزدهم قمری به بعد، جزیه، به‌مرور در کشورهای اسلامی کنار گذاشته شد.[۵۰] پیدایش قانون اساسی نیز باعث رسمیت حقوق اهل‌کتاب در این کشورها شد.[۵۱] بعضی پژوهشگران گفته‌اند در این دوره، گرچه برخی تغییرات قانونی به‌نفع حقوق اقلیت‌های دینی شکل گرفت، اما نتایج عملی چندانی در بر نداشت.[۵۲] مسائلی همچون قصاص‌نشدنِ مسلمانی که غیرمسلمان را به قتل برساند و ممنوعیت تصّدی مناصب کلیدی را از انتقادهای حکومت‌های اسلامی در این عصر می‌دانند.[۵۳]
جایگاه اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی کشورهای اسلامی
[[پرونده.jpg|بندانگشتی|نشست نمایندگان اقلیت‌های دینی ایران در تهران]]
به‌گفتۀ پژوهشگران، اصل ۴۶ قانون اساسی مصر، به آزادی‌های مربوط به مذاهب تصریح می‌کند و قانون اساسی عراق آزادی عقیده و اجرای شعائر دینیِ همۀ شهروندان عراقی را تضمین می‌کند.[۵۴] غیرمسلمانان در مجلس عراق شش کرسی دارند.[۵۵]
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز، به‌عنوان نظامی که تشیع را مذهب رسمی معرفی کرده است، حقوق اهل‌کتاب را به رسمیت شناخته است.[۵۶] در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است که پیروان ادیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی، اقلیت‌های دینی شناخته می‌شوند و در انجام مراسم دینی خود آزادند. [۵۷]غیرمسلمانان در مجلس ایران چهار کرسی دارند.[۵۸] نپرداختن جزیه، داشتن ردیف بودجۀ مجزا[۵۹] و برابری دیۀ مسلمان و غیرمسلمان[۶۰] از جمله نقاط مثبت قوانین ایران برشمرده شده است؛ در مقابل، عدم مدارای عملی، نداشتن حق تغییر دین و به رسمیت شناخته نشدن غیر اهل‌کتاب نیز از جمله انتقادهایی است که متوجه کارنامه نظام سیاسی ایران کرده‌اند.[۶۱]
اندیشهٔ بازنگریِ حقوق اقلیتها در قوانین اسلامی
برخی پژوهشگرانِ حقوق، در دفاع از حقوق اسلامی اقلیتها، استدلال می‌کنند که به‌رسمیت‌شناختن این حقوق، تحت مفهوم «قرارداد»، به رعایت عدالت منجر می‌شود؛[۶۲] در مقابل، به باور بسیاری از اندیشمندان شیعه، از نظر اسلام، کرامت انسانی اصلی ذاتی است و بنابراین نمی‌توان آن‌ها را از مسلمان یا غیرمسلمان سلب کرد یا طی قراردادی به آن‌ها بخشید.[۶۳] علامه طباطبایی معتقد است براساس آیات قرآن، کرامت انسانی به‌طور برابر شامل مسلمان و غیرمسلمان می‌شود.[۶۴] یوسف صانعی نیز براساس کرامت ذاتی انسان، به برابری دیه و قصاص مسلمان و غیرمسلمان قائل شده است.[۶۵]
پانویس
- ↑ Religion; Minority Rights Group.
- ↑ عمید زنجانی، حقوق اقلیتها، ۱۳۶۳ش، ص۲۴.
- ↑ شریعتی، «حقوق اقلیتها»، ص۶۷۱-۶۷۲.
- ↑ نهج‌البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۳۷۶.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امیرالمومنین، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۲۴۳؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۰؛ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۱۰۰.
- ↑ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۵؛ خمینی، تحریر الوسیله، ج۲، ص۵۳۱.
- ↑ عمید زنجانی، حقوق اقلیتها، ۱۳۶۲ش، ص۷۰؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۲۱-۱۲۳.
- ↑ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۹.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امیرالمومنین، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۲۳۹؛ عمید زنجانی، حقوق اقلیتها، ۱۳۶۲ش، ص۷۰.
- ↑ امینی، «نگرشی نو به نظام جزیه در فقه اسلامی»، ص۷۶-۷۷؛ مکارم شیرازی، برگزیده تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۱۹۴؛ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۲۲۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۸ش، ج۲۰، ص۲۶۲؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۲۳.
- ↑ آخوندی، نظام دفاعی اسلام، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۳.
- ↑ رجبی و باقری، «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه»، ص۴۲؛ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۰.
- ↑ عمید زنجانی، حقوق اقلیتها، ۱۳۶۳ش، ص۹۳.
- ↑ باطنی، «واکاوی حقوقی استقلال قضایی اهل‌کتاب»، ص۹۰.
- ↑ عزیزان، «حقوق و تکالیف شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی»، ص۱۷۴-۱۷۵.
- ↑ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۰؛ عزیزان، «حقوق و تکالیف شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی»، ص۱۷۴-۱۷۵.
- ↑ ابوصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۳۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام»، سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.
- ↑ نصیری، «حق آزادی عقیده و نقد شبهه‌ی تنافی حکم ارتداد با آن»، ص۸۹.
- ↑ رجبی و باقری، «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه»، ص۴۵.
- ↑ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۰.
- ↑ مکارم شیرازی، «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام»، سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.
- ↑ معین‌فر و سیدی بنابی، «بررسی حقوق عمومی اقلیت‌های دینی»، ص۹۰.
- ↑ محقق حلی، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، ۱۳۷۶ش/۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۵۶؛ رجبی و باقری، «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه»، ص۴۲.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۶۸-۶۹؛ مکارم شیرازی، «وقف برای غیر مسلمان»، سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.
- ↑ خمینی، کتاب البیع، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.
- ↑ امینی، «حقوق فردی شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی»، ص۱۴۵-۱۶۴.
- ↑ عمید زنجانی، حقوق اقلیتها، ۱۳۶۳ش، ص۷۰.
- ↑ Hodgson، The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization، 1958، Vol.2، p.278.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۱۰.
- ↑ Arsuaga، «Urban Development and Muslim Minorities»؛ Lynch، Spain under the Habsburgs؛ Lynch، Spain under the Habsburgs، 1969، Vol.2، p.46-47؛ Metcalfe، The Muslims of Medieval Italy، pp.200-207.
- ↑ کدیور، «حقوق غیرمسلمانان در اسلام معاصر»، ص۶۹.
- ↑ Jackson، Islam and the Blackamerican: Looking Toward the Third Resurrection، 2005، pp.144-145؛ Cohen، Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages، 2008، p.74.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۱۷۱-۱۹۶؛ عزیزی و محمدی‌زاده، «حقوق اقلیتها از منظر حقوق بشر معاصر و فقه اسلامی»، ص۱۵۰.
- ↑ منتظری، اسلام دین فطرت، ۱۳۸۵ش، ص۶۲۳؛ مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، ۱۴۲۰ق، ج۱۴، ص۷۰.
- ↑ مطهری، مسئلۀ حجاب، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۹-۱۸۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امیرالمومنین، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۳۲۳.
- ↑ نهج‌البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۴۲۶؛ مکارم شیرازی، پیام امیرالمومنین، ۱۳۸۶ش، ج۹، ص۲۳۷.
- ↑ Stillman، Aspects of Jewish Life in Islamic Spain، 1979، p.53.
- ↑ Hill و دیگران، A History of the Islamic World، p.73؛ Cohen، Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages، 2008، pp.163-169.
- ↑ Assis، The Jews of Spain: From Settlement to Expulsion، 1988، pp.13 و 47.
- ↑ Raphael، The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History، 1991، p.71؛ Sarna، «Hebrew and Bible Studies in Medieval Spain»، 1971، Vol.1، p.327.
- ↑ Runciman، The Reign of Antichrist، 1987، p.20–37.
- ↑ Runciman، The Reign of Antichrist، 1987، p.51.
- ↑ Samir، «The Role of Christians in the Fatimid Government Services of Egypt To the Reign of Al-Hafiz»، p.178.
- ↑ Samir، «The Role of Christians in the Fatimid Government Services of Egypt To the Reign of Al-Hafiz»، pp.177-178.
- ↑ جعفرپور و ترکی دستگردی، «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)»، ص۶۱-۶۲.
- ↑ جعفرپور و ترکی دستگردی، «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)»، ص۶۱-۶۴.
- ↑ میرحسینی، «روند بهبود امور زردشتیان ایران و حذف جزیه از ایشان در دوره ناصرالدین شاه»، ص۱۰۵؛ Yılgür، «The 1858 Tax Reform and the Other Nomads in Ottoman Asia».
- ↑ «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق»، ص۱۵۰-۱۵۷.
- ↑ آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۵۴ش، ج۱، ص۳۱۱ و ۷۳۴.
- ↑ غوث و دیگران، «تحوّل‌پذیریِ قرارداد ذمّه با پیدایش حقوق شهروندی مُدرن»، ص۹۸.
- ↑ ابراهیمیان، «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق»، ص۱۵۵-۱۵۶.
- ↑ «مصوبۀ دادگاه عالی فدرال عراق»، سایت ایرنا.
- ↑ شورای نگهبان، قانون اساسی ایران، ۱۳۹۷ش، ص۱۷؛ ابراهیمیان، «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق».
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۴-۲۹.
- ↑ شورای نگهبان، قانون اساسی ایران، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.
- ↑ هنرجو، «حقوق اقلیت‌های دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از تئوری تا عمل»، ص۲۶۹-۲۷۱.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۴۵۳؛ «قانون الحاق یک تبصره به ماده (۲۹۷) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ش»، سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی؛ عزیزان، «حقوق و تکالیف شهروندان غیرمسلمان در جامعه اسلامی»، ص۱۷۷.
- ↑ «گزارش دیدبان حقوق بشر: ایران ۲۰۲۲»، Human Rights Watch.
- ↑ عمید زنجانی، «مقایسه حقوق اقلیتها در ایران و جهان»، ص۱۹.
- ↑ ایازی، اصل کرامت انسان به مثابه قاعده‌ای فقهی، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۱۵۵.
- ↑ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ۱۳۹۷ش، ص۲۱۲.
منابع
- ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۱۴ق.
- آخوندی، مصطفی، نظام دفاعی اسلام، قم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، خوارزمی، ۱۳۵۴ش.
- ابراهیمیان، حجت‌اله، «حقوق عام اقلیت‌های دینی در قوانین اساسی ایران، مصر و عراق»، شماره۹، اسفند ۱۳۹۰ش.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، اصفهان، مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین (ع)، ۱۴۰۳ق.
- امینی، محمدامین، «نگرشی نو به نظام جزیه در فقه اسلامی»، دو فصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، سال پنجم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- ایازی، سید محمدعلی، اصل کرامت انسان به مثابه قاعده‌ای فقهی، تهران، نشر سرایی، ۱۴۰۰ش.
- باطنی، ابراهیم، «واکاوی حقوقی استقلال قضایی اهل‌کتاب»، حقوق اسلامی، شماره۴۴، فروردین ۱۳۹۴ش.
- جعفرپور، علی؛ ترکی دستگردی، اسماعیل، «روابط دولت صفویه با اقلیت‌های دینی (یهودیان و زردشتیان)»، مسکویه، شماره ۹، ۱۳۸۷ش.
- خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- رجبی، حسین؛ باقری، محمد رضا، «حقوق شهروندی اقلیت‌های دینی از منظر فقه امامیه»، سیاست متعالیه، شماره ۱۰، پاییز ۱۳۹۴ش.
- شریعتی، روح‌الله «حقوق اقلیتها»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۱۳، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۹ش.
- شورای نگهبان، قانون اساسی ایران، تهران، پژوهشگاه شورای نگهبان، ۱۳۹۷ش.
- صانعی، یوسف، رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه‌الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۳ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عزیزی، ناصر و محمدی‌زاده، نادیا، «حقوق اقلیتها از منظر حقوق بشر معاصر و فقه اسلامی»، فصلنامه فقه و حقوق نوین، شماره ۱۱، ۱۴۰۱ش.
- عمید زنجانی، عباس‌علی، حقوق اقلیتها: بر اساس قراداد قانون ذمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲ش.
- عمید زنجانی، عباس‌علی «مقایسه حقوق اقلیت ها در ایران و جهان» چشم انداز ارتباطات فرهنگی، پیش شماره، فروردین ۱۳۸۲ش.
- غوث، حسن و ناصری مقدم، حسین؛ مهریزی ثانی، مهدی، «تحوّل پذیریِ قرارداد ذمّه با پیدایش حقوق شهروندی مُدرن»، فقه و اصول، دوره۴۸، شماره۱۰۵، ۲۰۱۶م.
- «قانون الحاق یک تبصره به ماده (۲۹۷) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ش»، سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- کدیور، محسن، «حقوق غیرمسلمانان در اسلام معاصر»، آیین، شماره ۶، اسفند ۱۳۸۵ش.
- گزارش دیدبان حقوق بشر: ایران ۲۰۲۲»، Human Rights Watch، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۲ش.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم، مطبوعات دينی، ۱۳۷۶ش/۱۴۱۸ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- «مصوبۀ دادگاه عالی فدرال عراق»، سایت ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.
- مطهری، مرتضی، مسئلۀ حجاب، تهران، صدرا، ۱۳۷۹ش.
- معین‌فر، عبدالله؛ سیدی بنابی، سیدباقر؛ «بررسی حقوق عمومی اقلیّت‌های دینی اهل کتاب در فقه امامیه و اسناد بین‌المللی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی تابستان، شماره ۴، ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، «وقف برای غیر مسلمان»، سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۲.
- مکارم شیرازی، ناصر، «حقوق اقلیت‌های دینی در اسلام»، سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۲.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امیرالمومنین(ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- منتظری، حسینعلی، اسلام دین فطرت، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۵ش.
- میرحسینی، محمدحسن، «روند بهبود امور زردشتیان ایران و حذف جزیه از ایشان در دوره ناصرالدین شاه (با تکیه بر اسناد نویافته در یزد»، پژوهشهای علوم تاریخی، شماره۱، ۱۳۸۸ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نصیری، علی، «حق آزادی عقیده و نقد شبهه‌ی تنافی حکم ارتداد با آن»، سیاست متعالیه، شماره ۱۲، بهار ۱۳۹۵ش.
- محدث نوری، میرزاحسین، مُستَدرَکُ الوسائل و مُستَنبَطُ المسائل، تحقیق مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- مقریزی، أحمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.
- هنرجو، مهدی، «حقوق اقلیت های دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از تئوری تا عمل (با تاکید بر اقلیت دین زرتشت)»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، شماره ۳۱، پاییز ۱۳۹۹ش.
- Arsuaga, Ana E. Urban Development and Muslim Minorities..., HASMA.
- Assis, Yom Tov. The Jews of Spain: From Settlement to Expulsion, Jerusalem: The Hebrew University of Jerusalem, 1988.
- Cohen, Mark. Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages. Princeton University Press, 2008.
- Hodgson, Marshall. The Venture of Islam Conscience and History in a World Civilization, Vol 2. University of Chicago, 1958.
- Jackson, Sherman. Islam and the Blackamerican: Looking Toward the Third Resurrection, London, Oxford University Press, 2005.
- Lynch, John. Spain under the Habsburgs, England, Alden Mowbray Ltd, 1969.
- Religion; Minority Rights Group.
- Raphael, Chaim. The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History, London: Valentine Mitchell & Co. Ltd., 1991.
- Runciman, Steven. The Reign of Antichrist, Vol 1, England, Cambridge University Press, 1987.
- Samir Khalil Samir. . The Role of Christians in the Fatimid Government Services of Egypt To the Reign of Al-Hafiz. Medieval Encounters, vol.2, E3, 1996.
- Sarna, Nahum M, Hebrew and Bible Studies in Medieval Spain, Vol. 1 ed. R. D. Barnett, New York: Ktav Publishing House, Inc., 1971.
- Stillman, Norman, Aspects of Jewish Life in Islamic Spain in Aspects of Jewish Culture in the Middle Ages, ed. Paul E. Szarmach, Albany: State University of New York Press, 1979.
- Yılgür, Egemen. the 1858 Tax Reform and the Other Nomads in Ottoman Asia ,Middle Eastern Studies|pages.